مائده مطهری زاده باغ ملی هشت هکتاری رامسر که مدتی است به خاطر برخی تحرکات پیرامون تغییر کاربریاش مورد توجه میراثدوستان قرار گرفته، با اینکه پنج معیار از ۱۵ معیار ثبت در فهرست آثار ملی را دارد هنوز در فهرست میراث فرهنگی به ثبت نرسیده و حتی گاهی زمزمههایی از مخالفت با ثبت ملی این […]
مائده مطهری زاده
باغ ملی هشت هکتاری رامسر که مدتی است به خاطر برخی تحرکات پیرامون تغییر کاربریاش مورد توجه میراثدوستان قرار گرفته، با اینکه پنج معیار از ۱۵ معیار ثبت در فهرست آثار ملی را دارد هنوز در فهرست میراث فرهنگی به ثبت نرسیده و حتی گاهی زمزمههایی از مخالفت با ثبت ملی این اثر طبیعی-تاریخی نیز شنیده میشود.
این باغ در سال ۱۳۱۰ در شهر رامسر تاسیس شده و از آن به عنوان یکی از اولین اقدامات در دوران پهلوی اول برای اصلاح الگوی کشاورزی در ایران یاد می شود. سالهاست اما نه تنها کاربری خود را از دست داده بلکه به شدت تخریب هم شدهاست. هم بخشهایی از معماری را از بین بردهاند و هم درختان زیادی را قطع کردهاند.
باغ هشت هکتاری رامسر از شمال به خیابان فاز ۲ کمربندی، از شرق وجنوب به باغ پژوهشی پژوهشکده مرکبات ومیوه های نیمه گرمسیری وزارت جهاد کشاورزی و از غرب به خیابان نوربخش منتهی میشود. بنابر آنچه که کارشناسان میراث فرهنگی میگویند؛ طبق مطالعات باستانشناسی و بقایایی که از این محوطه کشف شده دستکم به قرن پنجم هجری بازمیگردد. بعد از آن در سال ۱۳۱۰ خورشیدی، درست در زمان پهلوی اول این محوطه به عنوان باغ پژوهشی وزارت کشاورزی طراحی و مطالعات پایهای علوم کشاورزی ومنابع طبیعی(اعم از دامی ، باغی وزراعی) در آن انجام شد. محوطهای با کاربری کشاورزی_اداری(موسسه تحقیقات کشاورزی) با نظام کرتی وآمایش شده، که جانمایی چند بنا در آن نشان میدهد فعالیتهایی شامل اصلاح و تلقیح دام در آنجا انجام میشد.
کارشناسان منابع طبیعی میگویند؛ کاشت درختان در این باغ به صورت ردیفی و منظم در دو دالان (کریدور) عمود برهم در طول و عرض باغ طراحی و اجرا شده است. قطر برخی درختهای چنار بین ۵۰ تا ۱۰۰ سانتیمتر و ارتفاع آنها بین ۲۰ تا ۳۵ متر میرسد.
در بخش مرکزی و عرض باغ نیز به طول ۲۰۰ متر و عرض ۵ متر درختان اوکالیپتوس با عمر ۸۰ سال و با قطرهایی بین ۵۰ تا ۶۰ سانتیمتر و ارتفاع ۲۵ متر وجود دارد، همچنین گونههای آندمیک، بومی و باارزش جنگلهای هیرکانی با تجدید حیات طبیعی و تنوع زیستی بالا نیز در این باغ روییده است.
