مائده مطهری زاده
گرچه فصل خزان است اما جنگلهای زیبای هیرکانی هنوز به رنگ پاییز درنیامدهاند و گویا خزانِ حقیقیِ خود را به نظاره نشستهاند!
چه پارادوکس غریبی!
طی روزهای اخیر مسوول حفاظت و حمایت اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران منطقه ساری با اظهار اینکه تغییرات اقلیمی سبب شد تا خزان جنگل شمال به تاخیر بیفتد، گفت: هرچه فاصله خزان و سرسبز شدن درختان کوتاهتر شود، پیامدهای ضعیف شدن به خصوص خطر گسترش آفت پذیری گیاهان دوچندان میشود. امین وطن دوست افزود: با زیر صفر شدن دمای هوا خزان رخ میدهد اما با توجه به تغییر اقلیم و افزایش دما، امسال خزان درختان جنگلها و حتی گیاهان در کوهپایهها و دشت به تاخیر افتاده است.
وی با تاکید بر اینکه تنها سه روز از فصل پاییز باقی مانده است اما همچنان خزان کامل نشده و برگ درختان جنگلها همچنان سبز هستند، تصریح کرد: پیامدهای خزان دیرهنگام شرایط عادی رشد و نمو را با چالش مواجه میکند. این کارشناس ارشد گیاهپزشکی مازندران با اظهار اینکه بارندگیهای سیلآسا شرایط خزان را نیز تغییر داده است، بیان داشت: با خزان دیرهنگام مشکلات بذرگیری و یا جوانه زنی درختان هیرکانی نیز با چالش رویشی جدی مواجه خواهند شد.
وی به تغییر اقلیم و گرم شدن هوا نیز اشاره کرد و گفت: خزان زودرس تابستانی نیز از چند سال قبل به دنبال گرم شدن هوا و کاهش باران در مازندران حادث شد و همچنان نیز این روند ادامه دارد و تداوم گرما در سالهای آینده میتواند به ریشه درختان و حتی خاک نیز خسارت وارد کند. وی اظهار کرد: خشک شدن درختان بر اثر خزان زودرس و گرمای بی سابقه به خاک، جانداران و حشرات مفید داخل جنگل که باعث از بین رفتن آفات میشوند نیز دچار مشکل میکند و آفات جنگلها را فرا میگیرد.
بررسی آماری از وضعیت دمای هوای ۲ ماه مهر و آبان امسال استان مازندران نشان میدهد که میانگین دمای هوا ۱۴.۵ درجه سلسیوس بوده که نسبت به مدت مشابه دوره آماری بلندمدت که ۱۱.۹ درجه سلسیوس بوده حدود ۲.۶ درجه سلسیوس افزایش و نسبت به مدت مشابه سال قبل که ۱۳.۷ درجه سلسیوس بوده، هشت دهم درجه سلسیوس افزایش داشته است.
بنا بر این گزارش میانگین دمای هوای آبان ماه ۱۴۰۲ استان ۱۳.۸ درجه سلسیوس بوده است که این دما نسبت به مدت مشابه دوره آماری بلندمدت که ۹.۲ سلسیوس بوده ۴.۶ درجه افزایش و نسبت به مدت مشابه سال قبل که ۱۰.۹درجه سلسیوس بوده، ۲.۹درجه سلسیوس افزایش داشته است. برآیندها نشان میدهد که ارزش جنگلهای شمال قابل مبادله با جنگلهای دنیا نیست و بسیار با ارزش بوده که علاوه بر موارد مهم دیگر فقط جذب اکسیژن و کربن و گرد و غبار و آب از جمله شاخصهای این عرصههاست به طوری که هر هکتار جنگل به طور متوسط حدود هزار و ۵۰۰ متر معکب آب را در سال ذخیره میکنند. نکته مهم دیگر اینکه سکونت جمعیت زیاد در ضلع جنوبی و شمالی کوههای البرز، حفاظت و حراست این عرصهها را بیش از پیش ضروری میسازد، این عرصهها باید با توجه به شمار جمعیت موجود اطراف آن حفظ شود. جنگلهای هیرکانی با افزون بر ۲ میلیون هکتار وسعت از آستارا در شمال استان گیلان شروع میشود و تا گُلیداغ در شرق استان گلستان به طول تقریبی ۸۰۰ کیلومتر و عرض ۲۰ تا ۷۰ کیلومتر پراکنش دارد. بخشی کوچکی از جنگلهای هیرکانی هم معادل ۲۰ هزار هکتار در کشور آذربایجان قرار دارد.
