مائده مطهری زاده
ایران با پیشینه دیرینه در استفاده از گیاهان دارویی، تنوع اقلیمی و انحصاری بودن برخی از این گیاهان به دلایل مختلف از جمله کم آبی، اتخاذ سیاست‌ها و برنامه‌های غیراصولی، مکانیزه نبودن کاشت، داشت و برداشت و دلالی افراد سودجو، سهم ناچیزی در بین کشورهای صادر کننده دارد.
اگرچه طبیعت ایران روی کمربند خشک و نیمه‌خشک زمین واقع شده اما این طبیعت از قابلیت‌‌های بسیار فراوانی برخوردار است. تاکنون ۸ هزار و ۴۲۵ گونه گیاهی در منابع طبیعی ایران شناسایی شده که طبق بررسی علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، ۲ هزار و ۳۰۰ گونه از این گیاهان دارای خواص دارویی است ولی هنوز از این ظرفیت، بهره کافی برده نشده و در اغلب موارد به خام فروشی یا فرآوری سنتی (عرق‌گیری) بسنده شده است. امروزه به رغم فراوانی داروهای شیمیایی، استفاده از گیاهان دارویی در حال افزایش است و تولید و تجارت این گیاهان رقم قابل ملاحظه‌ای را به خود اختصاص داده است.
براساس گزارش سازمان خواربار و کشاورزی سازمان ملل متحد (فائو)، ارزش تجارت جهانی گیاهان دارویی که اکنون در حدود ۱۰۰ میلیارد دلار در سال است، در سال ۲۰۵۰ میلادی به رقم ۵ تریلیون دلار خواهد رسید.
کشور ایران با داشتن ۱۱ اقلیم از ۱۳ اقلیم جهان و دارا بودن تنوع گیاهی بیشتر از قاره اروپا، هم اکنون فقط ۶۰۰ میلیون دلار از تجارت جهانی گیاهان دارویی را به خود اختصاص داده است که از این مقدار هم بخش عمده‌ای مربوط به صادرات زعفران به میزان حدود ۴۵۰ میلیون دلار است. هرچند کارشناسان این حوزه معتقد هستند گیاهان دارویی ظرفیت جایگزینی نفت را دارند، اما به دلیل آماده نبودن بسترهای مناسب اغلب صادرات گیاهان دارویی ما از عرصه‌های طبیعی به صورت خام و فله‌ای صورت می‌گیرد که این کار علاوه بر تخریب طبیعت و از بین بردن ذخایر ژنتیکی، ارزش افزوده چندانی هم ندارد. از طرف دیگر بخشی از گیاهان دارویی صادراتی ما پس از فرآوری در بسته بندی‌های مناسب و با قیمت‌های بسیار بالاتر وارد کشور شده و برخی از ایرانی‌ها از این محصولات وارداتی استفاده می‌کنند.
کارشناسان می‌گویند: ظرفیت مغفول مانده تولید و صادرات گیاهان دارویی و فرآورده‌های آن در ایران قابل احیا و توسعه است و می‌تواند در افزایش تولید ناخالص داخلی و ملی، ایجاد فرصت‌های شغلی و افزایش صادرات اثربخش باشد. البته صنعت گیاهان دارویی در حوزه‌های تولید، فرآوری و بسته‌بندی و بازاریابی نیازمند سرمایه‌گذاری است که هر یک با چالش‌های خاص خود مواجه هستند.

۵۵۰ میلیون دلار ارزآوری صادرات گیاهان دارویی در سال ۱۴۰۲
رییس کمیسیون کشاورزی اتاق بازرگانی ایران خردادماه امسال گفت: سال ۱۴۰۲ چیزی در حدود ۵۵۰ میلیون دلار صادرات داشتیم که این میزان صادرات برخلاف قبل به صورت فرآوری شده و بسته‌بندی انجام شده است. محمدعلی رضایی، رئیس کمیسیون کشاورزی اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران و رئیس اتحادیه گیاهان دارویی، زعفران و فرآورده‌های غذایی در حاشیه سی و یکمین دوره نمایشگاه بین‌المللی ایران آگروفود، گفت: در حال حاضر گیاهان دارویی به کشورهای اروپایی، چین و بسیاری از کشورهای عربی صادر می‌شود که ۶۰ درصد از آن محصول زعفران و ۴۰ درصد باقی گیاهان دارویی است. وی ادامه داد: بیشترین تأمین گیاهان دارویی از طریق کشت قراردادی انجام می‌شود که با همکاری وزارت جهاد کشاورزی توانسته‌ایم محصول با کیفیت تولید کنیم و صادرات خوبی برای کشور به ارمغان بیاوریم.