مجموعه این ویژگیهای متمایز باعث شده که کارشناسان و دوستداران میراث فرهنگی و منابع طبیعی نسبت به پیامدهای این جداسازی با هدف اجرایی شدن طرح اقدام ملی مسکن و چگونگی انجام آن ابراز نگرانی کنند. آنان مدعی شدند که این جداسازی سرآغاز نابودی یکپارچگی منظر طبیعی_تاریخی رامسر و مرگِ آخرین بازماندههای هیرکانی در جلگه کاسپین محسوب میشود و خواستار آن هستند که وزارت میراث فرهنگی هرچه سریعتر نسبت به ثبت ملی و حفاظت از این محوطه تاریخی و طبیعی اقدام کند. البته شاید بتوان گفت که این نگرانی ریشه تاریخی هم دارد. چراکه باغ ۳۳ هکتاری رامسر که عنصر کلیدی پرونده ثبت جهانی منظر طبیعی تاریخی به شمار میرود سالیان است که در بنبست سازه مجتمع فرهنگی قرار دارد که دو دهه پیش در جریان فشارهای خارج از بدنه کارشناسی در عرصه این باغ ساخته شد و همچنان در بنبست است. البته این نگرانیها به فضای عمومی نیز راه پیدا کرده و واکنش برانگیز شده است. بطوریکه هر خبری از پیرامون طرحِ اقدام ملی مسکن در رامسر با واکنش منفی و ابراز نگرانی در فضای مجازی همراه میشود و کاربران چنین اقدامی را به ناقوس مرگِ باغ شهر رامسر تعبیر میکنند.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی رامسر در این باره با بیان اینکه ثبت این اثر تاریخی در مرحله تهیه مدارک و نهایی شدن قرار دارد پیرامون علت زمانبر شدن آن گفت: تعدادی بنای ارزشمند در باغ هشت هکتاری وجود دارد که کارشناسان در حال برداشت پلان آنها هستند تا نقشهها تهیه و در پرونده ثبتی قرار گیرد.
نادر سحرخیز اظهار کرد: یکی از معیارهای ثبت یک اثر تاریخی صرفا حفظ حرایم و عرصه آن نیست بلکه جمعآوری اطلاعات تاریخی و نشانههای تاریخی که در این بناها وجود دارد نیز دارای اهمیت است. حدود ۱۰ تا ۱۲ بنای تاریخی از جمله ساختمان اصطبل، سازه مرکز تحقیقات و انبار سازههای معماری باغ هستند.
وی با بیان اینکه ثبت یک اثر تاریخی به معنی نفی مالکیت یک محوطه تاریخی نیست، خاطرنشان کرد: پس از ثبت اثر در فهرست میراث ملی، ضوابط میراث فرهنگی ابلاغ میشود تا مالک بر اساس آن فعالیت کند و ضوابط عرصه و حریم آثار تاریخی شامل حال محدوده ثبت شده میشود.
به گفته این مسئول باغ هشت هکتاری بخشی از پژوهشکده کشاورزی رامسر است که در فهرست آثار ملی قرار دارد.
وی اظهار کرد: در عکسهای هوایی هم میبینیم که این باغ در امتداد مرکز تحقیقات و تکمیل کننده آن است. مراکزی از این دست کاربری علمی و تحقیقاتی دارند و همین که ضوابط میراث فرهنگی موجب حفظ این عرصهها و از بین نرفتن کاربری آن میشود اهمیت زیادی دارد. طبق قانون حفظ آثار ملی، مصوب ۱۳۰۹ و تبصره ۲ قانون مدیریت خدمات باستانشناسی، موزه و… مصوب ۱۳۲۳ مجلس شورای ملی محوطه تاریخی، طبیعی و فرهنگی موسوم به هشت هکتاری ۵ معیار از معیارهای ۱۵ گانه ثبت اثر در فهرست آثار ملی را دارد.
بر اساس معیار نخست، از معیارهای ۱۵ گانه، آثار تاریخی و فرهنگی که قدمت آنها تا پایان دوره زندیه باشد، واجد ارزش ثبت در فهرست آثار ملی هستند. در مورد باغ هشت هکتاری پژوهشکده باستانشناسی کشور تایید کرده که پیشینه تاریخی و فرهنگی این محوطه تاریخی مربوط به قرون میانه اسلامی، قرن پنجم تا نهم هجری قمری و دوره حکمفرمایی آل کیا بوده و این تاییدیه ضمیمه پرونده شده است.
همچنین کارشناسان اعلام کردند که این باغ جزیی از باغ پژوهشی طراحی شدهای است که سال ۱۳۱۰ و ۱۳۱۱ خورشیدی در زمان پهلوی اول اجرایی شد. از سوی دیگر در همین سال زمانی که مراحل اولیه طراحی باغ فلاحت در حال انجام بود، بقایا و فضاهای معماری کاخ و اشیاءِ تاریخی و فرهنگی و جواهرات در این عرصه کشف و به تهران منتقل شد که گفته میشود این آثار هماکنون در موزه جواهرات بانک مرکزی به اسم غرفه سختسر نگهداری میشود..
