مائده مطهری زاده
دریای خزر، عاملِ حیات بخشِ منطقه آسیای میانه و قفقاز و همچنین شمال ایران است.
همه زندگی مردمان این منطقه به همین دریاچه بزرگ دنیا بستگی دارد.
اما متاسفانه این دریاچه بزرگ دنیا این روزها بشدت ناخوش احوال است و اگر همین طور پیش برود، احتمالِ مرگ و نابودی همیشگی آن حتمی خواهد بود.
یکی از بزرگترین نگرانی‌ها در این باره به کاهش تراز آب خزر بازمی‌گردد.
تصاویر ماهواره‌ای به خوبی نشان می‌د‌هد که چگونه تراز آب دریای خزر در نیمه شمالی طی سال‌های متمادی کاهش یافته و به پایین‌ترین میزان خود در ۳۰ سال اخیر رسیده است! با افت ۹ متری آب حدود ۲۴ درصد از مساحت سطح خزر کوچک خواهد شد.
رئیس سازمان حفاظت محیط زیست در همین راستا پنجشنبه ۳۰ شهریور ماه ۱۴۰۲ در نشست وزرای کشورهای متعاهد کنوانسیون حفاظت از محیط زیست دریایی دریای خزر (کنوانسیون تهران) که در شهر ژنو سوئیس برگزار شده بود، نابودی معیشت و محیط زیست دریایی را یکی از اثرات کاهش تراز آب دریای خزر عنوان کرد و گفت: نجات خزر در گرو اقدام عاجل و هماهنگ هر پنج کشور حاشیه این دریاست. وی افزود: دریای خزر منبع با ارزش برای مردمی است که در مجاورت آن زندگی می‌کنند و میراث طبیعی مشترکی است که باید برای نسل‌های فعلی و آتی حفظ شود. کم‌توجهی به کیفیت محیط زیست دریای خزر، اقتصاد و معیشت جوامع حاشیه‌ای، این دریا را به مخاطره می‌اندازد. با حفظ محیط زیست این دریا، مردمان و جوامع ساحل‌نشین از منافع گوناگون آن بهره‌مند شده، فعالیت‌های اقتصادی در راستای رسیدن به توسعه پایدار را تقویت کرده و بین توسعه اقتصادی و حفاظت از محیط زیست دریای خزر تعادل برقرار خواهد شد. سلاجقه تصریح کرد: با این وجود در راستای رسیدن به توسعه پایدار در منطقه همچنان چالش‌های فراوانی پیش روی ما قرار دارد. گرچه تضمین آینده‌ای پایدار برای دریای خزر تا حد قابل قبولی توسط کنوانسیون تهران و پروتکل‌های الحاقی آن پوشش داده شده است اما تدوین برنامه اجرایی زمان‌بندی شده در راستای حسن اجرای کنوانسیون و پروتکل‌های الحاقی آن امری به مراتب ضروری‌تر و فوری‌تر است. از سوی دیگر، برخی مشکلات زیست محیطی جاری دریای خزر نیازمند اقدام عاجل و هماهنگ هر پنج کشور ساحلی است.
رئیس سازمان حفاظت محیط زیست ادامه داد: یکی از نگرانی‌های محیط زیستی ما، افزایش آمار تلفات فوک‌های خزری است که در این زمینه پیشنهاد می‌کنیم نشست پنج جانبه میان مدیران سازمان های شیلات و محیط زیست پنج کشور ساحلی هر چه سریع‌تر برگزار شود. معاون رئیس جمهور با اشاره به کاهش تراز آب دریای خزر گفت: موضوع دیگر کاهش سطح تراز آب دریای خزر است که علاوه بر تأثیرات منفی بر کشتیرانی، بر معیشت مردم ساحل‌نشین نیز مؤثر بوده و اثرات منفی محیط زیستی آن نیز بر زندگی آبزیان و پوشش گیاهی منحصر به فرد دریای خزر بر کسی پوشیده نیست. جمهوری اسلامی ایران آمادگی دارد در زمینه کنترل کاهش سطح دریای خزر با کشورهای ساحلی همکاری کند. سلاجقه چالش دیگر در مورد محیط زیست دریای خزر را آلودگی های ناشی از خشکی و همچنین آلودگی نفتی دانست و تصریح کرد: بی‌توجهی به آن، نسل‌های آینده را از داشتن دریایی پاک و پر ثمر محروم می‌کند. در زمینه مبارزه با آلودگی نفتی، خوشبختانه پروتکل آکتائو به امضأ رسیده و لازم الاجرا شده است. همکاری در قالب این پروتکل می‌تواند بخشی از راه حل مشکلات ما در این زمینه باشد.