رضایی در رابطه با میزان صادرات عنوان کرد: سال گذشته حدود ۵۵۰ میلیون دلار صادرات داشتیم که این میزان برخلاف گذشته به صورت بسته‌بندی و فرآوری شده انجام شده است. وی گفت: امسال با توجه به اینکه بارش‌های خوبی داشتیم، پیش‌بینی می‌شود برداشت محصول بیشتر و باکیفیت‌تری داشته باشیم.
*شناسایی بیش از ۳۰۰ گونه گیاه دارویی در مازندران
حدود ۲۳۰۰ گونه از گیاهان مرتعی دارای خواص دارویی است که در مازندران بیش از ۳۰۰ گونه گیاهی با خواص دارویی و درمانی شناسایی شده، این گونه‌ها شامل گونه‌های گل گاو زبان، چای کوهی، گیاه گون، باریجه، گلپر، آویشن، کاکوتی، بومادران، ثعلب، شقایق ایرانی، گزنه، بارهنگ، پنیرک، نسترن، بابونه، مریم گلی، پیاز کوهی، سیرکوهی، غدومه، زرشک، زولنگ، میخک و غیره را شامل می‌شود.
به گفته کارشناسان جهاد کشاورزی مازندران سالانه حدود هزار و ۶۰۰ تن انواع گیاهان دارویی در اراضی مستعد این استان تولید می‌شود که این میزان گیاهان دارویی از حدود ۸۴۰ هکتار از ارتفاعات و مناطق کوهستانی و میان بند استان تولید و برداشت می‌شود.
به گفته مسوولان امر شهرستان‌های آمل، بابل، ساری، نکا، رامسر، سوادکوه، بهشهر و نوشهر از مناطق مهم کشت گیاهان دارویی در مازندران به شمار می‌روند.
در همین راستا استان مازندران نیز چند سا

لی است کوشش می‌کند تا با توجه به ظرفیتِ بالایِ تولید گیاهان دارویی از غافله صادرات این محصول عقب نماند.
استاندار مازندران در همین رابطه در روزهای گذشته و طی بازدید از یک واحد تولید گیاهان دارویی در نوشهر، گفت: مازندران با توجه به پتانسیل بالای تولید گیاهان دارویی، نیازمند ارتقای جایگاه در این زمینه است و در همین راستا شرکت‌هایی که با مجوز وزارت بهداشت و درمان فعالیت تولیدات گیاهان دارویی و عصاره‌های گیاهی را دارند، مورد حمایت جدی قرار خواهند گرفت.

صادرات گل گاو زبان
در همین پیوند مدیر جهاد کشاورزی ساری نیز با اشاره به صادرات گل گاوزبان از این شهرستان به چین گفت: یک تن از این گیاه دارویی تولید شده در ساری به چین فرستاده شد. سید اسماعیل علوی، خشکسالی و کم آبی را تهدید بسیار بزرگی برای کشاورزان عنوان و خاطرنشان کرد: کشت گیاهان دارویی پر سود، گیاهان کم آب‌بر و پر درآمد از جمله راهکارها در این زمینه است.
علوی با بیان اینکه تلاش می‌شود تا کشاورزان به کشت گیاهان دارویی در مزارع و زمین‌های بلاکشت تشویق شوند، تصریح کرد: تاکنون طرح‌های ویژه‌ای مانند جهش تولید در دیمزارها و کشت در اراضی شیبدار اجرایی شد. وی افزود: کشت این گیاهان علاوه بر اشتغالزایی به تقویت اقتصاد جوامع محلی کمک زیادی خواهد کرد و در کنار آن با صادرات آنها شاهد ارزآوری برای کشور خواهیم بود. علوی، صنایع تبدیلی و بازاریابی را حلقه مفقوده‌‌ای دانست که موجب می‌شود کشاورزان هرساله پس از کشت محصول، دغدغه فروش داشته باشند. شهرستان ساری با ۴۱۹ هکتار سطح کشت گیاهان دارویی که هفت هکتار از این سطح مزارع گل گاوزبان است، ۴۳۰ کشاورز فعال در زمینه کشت انواع گیاهان دارویی دارد. معاون فنی اداره جهاد کشاورزی رامسر نیز میزان تولید این محصول در سال جاری را ۲۱ تن اعلام و تصریح کرد: گل گاوزبان گیاه غالب در غرب مازندران به‌ویژه دهستان جنت رودبار این شهرستان است که در چندسال اخیر قیمت آن افزایش چشمگیری داشته و مورد توجه بازارهای بین‌المللی هم قرار گرفته است.
