مائده مطهری زاده

آب‌های زیرزمینی مازندران، در معرض خطرِ اتمام و آلودگی قرار دارند. این را روز گذشته مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای مازندران و در روزهای اخیر مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای مازندران اظهار کرد.
خطری که چنانچه جدی گرفته نشده و تدابیری برای آن اتخاذ نشود، می‌تواند کشاورزی و اساسا زندگی در مازندران را با بحران مواجه سازد.
منابع آب قابل برداشت جهان به دو قسمت آب‎‌های زیرزمینی‎ و آب‌های سطحی تقسیم‌بندی می‎‌شوند. لایه‌های زیرسطحی زمین به دوقسمت غیراشباع و اشباع تقسیم‌بندی می‌شوند.
قسمت اشباع که در آن ناحیه خلل و فرج حاوی آب است را آب‌های زیرزمینی می‌نامند.
آب‌های زیرزمینی از بارش‌های سطحی و نفوذ آنها در زمین ایجاد می‌شوند. راه‌های مختلفی جهت برداشت آب‌های زیرزمینی وجود دارد که عبارت‌اند از روش‌های طبیعی و مصنوعی.
منابع آب قابل برداشت جهان به دو قسمت آب‌های زیرزمینی و آب‌های سطحی تقسیم‌بندی می‌شوند. آب زیرزمینی آبی است که در زیر سطح زمین ذخیره شده است. گاهی صدها سال طول می‌کشد تا مخزن‌های آب زیرزمینی تشکیل شوند. اکثر اوقات، آب‌های زیر زمینی سالها و حتی قرن‌ها قبل از مصرف دست نخورده باقی می‌مانند.
بارش‌های جوی اصلی‌ترین منشاء آب‌های زیرزمینی است. میزان آب زیرزمینی صرفاً به میزان بارش بستگی ندارد بلکه به نوع خاک، نفوذ پذیری، پوشش گیاهی، شیب زمین و یا رطوبت قبلی موجود در میان ذرات بستگی دارد. در بارش‌های آرام، آب فرصت بیشتری برای نفوذ به درون زمین را دارد، در صورتی که اگر بارش حالت سیلابی داشته باشد، این امکان وجود ندارد.
آب‌های زیرزمینی از منابع دیگری به جز آب‌های جوی نیز تأمین می‌شوند. به عنوان مثال بخش از آب‌های زیر زمینی، آب‌هایی هستند که به علت به دام افتادن در لابلای رسوبات، در زیر زمین باقی مانده‌اند. این نوع از آب‌ها را آب‌های فسیل نیز می‌گویند. آب‌های فسیل کیفیت مناسب برای شرب ندارند و به دلیل حبس شدن، میزان شوری آن‌ها افزایش می‌‌یابد.نوع دیگر از آب‌های زیر زمینی، آب‌هایی با منشاء ماگمایی هستند. این آب‌ها از توده‌های بزرگ ماگمایی که در حال سرد شدن هستند بوجود می‌آیند. چون این آب‌ها مستقیماً از بخش مذاب زمین مشتق شده‌اند، لذا قبل از آن وارد چرخه آب نشده بودند.
در هر محلی که سفره آب زیرزمینی توسط سطح زمین قطع شود، آب در سطح زمین جاری می‌شود. اگر این تخلیه آب به آرامی و کم باشد ایجاد سطح تراوش می‌کند، ولی اگر خروج آب از زیرزمین به صورت جریان متمرکز باشد، ایجاد چشمه می‌کند. گاهی اوقات بر اثر شکستگی در سفره‌های تحت فشاری که در زیر مناطق بیابانی وجود دارد، ممکن است چشمه‌های آرتزین تشکیل شود و آب سفره تحت فشار به سطح زمین راه پیدا کند. واحه‌هایی که در وسط بیابان وجود دارند، به همین شکل به وجود آمده‌اند. همان گونه که میدانید به مناطق حاصلخیز و پوشیده از گیاه در وسط بیابان‌های خشک، واحه می‌گویند.
حفظ و نگهداشت منابع آبی زیرزمینی می‌تواند از خطراتی نظیر فرونشست زمین جلوگیری کند، شاید برای همین است تدابیر جدیدی برای جلوگیری از برداشت آب‌های زیر زمینی نظیر بازچرخانی و استفاده صنایع از پساب در نظر گرفته شده و در برنامه هفتم توسعه بر آن تاکید شده است، ضمن آنکه مسئولان امر بارها از تأمین آب شرب از طریق سدها و در صورت کمبود استفاده از آب‌های زیرزمینی برای تأمین آب شرب مورد استفاده قرار گیرد تاکید داشتند، فیروز قاسم‌زاده یک کارشناس صنعت آب با اشاره به اهمیت منابع آب زیرزمینی گفت: صیانت از منابع آب زیرزمینی با جلوگیری از اتکا به ابزارهای متفاوت از اهداف وزارت نیرو است و این مساله با هدف احیا و تعادل‌بخشی آبخوان‌های کشور به طور جدی پیگیری می‌شود.
