مائده مطهری زاده
جنگلهای زیبای هیرکانی که همچون زمردی در بالای نقشه ایران میدرخشند، فقط پوشیده از درخت و گیاه نیستند بلکه حیوانات و وحوشی در این منطقه زندگی میکنند که به نوعی سرقفلی مادامالعمر این جنگلها را دارند.
این جنگلها سالهاست در آب و هوای معتدل جنوب خزر دوام آوردهاند و پناهگاه حیوانات زیادی بودهاند. ۲۹۶ گونه پرنده در گوشه و کنار درختان آن زندگی میکنند؛ مثل عقاب، جغد، اردک خاکستری، شاهین، کرکس، قرقی، دارکوب، سار و اردک نوکپهن که پاییزها به اینجا میآید. قرقاول خزری یکی دیگر از این پرندههاست که گونهای درحال انقراض بهحساب میآید.سالها قبل، ۹۸ گونه پستاندار در اینجا زندگی میکردند که بعضی از آنها در حال انقراضاند و بعضی گونههای دیگر همچنان زنده ماندهاند. در بیشتر جاها نسل مرال، کل، بز و شوکا منقرض شده. خرس قهوهای که بینایی ضعیف ولی بویایی و شنوایی عالی دارد، روباه سر دم سیاه که فقط در جنگلهای هیرکانی پیدا میشود، پلنگ، گرگ، گراز، شغال، سمور، خارپشت، خرگوش، گورکن، موش جنگلی، گربه وحشی و گورکن همه از صاحبخانههای جنگل بهشمار میروند.
حیاتوحش جنگلهای هیرکانی با تنوع زیاد و بینظیرش، این لکه باقیمانده از جنگلهای خزری جهان را از دیگر عرصههای طبیعی متمایز کرده است.
اگرچه جنگلهای هیرکانی روزگاری با شیر و ببرش شهره بود و امروز دیگر غرش و نعره آن را نمیتوان شنید اما هنوز گونههای زیبا و جذابی دارد که این جنگلها را برای یونسکو و طبیعت دوستان جهان، ویژه کرده است. به جرأت شاید بتوان گفت یکی از دلایلی که سبب شده ارزیابان یونسکو جنگلهای هیرکانی را برابر رقیبش جنگل کلچیت گرجستان برتر قلمداد کنند، تنوع زیستی و حیاتوحش آن بوده است.
همچنین ۱۵۰ گیاه بومی درختی و بوتهای نیز در آن یافت میشود. جنگلهای هیرکانی علاوه بر بیش از سه هزار گونه گیاهی متفاوت و صدها جانور و جاندار محل اصلی زیستبوم یوزپلنگ ایرانی است که شهرتی جهانی دارد، همچنین محل زندگی بیش از هشت میلیون نفر نیز به شمار میرود که از این حیث نقش بسیاری در امنیت اقتصادی و اجتماعی منطقه بر عهده دارد.
مرال، خرس قهوهای، پلنگ، گراز، گربه جنگلی، گرگ، کل و بز، روباه معمولی، شغال، و انواع پرندگان نظیر کبوتر جنگلی، جی جاغ، انواع سنگ چشم، انواع سارگپه و عقاب جنگلی از گونههای منحصربهفردی هستند که جنگلهای هیرکانی زیستگاهشان به شمار میرود.
محمد حسنی استاد دانشگاه منابع طبیعی با بیان اینکه بیشک تنوع زیستی و جانوری یکی از شاخصههای ثبت جهانی جنگلهای هیرکانی به شمار میرود میگوید: بهعنوان نمونه در سایت خشکهداران تنکابن، در مجموع حدود ۱۸ گونه پستاندار، ۸۹ گونه پرنده، ۵ گونه خزنده و ۳ گونه دوزیست در این منطقه شناساییشده است.