قدمت جنگلهای شمال ایران به حدود ۳۰ تا ۴۰ میلیون سال قبل برمیگردد و دارای ۹۰ گونه درختی و ۲۱۱ گونه درختچهای و هزار و ۵۵۸ گونه علفی و بوتهای است، مساحت این عرصهها در حدود یک درصد جنگلهای اروپاست ولی تعداد گونههای آن ۱۶ درصد گونههای موجود در کل قاره اروپاست.
این مقایسهها نشان میدهد جنگلهای هیرکانی در شمال ایران با وجود مساحت کم، تنوع گونهای بسیار زیادی دارد و از این نظر و به دلیل تنوع زیستی و گستردگی ذخایر ژنتیکی، شایسته حفاظت و حراست و تحقیقات بیشتری است که با تهیه طرح مدیریت پایدار همه نگرانیهای فراروی این عرصه برطرف خواهد شد.
قانون تنفس جنگل از اواخر سال ۹۵ به اجرا درآمد و از سال ۹۸ هم با اتمام قرارداد تمامی شرکتهای فعال بهره بردار، هرگونه بهرهبرداری تجاری و صنعتی از چوب جنگلهای کشور ممنوع شده است. طرح مدیریت پایدار جنگلهای شمال تاکنون به گفته کارشناسان به دلایلی از جمله مشکل اعتباری و اطلاع رسانی ناقص برای مسوولان منطقهای و مانع تراشی توسط عدهای به سرانجام نرسیده است در حالی که صاحبنظران امر معتقدند اگر این طرح عملیاتی شود به طور قطع با کاربریهای که برای این طرح در نظر گرفته شده چون مدیریت طرح با دولت و مدیریت پروژهها با مردم است، زندگی مردم متحول خواهد شد.
دست اندارکاران امر میگویند این طرح با توجه به مباحث اعتباری، کمبود لجستیکی و نیروی انسانی حداقل پنج سال زمان نیاز دارد. در این پیوند، معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور گفت: تدوین طرح مدیریت پایدار (طرح جایگزین) جنگلهای شمال در صورت استفاده از تمام ظرفیتها، پنج سال به طول خواهد انجامید. نقی شعبانیان افزود: اگر همه ظرفیتهای خود را به کار بگیریم، برای ۱۰۴ حوضه آبخیز عرصههای شمال بر اساس دستورالعملی که وجود دارد، پنج ساله طرح تهیه میکنیم. یعنی از ۱۴۰۲ تا پنج سال تدوین این طرح طول خواهد کشید.
وی خاطرنشان کرد: ما برای ۱۹ حوضه آبخیز کار را شروع کردیم و تهیه طرح برای هر حوزه ۲ سال طول میکشد. سال ۹۶ که طرحهای جنگلداری متوقف شد، قرار بود طرحهای مدیریت پایدار تهیه بشود که نشد.
شعبانیان تصریح کرد: مهمترین دلیلش شاید بحث اعتباری بود اما در این رابطه کم توجهی هم شده است، ترکیبی از کمبود منابع و بیتوجهی باعث شده است که ۶ سال از تصویب قانون توقف بهرهبرداری در جنگلهای شمال بگذرد اما طرح جایگزین آماده نشده است.