وی با اشاره به اقدامات انجام شده با هدف صیانت از منابع آب زیرزمینی و جلوگیری از برداشت غیرمجاز از آبخوان‌ها، افزود: با تنظیم برنامه‌های احیا و تعادل‌بخشی آبخوان‌ها و پیگیری و اجرای آنها در سطح استان‌های کشور، تاکنون بیش از ۱۲۰ هزار ابزار برداشت آب با حجم برداشت معادل ۳.۷ میلیارد متر مکعب از منابع زیرزمینی در سطح کشور مسدود شده است که از این تعداد نزدیک به ۲۳ هزار ابزار در دو سال اخیر انجام شد. قاسم‌زاده تاکید کرد: بر اساس آخرین اطلاعات موجود، سالیانه نزدیک به ۱۹ درصد تخلیه چاه‌های کشور از طریق حدود ۴۰۰ هزار حلقه چاه فاقد پروانه انجام می‌شود و تعیین تکلیف آنها بر اساس اسناد و قوانین بالادستی نیازمند پیگیری‌های فنی و حقوقی است. به گفته این کارشناس، ایران همه ساله برنامه انسداد ابزارهای غیرمجاز برداشت آب زیرزمینی به تفکیک استان‌ها تنظیم و تصویب می‌شود و با همکاری سایر دستگاه‌ها، از جمله دستگاه قضائی کشور موضوع اجرایی می‌شود. وی، برداشت غیرمجاز از آبخوان‌ ها را از اصلی‌ترین شاخص‌های با تأثیر منفی در سفره‌های آب زیرزمینی دانست و بیان‌داشت: هدفگذاری مناسبی برای مقابله با این موضوع در طول برنامه هفتم نیز انجام شده و در کنار اقدامات سلبی، فرهنگ‌سازی برای عدم حفر ابزار غیرمجاز برداشت آب زیرزمینی و کاهش آثار و تبعات آن در قالب پروژه آموزش، فرهنگ‌سازی و اطلاع رسانی طرح احیا و تعادل بخشی دنبال می‌شود.
اکنون مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای مازندران می‌گوید: حجم آب‌های زیرزمینی مازندران در پایان تیر امسال نسبت به مدت مشابه دوره درازمدت (سه دهه پیش) ۱۶۶ میلیون متر مکعب کاهش یافت.
فرهاد خلردی با بیان این‌که برداشت آب از سفره‌های زیرزمینی طی سه دهه اخیر به شکل چشمگیری افزایش یافته است، اظهار کرد: بررسی داده‌های ثبت شده از تراز آب‌های زیرزمینی مازندران نشان می‌دهد که پایان تیر امسال نسبت به زمان مشابه دوره درازمدت سطح این منابع آبی ۹۴ سانتیمتر کمتر شده است.
وی افزود: البته تراز آب‌های زیرزمینی مازندران به دلیل بارش‌های مناسب خرداد و تیر نسبت به پایان تیر پارسال ۱۰ سانتیمتر بیشتر شده است. اما در مجموع شرایط نسبت به دوره درازمدت نگران‌کننده است و با توجه به گسترش کشت دوم برنج فشار بر منابع زیرزمینی زیاد است. مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای مازندران خاطرنشان کرد: کسری ۱۶۶ میلیون متر مکعبی آب سفره‌های زیرزمینی مازندران معادل کل ظرفیت سد ۱۶۲.۵ میلیون مترمکعبی شهید رجایی ساری به اضافه سد خاکی شیاده بابل است. یعنی به اندازه ظرفیت ذخیره بزرگترین سد استان و یک سد خاکی از منابع زیرزمینی مازندران کاسته شده است.
خلردی با بیان این‌که در تمام حوضه‌های استان حجم آبخوان نسبت به دوره درازمدت کاسته شده است، تصریح کرد: بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس که به استناد آمارهای وزارت نیرو تهیه شده، تا سال ۱۴۰۱ مجموع کسری حجم آبخوان‌ها در کشور ۱۴۳ میلیارد متر مکعب است. اگرچه سهم مازندران از این کسری حدود یک درصد است، اما استمرار این روند می‌تواند با تشدید افت تراز در سفره‌های آزاد و به ویژه سفره‌های عمیق که در لایه پایین‌تر قرار دارند، مازندران را با بحران مواجه کند. وی افزود: از کل آبی که از سفره‌های زیرزمینی مازندران برداشت می‌شود ۹۰ درصد برای بخش کشاورزی، هشت درصد برای تأمین آب آشامیدنی و ۲ درصد هم برای فعالیت‌های صنعتی مصرف می‌شود. بر همین اساس اهمیت اصلاح الگوی کشت و مصرف بهینه آب در بخش کشاورزی بسیار ضروری است.
