ضرورت حفظ و صیانت از جنگلهای شمال به ویژه جنگلهای هیرکانی بعد از ثبت جهانی یونسکو دوچندان شده است. میراثِ طبیعیِ باشکوه ایران زمین که به گفته بسیاری از کارشناسان داخلی و خارجی با دیرینگیِ چند ده میلیون ساله، شایسته و بایسته لقبِ فسیل زنده است. اما این جنگلهای کهن و منحصربفرد که قدمتشان از […]
ضرورت حفظ و صیانت از جنگلهای شمال به ویژه جنگلهای هیرکانی بعد از ثبت جهانی یونسکو دوچندان شده است.
میراثِ طبیعیِ باشکوه ایران زمین که به گفته بسیاری از کارشناسان داخلی و خارجی با دیرینگیِ چند ده میلیون ساله، شایسته و بایسته لقبِ فسیل زنده است. اما این جنگلهای کهن و منحصربفرد که قدمتشان از ایران زمین هم فراتر است، سالهاست که به هر بهانهای از آتشسوزی و قاچاق چوب گرفته تا چرای دام و تصرف به عرصه، در معرض خطر نابودی قرار گرفتهاند و طرح تنفس جنگلها نیز در واقع با همین نگاه و دغدغه ضرورت حفاظت از این جنگلهای ارزشمند و یگانه تصویب و به مورد اجرا گذاشت.
چندی نگذشت که کارشناسان و متخصصان از جمله مسوولان و مقاماتِ سازمان جنگلها با مشاهده نواقص این طرح، بر آن شدند تا طرحی را جایگزین طرح تنفس جنگلهای شمال کنند. طرحی که نقاط قوتِ طرح اولیه را داشته باشد اما از نقاط ضعف آن مبرا باشد.
اینگونه بود که طرح جایگزینِ طرح تنفس در فروردین ماه امسال رنگ و بوی اجرایی به خود گرفت.
بیست و ششم اسفندماه سال ۱۴۰۰ بود که رئیس سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، با اشاره به اینکه در یک میلیون و ۱۰۰هزار هکتار از جنگلهای هیرکانی بهره برداری چوبی متوقف شده است، اعلام کرد: از اول فروردین ماه سال ۱۴۰۱ طرح جایگزین تنفس جنگلها اجرایی خواهد شد.
مسعود منصور رئیس سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور درباره آخرین وضعیت اجرای طرح تنفس جنگلها در همان بازه زمانی گفت:« از همان ابتدای ورود به حوزه ریاست این سازمان در حال پیگیری مسئله طرح جایگزین تنفس جنگلها بودهایم اما در این زمینه نیاز بود تا از مدیریت طرح پایدار منطقه هیرکانی بازدید کنیم و مطالعات نیمه تفصیلی به اتمام برسد که خوشبختانه این مورد با موفقیت سپری شد. مورد دیگر سرعت یافتن مطالعات تفصیلی اجرایی بود که در این مدت به پیشرفت فیزیکی ۵۰ درصدی رسیده است. مورد سوم تدوین طرحی بود تا فعالیتهای اجتناب ناپذیر در جنگلها به عنوان طرح جایگزین تنفس جنگلها انجام شود و در کنار این مسئله بهره برداری از جنگلها نیز متوقف شود که در این راستا امسال پس از تدوین شرح خدمات و ارائه آن به دانشگاهیان و ادارات کل اجرایی، شرح خدمات نهایی به استانها ابلاغ و قرار شد که بهره برداری در یک میلیون و ۱۰۰هزار هکتار جنگل های هیرکانی که قبلا تحت بهره برداری چوبی بود، متوقف شود. خوشبختانه بهره برداری چوبی از جنگلهای هیرکانی متوقف شده است اما قرار بود که در کنار اجتناب از بهره برداری چوبی، عملیات اجتناب ناپذیر را نیز اجرا کنیم که بسیار در این زمینه تلاش شد و در یک میلیون و ۱۰۰هزار هکتار از جنگلها بر اساس شرح خدمات طرح فنی و حفاظتی در کمیته فنی اداره کل تصویب شد و از اول فروردین ماه سال آینده قراردادهای حفاظتی صرفا یک قرارداد نیستند و عملیات اجتناب ناپذیر اجرایی خواهند شد و به موازات طرح جایگزین، مدیریت پایدار مناطق هیرکانی نیز انجام خواهد شد.»امروز برای ترمیم جادههای جنگلی اعتبارات هنگفتی نیاز است
حالا معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور در تازهترین گفتوگوی خود با ایرنا اظهار میدارد: برای آنکه بیش از این به جنگل از لحاظ آتش سوزی، قاچاق چوب، چرای دام و تصرف به عرصه آسیبی نرسد ضرورت دارد طرح مدیریت پایدار منابع طبیعی منطقه هیرکانی هرچه زودتر اجرایی شود.