وی با اشاره به اقدامات انجام شده برای تدوین طرح جایگزین یادآور شد: تاکنون طرح نیمه تفضیلی آماده شده است. طرح نیمه تفضیلی فقط بر اساس توان اکولوژیکی، پهنهبندی عرصه را مشخص کرده و تعیین میکند که یک عرصه برای حفاظت، گردشگری و… مناسب است. با تکمیل طرح نیمه تفضیلی اطلاعات خوبی در اختیار ما قرار گرفت. معاون امور جنگل سازمان منابعطبیعی بیان کرد: در طرح تفضیلی، بر اساس کاربری که برای عرصه تعریف شده است، باید برنامه ارائه شود و سختترین قسمت کار مربوط به تدوین این طرح است. وی اضافه کرد: در زمان حاضر برای ۱۹ حوضه آبخیز تدوین طرح تفضیلی را آغاز کردهایم. توان کشور شاید این اجازه را به ما ندهد که یکساله برای تمام جنگلهای شمال طرح تفضیلی تهیه شود.
شعبانیان با تاکید بر اینکه اکنون برای تدوین طرحهای مدیریت پایدار جنگل از تمام توان کشور استفاده میشود، افزود: در این مسیر از کمک شرکتهای خصوصی، دانشگاههای شمال و مراکز تحقیقاتی بهره میبریم. بخشی از توان کارشناسی سازمان منابعطبیعی نیز در خدمت این طرح قرار گرفته است. به گفته وی حدود ۱۲۰ نفر از نیروهای ادارات کل منابع طبیعی در حال آموزش دیدن برای مشارکت در تهیه طرح مدیریت پایدار هستند.
معاون امور جنگل سازمان منابعطبیعی ادامه داد: امسال برای ۱۹ حوضه تهیه طرح آغاز شده و در سال آینده تدوین طرح برای ۲۵ حوضه آبخیز در دستور کار قرار دارد و بر اساس برنامهریزی انجام شده، اعتبار موردنیاز برای تدوین طرح در ۱۹ حوضه آبخیز از محل درآمدهای اختصاصی که در سازمان وجود داشت تامین شد.
وی اظهارداشت: برای سالهای بعد هم باید شرایط به همین شکل باشد. اگر به هر دلیلی هزینه برای سال بعد تامین نشود، تدوین طرح مدیریت پایدار طی پنج سال، محقق نخواهد شد.
با توجه به اینکه تهیه طرحهای مدیریت پایدار جنگلهای هیرکانی از سال ۱۳۹۶ آغاز شد و بر اساس آن بهره برداری از جنگلهای شمال کشور متوقف شده است، سوالی که از سوی صاحبنظران امر مطرح بوده این است که آیا ضمانتی هست که این طرح در این پنج سال گفته شده به انجام برسد. بر اساس اسناد موجود این طرح ۱۰ ساله در سه مرحله تعریف شده که مرحله اول آن به طور تقریبی به اتمام رسیده و گام دوم آن در مراحل ابتدایی قرار دارد، برای اجرای آن از توان سه بخش استفاده میشود که بخشی از آن را سازمان جنگلها به صورت امانی اجرایی میکند و دربخشهای دیگر از دانشگاهها و شرکتهای توانمند کمک گرفته میشود. محور اصلی این طرحها بهره برداری از چوب جنگلها نیست و بیشتر بر استفادههای دیگری که میتوان از جنگل بهره برد تاکید میشود در اجرای این طرحها بر توانمندسازی جوامع محلی و بومی هم تمرکز شده تا با اجرای درست شاهد حفظ و مدیریت جنگلهای هیرکانی باشیم. در مرحله اول مشخص شد که هر منطقه جنگلی چه ظرفیتی دارد و کدام مناطق برای گردشگری یا جنگلداری و یا حفاظتی مناسب است، در مرحله دوم این طرح، کارشناسان وارد جنگل می شوند تا مکانی که برای جنگلداری برنامه ریزی شده چه کار باید کرد و یا برای گردشگری مناسب بوده چه برنامه داشته باشند. به گفته مسوولان امر هدف اصلی این بوده مردم را در عرصههای منابع طبیعی کشور مشارکت داده شوند که وزن مسائل اکولوژیک را هم وزن اقتصادی و اجتماعی دیده شد چرا که اگر جوامع محلی توانمند بشوند عوامل تخریب عرصهها کمتر خواهد شد. جنگل شمال از نظر گونهها و زمین شناسی در دنیا بی نظیر است و به لحاظ ژنتیکی هم بسیار اهمیت دارد لذا همه تلاشهای سازمان منابع طبیعی این است که طرح مدیریت پایدار جنگلهای شمال را تا پنج سال آینده به سرانجام برساند که تحقق این مهم حمایت مسوولان کلان کشوری است که این طرح را در اولویت برنامهریزیها قرار دهند.