مدیر عامل شرکت آب منطقه‌ای مازندران نیز طی روزهای اخیر نسبت به گسترش کشت دوم برنج در استان هشدار داد و گفت: استقبال کشاورزان به انجام کشت دوم برنج علاوه بر خطر آلودگی آب های زیر زمینی در مرکز و غرب استان، نگرانی فرونشست زمین در شرق استان را ۲ چندان کرده است.
حیدر داودیان روز یکشنبه به مناسبت گرامیداشت هفته خبرنگار در جمع اصحاب رسانه مازندران در ساری، میزان ذخایر آب های زیرزمینی استان را ۱.۵ میلیارد مترمکعب عنوان کرد و افزود: از آن جایی که طبق قانون شرکت آب منطقه‌ای موظف به تامین آب کشاورزی برای کشت دوم نیست، شالیکاران عمده آب مصرفی را در این مرحله از چاه های نیمه عمیق و عمیق تامین می کنند که برداشت بی رویه سبب نفوذ آلودگی به آب های زیر زمینی می شود.
وی با تاکید بر این که توسعه کشت دوم برنج به شرق استان مازندران نیز رسیده است، ادامه داد: فرونشست زمین به دلیل برداشت بی رویه آب زیر زمینی برای شالیکاری در شرق استان محتمل شده است.
وی با توضیح این که امکان بازگشت و ترمیم منابع آب های زیرزمینی وجود ندارد، ادامه داد: پیشروی آب شور به سمت آب های زیرزمینی و از بین رفتن چشمه های آب شیرین از چالش های جدی ناشی از کشت دوم برنج بر منابع آبی مازندران است. مدیر عامل شرکت آب منطقه‌ای مازندران با ذکر این نکته که کشاورزی سال زراعی جاری استان در سخت‌ترین شرایط پرشدگی سدهای استان، عملیاتی شده است، بیان داشت: برنج‌کاری در دشت تجن ساری فقط با حجم ذخیره ۴۷ میلیون متر مکعبی سد شهید رجایی شروع شد و خوشبختانه با نوبت بندی، بارندگی‌های بهنگام و همکاری کشاورزان بدون رها شدن زمین، انجام شد.
داودیان با تاکید بر این که کشاورزی در منطقه مرکزی مازندران نیز با حجم ذخیره ۸۶ میلیون مترمکعب در سد شهید صالحی مازندرانی انجام شد، ادامه داد: اگرچه آورد و دبی پایین رودخانه هراز که تامین کننده آب کشاورزی ۱۱۰ هزار هکتار شالیکاری دشت هراز است، امسال با کاهش ۵۰ درصدی نسبت به دوره درازمدت مواجه شد، اما با بارش های بهنگام، شالیکاران با کمبود آب مواجه نشدند.
وی با اظهار این که به دلیل کاهش بارندگی و تغییر اقلیم طی سال های گذشته از سطح زمین های شالیزاری استان حدود ۱۰ هزار هکتار کم شد، گفت: اگر نسبت به مدیریت کشت دوم برنج در استان بی توجهی و غفلت صورت بگیرد با خطر فرونشست و پیشروی آب شور، حتی با تهدید کشاورزی کشت اول برنج مواجه خواهیم شد. وی وضعیت بارندگی‌های سال زراعی جاری با ۶۴۰ میلی متر، مطلوب ارزیابی کرد و گفت: اگر چه بارندگی‌های استان مناسب بوده است اما به دلیل تغییر اقلیم و توسعه مجاز و غیر مجاز در بالا دست مازندران، اهمیت توجه به اجرای طرح‌های مهار آب سطحی در استان باید بیشتر شود. مدیر عامل شرکت آب منطقه‌ای مازندران با اشاره به این که نگرانی در مورد کمبود آب شرب، آب کشاورزی و پیدایش و گسترش پدیده خشکسالی استان زمانی بیشتر می شود که مهار آب سطحی افزایش نیابد، گفت: تاکید می کنم، امروز مدیریت آب سطحی در دشت که با تغییر اقلیم شاهد کاهش آورد رودخانه‌های بالا دست مازندران هستیم، بسیار مهمتر شده است.