افزایش تبخیر آب خزر به همراه افزایش حرارت از مهمترین عوامل کاهش تراز و پسروی آب خزر در سال‌های اخیر هستند
دکتر مجتبی ذوالجودی معاون محیط زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست نیز در رابطه با مهم‌ترین عوامل پسروی آب دریای خزر گفت: آب‌های سطحی حدود ۷۴ تا ۸۵ درصد آب ورودی خزر را تأمین می‌کند که طبق برآوردها، رودخانه ولگا با حدود ۲۵۰ میلیارد مترمکعب از کل ۳۲۰ میلیارد متر مکعب، تأمین کننده حدود ۸۰ درصد آب ورودی به خزر است.
وی با بیان اینکه کل رودخانه‌های حوضه آبریز جنوبی خزر (سواحل ایران) حدود ۵ درصد از کل ورودی را تأمین می‌کند، ادامه داد: کاهش آبدهی رودخانه ولگا و افزایش تبخیر آب خزر به همراه افزایش حرارت از مهمترین عوامل کاهش تراز و پسروی آب خزر در سال‌های اخیر هستند. معاون سازمان حفاظت از محیط زیست با بیان اینکه دمای آب خزر در سال ۱۴۰۰ نسبت به میانگین بلندمدت یک درجه افزایش یافته است، اظهار کرد: البته نوسانات سینوسی تراز آب خزر به‌طور طبیعی و طی صدها سال گذشته رخ داده و همواره طی چندین سال تراز آب خزر افزایش و در ادامه طی چندین سال روند کاهشی را طی کرده است اما طی دو دهه اخیر، روند کاهش تراز آب خزر طولانی‌تر شده و شدت کاهش تراز آب نیز به‌ویژه در سال‌های اخیر شدت یافته است.
ذوالجودی با اشاره به افزایش ۴ درصدی میزان تبخیر از سطح دریای خزر نسبت به میانگین ۲۰ سال اخیر گفت: این مورد توأم با کاهش میزان بارش موجب تشدید کاهش تراز آب خزر شده است. کاهش تراز آب خزر در سواحل شمالی خزر به‌ویژه روسیه و قزاقستان به‌دلیل شیب ملایم و عمق کم آب‌های ساحلی، تبعات بسیار شدیدتری داشته و بخش‌های وسیعی از سواحل آن مناطق خشک می‌شود. وی افزود: البته این وضعیت تاحدودی در سواحل شرق خزر در منطقه میانکاله و خلیج گرگان تا تالاب گمیشان در آب‌های ایران وجود دارد به‌طوری که کاهش تراز آب موجب پسروی آب در خلیج گرگان و تالاب گمیشان شده و خسارات زیست محیطی و اقتصادی ـ اجتماعی را به همراه داشته است. وی درباره مهمترین پیامدهای کاهش تراز و پسروی آب خزر گفت: خشک شدن تالاب‌ها، خلیج‌ها و زیستگاه‌های ساحلی، تخریب اکوسیستم‌ها، افزایش مخاطرات زیست محیطی (خلیج گرگان و میانکاله در سواحل شرق خزر در ایران، خلیج ترکمن‌باشی ترکمنستان، خلیج باکو آذربایجان و…)، افزایش غلظت آلودگی‌ها و آلاینده‌های دریای خزر در آب‌های ساحلی، خلیج‌ها و تالاب‌های ساحلی، اثرات مخرب بر منابع آبزی و کاهش ذخایر شیلاتی، کاهش و تخریب تنوع زیستی به‌ویژه در نواحی ساحلی و تالاب‌های ساحلی، اثرات منفی بر تأسیسات ساحلی از جمله بنادر و اسکله‌ها، افزایش پهنه‌های