بر اساس معیار سوم، آثار تاریخی و فرهنگی غیرمنقول با جنبه فنی و صنعتی که قدمتشان تا پایان دوره پهلوی اول باشد واجد ارزش ثبت در فهرست آثار ملی یا فهرست آثار واجد شرایط ارزش تاریخی و فرهنگی هستند.
در باغ هشت هکتاری تعدادی سازه معماری از دوره پهلوی اول قرار دارد که در گذشته محل اصلاح ژنتیک دامی و مبارزه بیولوژیک با آفات بود. بقایای ساختمان اصطبل و سالنی موسوم به پرورش کفشدوزک هم هنوز در باغ هشت هکتاری موجود است.
در معیار چهارم از معیارهای ۱۵ گانه نیز اعلام شده که بناها، تاسیسات، محوطهها، باغها، فضاها، مجموعهها، اماکن و عمارت سلطنتی یا حکومتی قاجار و پهلوی واجد ارزش ثبت در فهرست آثار ملی هستند.
بر اساس معیار پنجم، آثار تاریخی و فرهنگی غیرمنقول متعلق یا منسوب به رجال سیاسی، حکومتی و دیوانی و نظامی شناخته شده و معتبر در سطح ملی یا منطقهای، با تشخیص وزارت، واجد شرایط ثبت در فهرست آثار ملی هستند.
در تطبیق معیار چهار و پنج نیز کارشناسان اعلام کردند که در محوطه باغ هشت هکتاری پنج سازه معماری با عنوان ایستگاه مطالعاتی و خانههای سازمانی برای کارشناسان و مدیران مرکز پژوهش باغی، دامی و زراعی وزارت کشاورزی دوره پهلوی اول وجود دارد.
علاوه بر این، ۴ سازه معماری دیگر نیز به عنوان واحدهای اقامتی و سالنهای نگهداری محصولات و فرآوردههای باغی، دامی، زراعی، کود و سم و یک استخر برای اندازهگیری میزان بارش سالیانه از دوره پهلوی دوم به چشم میخورد. همچنین در این محوطه نخستین سالن پرورش کرم ابریشم نیز جانمایی شده است.
بر اساس معیار چهاردهم از معیارهای ۱۵ گانه، مناظر فرهنگی و آثاری که توامان به وسیله انسان و طبیعت ایجاد شدهاند به لحاظ تاریخی، فرهنگی، منظری و زیباییشناختی یا مردمشناسی دارای ارزش برجسته باشند واجد شرایط ثبت در فهرست آثار ملی هستند. گونههای موجود در عرصه باغ هشت هکتاری شامل گونههای به جا مانده از درختان هیرکانی در جلگه ساحلی دریای کاسپین هستند، این باغ دارای نظام کرتی است و خودزایشی درختان هیرکانی در این محوطه صورت گرفته است.
ثبت ملی باغ هشت هکتاری رامسر و تعیین ضوابط عرصه و حریم برای این محوطه نه تنها کارکرد باغی و ویژگیهای تاریخی این مجموعه را حفظ میکند بلکه شگفتیهای کهن آن که تاکنون مسکوت مانده را نیز معرفی میکند. از سوی دیگر ضوابط میراثی سبب میشود که هرگونه خدشه بر هویت باغ که جزیی از پرونده ثبت جهانی منظر طبیعی و تاریخی رامسر است برطرف شود.
پرونده ثبت جهانی منظر طبیعی و تاریخی رامسر سال ۲۰۰۷ در فهرست موقت یونسکو قرار گرفت که به گفته کارشناسان تا زمان به حداقل رسیدن مداخلات مستقیم شهری از جمله جمعآوری سازه نیمهتمام مجتمع فرهنگی در عرصه باغ ۳۳ هکتاری و به حداقل مداخلات در این فهرست قرار دارد.