معصومه کشاورز با بیان اینکه امسال هر کیلو گل‌گاوزبان یک میلیون و ۴۵۰ تا یک میلیون و ۵۰۰ تومان قیمت‌گذاری و به فروش رسید، آب و هوای مناسب را از عوامل تولید بیشتر گیاه دانست و افزود: تولید گل‌گاوزبان در سال جاری نسبت به مدت مشابه سال گذشته افزایش محسوسی را تجربه کرده است.
وی تعداد بهره‌برداران این گیاه دارویی را حدود ۶۱۱ نفر و سطح زیرِ کشت این محصول را ۹۱ هکتار اعلام کرد و افزود: همچنین امسال حدود ۶ تن گل‌گاوزبان به کشورهای متقاضی نظیر چین و امارات صادر شد.
این مسوول فنی جهاد کشاورزی رامسر با توضیح اینکه گل‌گاوزبان و دیگر گیاهان دارویی مواد پایه بسیاری از داروهای شیمیایی محسوب می‌شوند و ارزش صادراتی و مصرف داخلی بالایی دارند، تاکید کرد: برای راه‌یافتن این محصولات به بازارهای داخلی و خارجی باید تمام اصول تولید، عرضه و ویژگی‌های صادراتی آن رعایت کنیم، در چنین شرایطی خواهیم دید که تولید گیاهان دارویی در داخل و بازارهای جهانی اقتصادی است و درآمد قابل توجهی برای فعالان این عرصه به همراه دارد و به توسعه پایدار کشاورزی و اقتصاد روستا می‌انجامد. معصومه کشاورز یادآور شد: به همین دلیل به بهره‌برداران توصیه می‌کنیم قبل از رویش گیاه با مشورت از جهاد کشاورزی از سموم معرفی شده برای پاکسازی باغ‌های خود استفاده و از تولید هرگونه افت و حشره جلوگیری کنند. درواقع چون این گیاه و دیگر گیاهان دارویی پایه بسیاری از داروهای شیمیایی هستن میبایست فاقد هرگونه آفت و سموم شیمیایی باشند.
وی با بیان اینکه داروهای گیاهی نظیر گل‌گاوزبان چنانچه ارگانیک و بدون کودهای شیمیایی تولید و به صورت اصولی خشک و بسته‌بندی شوند به راحتی به بازارهای بین‌المللی راه میبابند و صرفه اقتصادی بالایی هم دارند خاطرنشان کرد: اما چنانچه محصول بی‌کیفیت صادر شود برگشت می‌خورد و نامِ این محصول ایرانی خدشه‌دار خواهد شد. وی با اشاره به اهمیت این گیاه دارویی و تاثیر آن در اقتصاد مناطق روستایی اظهار کرد: طی این سال‌ها تلاش کردیم با ترغیب بهره‌برداران سطح زیر کشت و به دنبال آن تولید این محصول را در دهستان جنت‌رودبار که پایتخت گل‌گاوزبان ایران شناخته می‌شود، افزایش دهیم، اما این درحالی است که فروش زمین به افراد غیر بومی، هزینه‌های بالای نیروی کار و ویلاسازی و اجاره ویلا باعث شده که روندِ افزایش و سطح زیر کشت با چالش مواجه شود. گل گاوزبان یکی از گیاهان دارویی بسیار مهم و مفید بوده که خواص درمانی بی‌نظیری دارد؛ از برگ‌ها و گل‌های این گیاه برای تهیه عرق و دمنوش گیاهی استفاده می‌شود؛ گل گاو زبان به صورت دم کرده مصرف می‌شود که برای تقویت حواس، تصفیه خون، اعصاب، درمان سرماخوردگی، برونشیت، سرفه، التهاب و ورم کلیه‌ها، سرخک، مخملک، رماتیسم و بیماری‌های قلبی مفید است. مازندران با تولید ظرفیت ۷۲ نوع از تولیدات محصولات کشاورزی به مقدار هفت میلیون و ۵۰۰هزار تُن، حدود ۱۱ درصد از ارزش افزوده بخش کشاورزی کشور را در اختیار دارد. این استان دارای ۴۶۰ هزار هکتار اراضی زراعی و باغی بوده که طبق آمار رسمی هر ساله به طور متوسط ۲۱۵ هزار هکتار از زمین‌های کشاروزی مازندران زیر کشت برنج می‌رود و این استان با تامین بیش از ۴۲ درصد برنج سفید کشور، رتبه اول را دارد. از سوی دیگر این استان به لحاظ تولید محصولات متنوع کشاورزی و همچنین فراوانی تولید در برخی محصولات از جمله مرکبات، برنج، کیوی و گیاهان دارویی به عنوان قطب تولید این محصولات در کشور به شمار می‌رود و جایگاه ویژه‌ای دارد.