ساحلی خشک شده و ایجاد پدیده ریزگرد از این نواحی و ایجاد معضلات و چالش‌های اجتماعی، اقتصادی و ناشی از پسروی آب خزر هستند. صاحبنظران بر این باورند آب همه دریاهایی که همانند خزر محصور هستند تبخیر می‌شود و آبی که وارد این دریاها می‌شود کمتر از میزان تبخیر است و به مرور زمان خشک شده و با آب رودخانه‌هایی که وارد آن می‌شوند توازن برقرار می‌کند. اما با توجه به حجم کم آب رودخانه‌های جنوب خزر که شامل استان‌های شمالی می‌شود شدت و ضعف آب این رودخانه‌ها تاثیری بر تراز آب خزر ندارد. یک فوق دکتری مهندسی عمران- محیط زیست بیان کرد: با توجه به اینکه کل رودخانه‌های جنوب خزر همانند سفید رود، هراز، بابلرود و رودخانه‌های دیگر که در جنوب این دریا وارد خزر می‌شود سه تا چهار درصد است، بنابرین این میزان تاثیری بر نوسانات آب دریای خزر ندارد. عزیر عابسی اضافه کرد: آب همه دریاهایی که محصور هستند تبخیر می‌شود و دریای خزر هم از این امر جدا نیست و منبع اصلی تامین کننده آب این دریاها، رودخانه‌هایی است که به آن منتهی می‌شود.
عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل تصریح کرد: آب رودخانه‌ها برای دریای خزر بسیار حیاتی است اما حجم آبی که از رودخانه‌های جنوب دریای خزر که همان استان‌های شمالی ایران است، بسیار ناچیز است که حتی اگر به طور کلی اصلا آبی از استان‌های شمالی به خزر وارد نشود تاثیر چندانی بر روی این دریا نخواهد داشت. این صاحبنظر حوزه محیط زیست کشور بیان کرد: رودخانه ولگا که از بزرگترین رودخانه‌های جهان و اروپا است و از میانه سیبری سرچشمه می‌گیرد به تنهایی ۸۴ درصد آب دریای خزر را تامین می‌کند.

کاهش ورودی ولگا بیشترین تأثیر را بر کاهش تراز دارد
یک استاد پژوهشکده اقیانوس‌شناسی و علوم جوی کشور در این باره گفت: تراز آب دریای خزر وابسته به ورودی و خروجی آن است که بخش ورودی شامل آبدهی رودخانه‌ای عمدتاً از ولگا و از بارش‌های سالانه است، بنابراین کاهش ورودی ولگا بیشترین تأثیر را بر کاهش تراز دارد. حمید علیزاده لاهیجانی؛ استاد پژوهشکده اقیانوس‌شناسی و علوم جوی کشور اظهار کرد: ولگا با آبدهی ۲۵۰ میلیون مترمکعب به این دریا آبدهی دارد و بزرگترین تأمین‌کننده آب این دریاست. مصرف آب در این حوضه آبریز نیز بین ۴۳ تا ۵۵ مترمکعب در سال است. وی در رابطه با تراز آب خزر توضیح داد: تراز آب خزر وابسته به ورودی و خروجی آن است که بخش ورودی شامل آبدهی رودخانه‌ای عمدتاً از ولگا و از بارش‌های سالانه است بنابراین کاهش ورودی ولگا بیشترین تأثیر را بر کاهش تراز دارد، خروجی نیز تنها از تبخیر است و خروج آب از طریق زیرزمینی را در دریای خزر نداریم.