به تاکید کارشناسان امور جنگل این میراث طبیعی ارزشمند ثبت سازمان علمی و فرهنگی ملل متحد(یونسکو) بوده و همگان باید در حفاظت و حراست آن بکوشند. از دیدگاه علوم گیاه پزشکی آنچه که در عرصههای منابع طبیعی (اعم از جنگلها و مراتع، مراکز تولید بذر و نهال، ذخیرهگاهها و پارکها) به عنوان آفت و بیماری مطرح میشوند شامل گروهی از موجودات زنده مقیم این عرصهها و جزیی از این اکوسیستم هستند که به ۲ گروه عمده تقسیم میشوند. آفات گیاهی: آفت به آن دسته از موجودات زنده اطلاق میشود که به طور مستقیم از اندامهای مختلف گیاه تغذیه نموده و سبب ایجاد خسارت میشوند و این موجودات بیشترشان شامل برخی از حشرات، کنهها، جوندگان و نرمتنان هستند.
بیماریهای گیاهی: بیماری از نظر تعریف به هرگونه پدیده فیزیولوژیکی غیرطبیعی و مضر گفته میشود که در اثر مجاورت و تحریک دائم و مستمر یک بیمارگر (عامل بیماری زا) در گیاه ایجاد میشود عوامل بیمارگر شامل بعضی از قارچهای پارازیت، ویروسها، باکتریها، نماتدها هستند و گاهی گیاهان گلدار انگلی (مانند سس و گل جالیز) و نیمه انگلی (متنند لورانتوس، دارواش، ارس واش) نیز به علت خسارتی که به گیاه وارد میکنند در گروه عوامل بیماری زا مورد مطالعه قرار میگیرند.
جنگلهای هیرکانی در شمال ایران هر از چند گاهی دچار طغیان آفات مختلف میشود که به گفته کارشناسان نابودی بخشهای وسیعی از این جنگلهای ارزشمند را در پی دارد. بررسیها نشان میدهد بیش از ۴۰ عامل آفت زا در جنگلهای شمال وجود دارد که گروه وسیعی از درختان را در برگرفته و برخی گونههای با ارزش نظیر ملج و شب خسب را به حد انقراض نزدیک کرده است.
آفات جنگل در حالت عادی، کم خطرند ولی اگر اوضاع محیطی برایشان مساعد شود، به مرحله طغیان میرسند. مسوول حفاظت و حمایت اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران منطقه ساری: هرچه فاصله خزان و سرسبز شدن درختان کوتاهتر شود، پیامدهای ضعیف شدن به خصوص خطر گسترش آفت پذیری گیاهان دوچندان میشود. خزان زودرس تابستانی نیز از چند سال قبل به دنبال گرم شدن هوا و کاهش باران در مازندران حادث شد و همچنان نیز این روند ادامه دارد و تداوم گرما در سالهای آینده میتواند به ریشه درختان و حتی خاک نیز خسارت وارد کند. خشک شدن درختان بر اثر خزان زودرس و گرمای بی سابقه به خاک، جانداران و حشرات مفید داخل جنگل که باعث از بین رفتن آفات میشوند نیز دچار مشکل میکند و آفات جنگلها را فرا میگیرد.