نقی شعبانیان میافزاید: هر آنچه نیاز و توان جنگل است مشخص شد و نوع کاربریها یعنی در کدام نقاط باید طرحهای جنگلداری، خدمات حفاظتی، حمایتی، فعالیتهای گردشگری و اقتصادی اجرا و انجام گیرد تا حدودی شناسایی شده و در کمیته فنی و کارگروههای کارشناسی سازمان در حال پیگیری و بررسی است منتهی برای اجرای کامل مدیریت پایدار منابع طبیعی منطقه هیرکانی حدود چهار سال تا پنج سال زمان میبرد.
وی با بیان اینکه طرح ممنوعیت برداشت چوب از جنگلهای شمال در سال ۱۳۹۵ مطرح و از سال ۱۳۹۶ اجرایی شد، خاطرنشان کرد: تا پیش از این زمان طرحهای جنگلداری محور بهره برداری چوب از جنگلهای شمال مطرح بود و ضمن آنکه در کنار آن فعالیتهای خوبی هم صورت میگرفت منتهی از آنجایی که در دهه ۹۰ نگاه به جنگلهای شمال یک نگاه اکولوژیکی بود و طرح ممنوعیت برداشت چوب از این عرصهها اجرا شد این طرح علاوه بر مزایا، معایبی هم داشت و قدری شتابزده اجرا شد.
معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری تصریح کرد: پس از اجرای این طرح، با شرکتهای بهرهبردارِ چوب تسویه حساب شد و متاسفانه طی چهار سال هم طرح مدیت پایدار منابع طبیعی منطقه هیرکانی یا طرح جایگزین اجرایی نشده است.
شعبانیان ادامه داد: بنا نبود جنگل مدیریت نشود بلکه رویکردها بیشتر به سمت و سوی مدیریت سفت و سخت جنگلها بود اما در کنار آن شاهد گرانی یکباره چوب شدیم و چنین اتفاقاتی متاسفانه سبب افزایش قاچاق چوب و علاوه بر آن تخریب راههای ارتباطی داخل جنگل شده است.
وی یادآور شد: امروز برای ترمیم جادههای جنگلی اعتبارات هنگفتی نیاز است و به عنوان یک ضرورت بابت قُرُقبانی و زادآوری در جنگل باید جادهها ترمیم شوند و در روند اجرای طرح مدیریت پایدار منابع طبیعی نیاز به چنین زیرساختهایی داریم.
معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری همچنین گفت: یکی از طرحهای بسیار مهم پس از ممنوعیت برداشت چوب از جنگلهای شمال، طرح مدیریت پایدار منابع طبیعی منطقه هیرکانی است و مهمترین اهداف آن عملیاتی کردن اصول آمایش سرزمینی است.
به گفته شعبانیان، نخستین کاری که همزمان با فرآیند اجرای مدیریت پایدار جنگلهای شمال در قالب اصول آمایش سرزمینی برنامه ریزی شد، پهنه بندی عرصهها و مشخص کردن نوع کاربریها بوده است یعنی ذخیرهگاهها، نقاط با کاربری گردشگری، جنگلداری، مرتعداری، بیابان، توسعه صنعتی، زراعی، مسکونی، منابع آبزیپروری است.
وی اضافه کرد: در این ارتباط تمامی نقشهها در قالب آمایش سرزمینی آماده شده و کارشناسان فنی یکی یکی این نقشهها را ترسیم کردند و هر سال در اجرای این طرح برای ۲۵ حوضه آبخیز پیشبینی و برنامهریزی شده است.طرح مدیریت پایدار جنگلها در دو فاز قابل اجراست
غفاری معاون امور جنگل اداره کل منابع طبیعی مازندران – ساری در همین راستا با بیان اینکه طرح مدیریت پایدار جنگلهای شمال همان طرح جایگزین تنفس است، به «خبرشمال» گفت: این طرح بناست در دو فازِ فنی و جایگزینی اجرا شود. فاز فنی – حفاظتی در سال ۱۴۰۰ تهیه و تدوین شده که در حوزه استحفاظی اداره کل منابع طبیعی مازندران منطقه ساری شاملِ ۲۷ حوزه آبخیز و ۱۹۷ سری مشتمل بر ۴۳۰ هزار هکتار است. برای بخشی از این طرح، اعتبارات لازم ابلاغ شد و منتظر تخصیص منابع و اعتبارات برای اجرایی کردن باقی طرح هستیم. از مزایای تهیه و تدوین چنین طرحهایی، تسهیلِ حضور مستمر کارشناسان و نظارت بر مناطق موردنظر و پایش و ارزیابی است، همچنین به این ترتیب جلوی تجاوز و تخریبها نیز تاحدود زیادی گرفته شده و نیز برای احیای عرصههای جنگلی و مرمت جادههای جنگلی تصمیمات مناسبی اتخاذ میشود.