استاد پژوهشکده اقیانوس‌شناسی و علوم جوی کشور با بیان اینکه تراز آب خزر فعلاً کاهشی است، گفت: سدسازی‌ها در حوضه آبریز خزر از دهه ۵۰ میلادی شروع شده است و سدهای رود رودخانه ولگا بیشترین اهمیت را دارند. سدهای روی رودخانه کورا هستند و سدهای روی رودهای ایران روی خزر تأثیر ندارد.
علیزاده لاهیجانی درباره طرح‌های انتقال آب خزر گفت: شوروی در دهه ۷۰ برنامه داشت که طرح‌های انتقال آب خزر را پیاده کند و می‌خواستند بخش شمال شرقی خزر را با دایک جدا کنند اما بعد از جنگ جهانی اولویت آنها عوض شد و بحث کشتیرانی در ولگا مطرح شد. شوروی وقتی سدهای روی ولگا را ساخت و تراز آب پایین آمد، دوباره به فکر افتاد که این کار را اجرا کند اما این طرح به‌دلیل افول اقتصادی شوروی و هزینه‌ای که این طرح داشت و همچنین به‌دلایل فشارهای بین‌المللی به‌دنبال فجایع زیست‌محیطی که طرح شوروی در پی داشت، اجرا نشد. وی با ابراز اینکه در زمان حاضر پایین آمدن تراز آب خزر برای ما خیلی مشهود نیست اما در نیمه شمالی می‌تواند بنادر این کشورها را غیرقابل استفاده کند، بیان کرد: میزان تبخیر از خزر به‌دلیل افزایش بادهایی که به‌موازات مدار می‌وزند و رطوبت را به آسیای میانه می‌برد، بیشتر شده است. عامل مؤثر بر تبخیر خزر تنها دمای آب نیست و موضوع باد نیز بسیار مهم است.
استاد پژوهشکده اقیانوس‌شناسی و علوم جوی کشور تأکید کرد: بیشترین اثر را از کاهش تراز آب، تالاب‌های ما می‌بینند؛ در آن منطقه تالاب‌های زیادی از جمله انزلی، امیرکلا، فریدونکنار، خلیج گرگان، گمیشان، میانکاله و.. را داریم که از کاهش تراز آب آسیب می‌بینند.

عابسی گفت که این رودخانه فاقد یخچال‌های دائمی است و گرمایش زمین حجم آب این رودخانه را زیاد نخواهد کرد اما بارش‌های بسیار زیاد این منطقه سبب شد که ولگا یکی از رودخانه‌های پر آب دنیا باشد که به خزر می‌ریزد. این استاد دانشگاه اضافه کرد: منبع اصلی آب دریاهای محصور همانند خزر رودخانه‌هایی است که به آن می‌ریزد اما با توجه به درصد بسیار کم آب رودخانه‌های جنوب دریای خزر که بین سه تا چهار درصد است سیلاب‌های زیاد هم تاثیری بر تراز آب بزرگترین دریاچه جهان نخواهد داشت. دریای خزر در سال‌های اخیر توسط عواملی مختلفی از جمله آلودگی‌های نفتی، ورود فاضلاب، آلودگی‌های پلاستیکی و… تهدید می‌شود اما در میان همه تهدیدات «کاهش تراز آب دریای خزر» در حال حاضر اصلی‌ترین تهدید این دریا محسوب می‌شود. بر اساس سناریوهای مختلف، سطح آب دریای خزر تا پایان قرن حاضر ۹ تا ۱۸ ‌متر پایین خواهد شد! سطح دریای خزر به صورت فزاینده‌ای پایین‌تر می‌آید و شتاب کاهش آب در حال افزایش است، با توجه به اینکه آب‌های بخش روسیه و ترکمنستان خزر کم عمق است، با افت ۹ متری آب، حدود ۲۴ درصد از مساحت سطح خزر کوچک خواهد شد و اگر ۱۸ متر آب افت کند، ۳۴ درصد از سطح این دریاچه خشک خواهد شد!