وی افزود: از این میان سنقر سفید در لیست قرمز IUCN قرار دارد. باوجود وسعت کم منطقه، حدود ۱۸ گونه گیاهی اندمیک در این منطقه وجود دارد که نشاندهنده ارزش بالای آن در حفظ تنوع زیستی جنگلهای هیرکانی است. وی ادامه میدهد: همچنین درختان قطور و کهنسال، منابع آبی فراوان و توپوگرافی متنوع سیمای اصلی سایت کجور را تشکیل میدهد و این منطقه پوشش گیاهی و جنگلی انبوه و دارا بودن دشتهای مرتفع و علفزارها، دارای جانوران متنوعی مثل پلنگ، گوزن، خرس، بز کوهی، شوکا، مرال، و… همچنین پرندگانی همچون عقاب، شاهین، قرقاول، کبک، بلدرچین، دارکوب است. اما محمد حسینی مدیر پروژه ثبت جهانی جنگلهای هیرکانی و استاد دانشگاه تربیت مدرس میگوید: برخی درختان موجود در جنگل هیرکانی فسیل هستند و حیاتوحش بسیار باارزشی نیز در جنگلها زیست میکنند که بینظیر هستند و باید حفظ شوند. وی با بیان اینکه در ازدست دادن حیاتوحش درگذشته بدعمل کردیم و شیر و ببر ایرانی بهعنوان گونههای مهم از بین رفته است گفت: تنوع شرایط بسیار متنوع در جنگلها سبب شد تنوع در بارندگی، خاک و غیره داشته باشیم.
وی افزود: جنگلهای هیرکانی نقطه کانون داغ و تنوع زیستی دنیا به شمار میروند و منطقه هیرکانی کانون داغ پرندگان است و مهمترین کریدور و مسیر مهاجر پرندگان به شمار میرود. حسینی تصریح کرد: جنگلهای خزر ازنظر شرایط اقلیمی و بارندگی مجموعه متنوعی از گونهها رادارند و از ۱۱ گونه پلنگ دنیا بزرگترین گونه آن پلنگ هیرکانی به شمار میرود.
در این میان، خرسهای قهوهای از گونههای جانوری حفاظت و حمایت شده محیط زیست به شمار میروند که جنگلهای هیرکانی در شمال کشور خواستگاه و محل حضور این حیوان ارزشمند بوده و انتشار تصاویری از غذا خوردن توله خرسهای قهوهای بر روی درختان بلوط در کیاسر مازندران نویدبخش روزهای خوش برای این حیوان است. خرس قهوهای در بسیاری از مناطق شمالی کشور پراکنده است و اگرچه برخیها معتقدند نفس نسل آنان در جنگلهای شمال به شماره افتاده، اما در سالهای اخیر تصاویر زیادی از خرسها در مناطق مختلف مازندران ثبت شده و امیدها را برای بقای این گونه جانوری افزایش داده است. در تازه ترین ضبط تصویر، در پارک ملی کیاسر در استان مازندران حین بالا رفتن توله خرسها از درخت بلوط و خوردن میوهها در رسانهها و فضای مجازی منتشر شده که نشان دهنده حال خوش این حیوان در دلِ جنگلهای هیرکانی است.
البته حضور خرسهای قهوهای در مازندران فقط محدود به مناطق حفاظت شده و پارکهای حیات وحش نیست و بنا به گفته کارشناسان محیط زیست استان این جانوران در اکثر نقاط جنگلی و کوهستانی استان زندگی میکنند.
خرسهای قهوهای را حیوان همه چیز خوار مینامند و غذای آنها شامل طیف وسیعی از گیاهان و حیوانات است که به وفور در ارتفاعات مازندران به چشم میخورد و محل حضور و زندگی آنها در مناطق جنگلی بالادست و کوهستانی استان است. بنا به دادههای سازمان حفاظت از محیط زیست خرس قهوهای گونه جانوری حمایت و حفاظت شده به شمار میرود و در ایران از نظر وضعیت بقا وضعیتی به نسبت بهتر از پلنگ دارد.
خرس قهوهای و سیاه ۲ نوع خرس موجود در کشور هستند که از بین آنها در مازندران فقط خرس قهوهای وجود دارد.