وی در خصوص مرمت جادههای جنگلی ادامه داد: در طول سالهای اخیر، مجریان طرحهای حفاظتی در مرمت جادهها بعضا کمکاری کرده و کار را نیمه رها کردند اما در حال حاضر با وجودِ تهیه و تدوین طرح مدیریت پایدار جنگلها و تخصیص اعتبار حتما در این زمینه نیز توفیقات زیادی حاصل خواهد شد.
به گفته معاون امور جنگل اداره کل منابع طبیعی مازندران – ساری، در فاز دوم این طرح (تهیه طرح جایگزین با مشخصات جدید) که در سال ۱۴۰۱ تهیه شده مقرر است تا به طور آزمایشی برای یکی از حوزههای استحفاظی ما اجرا شود.
غفاری در تشریحِ فاز دوم این طرح به «خبرشمال» گفت: براساس بند ۳ ماده ۳۸ برنامه پنج ساله ششم توسعه، برداشت هرگونه درختِ شکسته افتاده تا پایان سال سوم اجرای طرح (پایان سال ۹۵ تا پایان سال ۹۸) ممنوع است و بعد از آن هرگونه برداشت درخت شکسته افتاده از جنگلهای شمال باید در قالب طرحی باشد که (اشاره به همین طرح جایگزین) به تصویب سازمان جنگلها رسیده باشد.
فاز اولِ این طرح تهیه شد و شورای عالی و کمیتههای فنی، این طرح را مصوب کردند و امسال به دنبالِ ابلاغ و اجرای فاز تکمیلی آن هستیم. در فاز اول تشریح شده است که کدام جادههای جنگلی نیاز به مرمت دارند، کدام حوزهها نیازمند نهالکاری هستند. به طور مثال مشخص شد که در حوزه اداره کل منابع طبیعی ساری ۱ هزار و ۷۰۰ هکتار از مناطق استحفاظی در سال اول نیاز به نهالکاری دارند.
فرایند نیز به این ترتیب است که در صورتِ تامین اعتبار، از محلِ نهالهایی که از قبل تولید و ذخیرهسازی شدهاند در عرصههای موردنیاز کاشته میشوند.
به بیانِ این مقام مسوول در قدم اول فقط مجوز برداشت درختان شکسته افتادهی حاشیه جنگلها داده میشود.
وی در توضیح این سخنِ معاون جنگل سازمان جنگلها مبنی بر اینکه (پس از اجرای این طرح، با شرکتهای بهره بردار چوب تسویه حساب شد ولی متاسفانه طی چهار سال طرح مدیریت پایدار منابع طبیعی منطقه هیرکانی یا طرح جایگزین اجرایی نشده است، نیز گفت: قرارداد ما با بسیاری از مجریان طرحهای بهرهبردار چوب تا پایان سال ۹۶، خاتمه یافت. اما از آنجا که قراردادهایشان ده ساله منعقد شده بود و از موعد قرارداد برخیهایشان هنوز چند سالی باقی مانده بود، پس از بررسیها و حساب و کتاب و تعیین مبالغِ بدهی و یا طلبشان درنهایت با آنها تسویه شد، لازم به ذکر است که قرارداد مجریان طرحِ حفاظتی همچنان به قوت خود باقیست.
لازم به ذکر است که بر اساس آمار سازمان جنگلها مراتع و آبخیزداری در ۱۵ سال گذشته روزانه حدود ۶۰۰ هکتار از جنگلها و مراتع خود را از دست دادهایم که از این میزان حدود ۲۷۷ هکتار فقط جنگل بوده است، یعنی در ۱۵ سال اخیر یک میلیون و ۵۰۰ هزار هکتار از جنگلها و یک میلیون و ۶۰۰ هزار هکتار مرتع از بین رفت.
در دهه ۱۳۳۰ مجموع رویشگاههای جنگلی ما در هیرکانی ۳.۵ میلیون هکتار اعلام شده بود و آن زمان در مجموع ۱۸ میلیون هکتار جنگل داشتیم، اما امروز جنگلهای هیرکانی به ۱.۶ دهم میلیون هکتار کاهش یافته یعنی بیش از نیمی از این جنگلها را از دست دادیم و در مجموع اکنون فقط ۱۲ میلیون هکتار جنگل داریم، یعنی ۶ میلیون هکتار جنگل را در طول ۶ دهه اخیر از دست دادیم.