خرس قهوهای یکی از گوشتخوارانی است که تلاشهای حفاظتی و پژوهشی گستردهای در سراسر حوزه انتشار این گونه در اروپا، آسیا و آمریکای شمالی اروپا، آسیا و آمریکای شمالی به آن اختصاص یافته است. با این حال، این گونه در محدوده قفقاز و خاورمیانه به شدت کمتر از سایر بخشهای محدوده پراکنش خود مورد بررسی قرار گرفته است. همچنین به گزارش انجمن یوزپلنگ ایرانی، اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت IUCN در برنامه عمل حفاظت از خرس ها در سال ۱۹۹۹، به گفتن عبارت “جمعیت کوچک” درباره خرسهای ایران بسنده کرده و حتی برخی وب سایتها، خرسهای خاورمیانه را تقریبا منقرض شده پنداشتهاند.
از سال ۱۳۸۵ خرس قهوهای به عنوان یکی از گونههای گوشتخواران بزرگ جثه ایران در برنامههای مطالعاتی انجمن یوزپلنگ ایرانی بوده و برنامههای متعددی برای حفظ آن در مناطق مختلف ایران، به خصوص منطقه حفاظت شده البرز مرکزی شمالی و استان لرستان به عنوان ۲ نماینده البرز و زاگرس درحال اجرا میباشد. تیم مستندسازی انجمن نیز طی سالهای اخیر در حال تولید مستندی درباره زندگی این زیر گونه کمتر شناخته شده کشورمان میباشد. نقشههای موجود در اتحادیه جهانی حفاظت نیز به صورت نادرستی بیان نموده که خرسها در بخشهای عظیمی از ایران منقرض شدهاند، درحالیکه خرسهای ایران هنوز در بخشهای گستردهای پراکنش تاریخی خود را همچنان حفظ کردهاند. از سوی دیگر، طی یک قرن اخیر، تنها حدودا ۱۰ مقاله علمی در مجامع علمی درباره خرسهای قهوهای خاورمیانه و قفقاز منتشر شده است که نشان از ضعف دانش موجود دارد. درعین حال، سه مقاله تا به حال درباره خرس قهوهای در ایران به چاپ رسیده است. بر اساس آمارهای رسمی، تاکنون بیش از ۴۹۰ گونه جانوری از ردههای مختلف مهره داران اعم از پرندگان، پستانداران، خزندگان، دوزیستان و ماهیها در زیست بوم مازندران شناسایی شدهاند.
و اکنون، انتشار فیلم کوتاهی با عنوان «پرسه ۲ خرس قطبی و سفید رنگ در منطقه آب پری در جنگلهای غرب مازندران» سوژه داغ و جدید این روزهای فضای مجازی استان و کشور است که در شبکههای اجتماعی با شگفتی و اظهارنظرهای کاربران دست به دست میشود، اما واقعیت ماجرا چیست؟
از روزهای اخیر تاکنون فیلمی کوتاه از گشت و گذار ۲ خرس سفید در جنگلهای مازندران در شبکههای اجتماعی دست به دست میشود که باعث بروز سوالاتی در فضای حقیقی و مجازی شده است که آیا در جنگلهای مازندران به جز خرس قهوهای که همواره از آن نام برده میشود، خرس سفید هم وجود دارد؟
از جمله مهمترین پیامهای منتشر شده در فضای مجازی درباره این موضوع از سوی کاربران طرح همین پرسش است که رییس اداره حیات وحش محیط زیست مازندران به این سوالات کاربران فضای مجازی پاسخ داده است.
کوروس ربیعی گفت: در ایران ۲ نوع خرس قهوهای و سیاه زیست میکنند که از این ۲ نوع، خرس قهوه ای از غرب تا شرق جنگلهای استان در مناطق جنگلی و ارتفاعات حضور دارند. وی گفت: به جز خرس قهوه ای گونه دیگری از خرس در مازندران وجود ندارد.
رییس اداره حیات وحش مازندران اضافه کرد: خرسهای سفیدی که برخی از مردم در جنگلهای مازندران دیدند به احتمال زیاد، سفیدی موی آن بر اثر کهنسالیشان است. وی با اشاره به اینکه تاکنون خرس مبتلا به بیماری پوستی در جنگلهای مازندران دیده نشده است، خاطرنشان کرد: شاید خرسهای سفید دیده شده در جنگلها موارد نادر مبتلا به این وضعیت باشند. به گفته ربیعی، تنها خرس سفید، خرسهای قطبی هستند که محل سکونت و زندگی آنها مناطق سردسیر قطب است.
