سرویس اجتماعی
در مناطق شمال کشور سالانه میلیونها متر مکعب آب ناشی از بارندگی از طریق انهار و رودخانهها به نوعی از دسترس انسانها خارج میگردد. با توجه به محدودیت منابع آب شیرین موجود کنترل و بهره برداری از این آبها در کشاورزی از اهمیت بسزایی برخوردار میباشد. به طوری که نیاکان ما را بر آن داشته است تا دست به خلاقیت زده و سازهای به نام آببندان را احداث نمایند. تغذیه آبهای زیرزمینی جمع آوری زه آب منطقه و استفاده مجدد از آنها در ساخت و موارد بسیار زیاد دیگر اهمیت احداث، توسعه و نگهداری آببندان به عنوان یک سازه پایدار بومی را دو چندان میکند.
تغییرات آب و هوایی به خصوص شرایط بارندگی از نم نم باران به بارندگیهای سیل آسا، فرصت آبگیری به موقع آببندانهای مازندران را از بارندگیهای پاییزی مهمتر کرده است.
طبق پیش بینی کارشناسان هواشناسی بارشهای پرحجم در مهر، آبان و حتی آذر امسال تداوم خواهد داشت، زیرا کشور از فاز آبوهوایی «لانینو» خارج و وارد فاز «النینو» شده است. به عبارتی کشور که در سه سال گذشته کمبارشی محسوس را تجربه کرده است، باید در انتظار بارشهای نرمال و فراتر از نرمال بهویژه در نیمه غربی و شمالی کشور باشد.
نمونه بارز تغییرات اقلیمی در خطه شمالی، بارش باران شدید ۲روز گذشته به میزان ۱۲۰ میلیمتر در یک شبانه روز استان مازندران است، طبق آمار هواشناسی در مدت ۲ ساعت، بیش از ۹۰ میلیمتر باران در این استان بارید.
بنابر گزارش شرکت آب منطقهای مازندران، مجموع حجم ریزش باران در بارندگیهای هفته جاری استان ۳۹۱ میلیون متر مکعب برآورد شد که ۱۶۶.۳ میلیون مترمکعب در مناطق غربی، ۲۱۸.۸ میلیون متر مکعب در مناطق مرکزی و ۶.۶ میلیون متر مکعب در مناطق شرقی ثبت شده است.
مشکلات آب، کمبود و یا بیآبی ناشی از تغییر اقلیم در استانهای شمالی به خصوص مازندران بسیار جدی است، موضوعی که کارشناسان معتقدند اگر آببندانها به درستی مرمت و بهسازی شوند، این منابع آبی سبب افزایش طول دوره فعالیت کشاورزی در شمال میشود.
از آنجایی که استفاده از باران بهنگام در کشاورزی مازندران کاهش چشمگیری یافته است، باید از بارندگی غیر فصول زراعی به درستی استفاده کرد، آببندانها زهآب اراضی بالادست را جمع آوری و به عنوان یک پایانه زهکشی عمل میکند و در فصل پرباران زه آب اراضی بالادست در آببندانها ذخیره سازی میشود.
نکته بسیار مهم در اجرای عملیات لایروبی و آبگیری به موقع از بارندگیهای پاییزی و مدیریت آبِ آببندانها در مازندران از آن جهت مورد تاکید همه کارشناسان و حتی شالیکاران است که به ازای هر هکتار آببندان تا پنج هکتار از اراضی شالیکاری مشروب میشود. آببندانها از مخازن مهم ذخیره آبهای سطحی در استانهای شمالی کشور، سازههای بومی کاملاً سازگار با ساختار اجتماعی، فرهنگی و زیستمحیطی منطقه است که در مجاورت محل مصرف واقع هستند. آمارهای حاکی از وجود ۸۵۹ تا ۹۳۱ قطعه آب بندان با حجم آبگیری حدود ۳۷۰ تا ۴۰۰ میلیون متر مکعب در مازندران است. از طرف دیگر، پیشبینی شده است که حجم ذخیره آب این مخازن از طریق عملیاتهای بهسازی تا ۷۴۰ میلیون مترمکعب قابل افزایش است.
طی سالهای گذشته، میزان آبگیری آببندانها از ۸۰ تا ۱۰۰ درصد متغیر بود اما این آمار در ۲ سال اخیر به دلیل خشکسالی به زیر ۶۰ درصد رسید، این آمارها به وضوح نشان میدهد که بهسازی این سازهها و آبگیری کامل آنها، میتواند بدون صرف هزینههای اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی، به اندازه ظرفیت ذخیره سدهای موجود به منابع آب استان اضافه کند. کارشناسان آب منطقه ای معتقدند که برخلاف سدها که آب ذخیره شده در آنها باید با احداث انواع کانالها و ابنیهها به محل مصرف منتقل شود، آببندانها نیازمند چنین تاسیساتی نیستند و به راحتی توسط زارعان قابل مدیریت هستند.
از سوی دیگر، این مخازن بومی میتوانند سبب بهبود تغذیه آبهای زیرزمینی شوند. مساله مهم دیگر آن است که قیمت واحد آب استحصالی از طریق آب بندان به طور قابل توجهی کمتر از آب سد است که این موضوع در صورت لحاظ قیمت واقعی آب در بخشهای مختلف، اهمیت استفاده از آب بندانها را بیشتر نمایان میسازد. هزینههای تأمین حجم مشخصی از آب از طریق سدها بسیار زیادتر از میزان آن توسط آب بندانها است.
از لحاظ زیست محیطی، سدها با تغییر ساختار طبیعی منطقه، اختلالات شدید و جبرانناپذیری را ایجاد میکنند حال آنکه آب بندانها کاملاً دوستدار محیطزیست و به عبارتی جزئی از ساختار محیط طبیعی محسوب میشوند. بر مبنای این موارد و مزایای اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی دیگر، میتوان نتیجه گرفت که مهمترین گزینه برای استحصال بهینه از منابع آب سطحی و تأمین نیاز آب کشاورزی در بخش وسیعی از استانهای شمالی، احداث یا مرمت و بهسازی آببندانهای موجود است.
کارشناسان آب و خاک مازندران معتقدند، اگر آببندانها به درستی مرمت و بهسازی شوند، این منابع آبی سبب افزایش طول دوره فعالیت کشاورزی در شمال میشود.
طبق گزارش رسمی جهاد کشاورزی مازندران در این استان ۹۱۵ قطعه آببندان به مساحت حدود ۱۸ هزار هکتار وجود دارد. طبق بررسیهایی که سال ۱۴۰۰ انجام شد، ۸۰ درصد این آببندانها نیاز به مرمت و لایروبی دارند. کارشناسان کشاورزی میگویند که میانگین عمق آببندانها استان مازندران به خاطر چندین سال لایروبی نشدن به یک تا یک و نیم متر کاهش یافته است و لایروبی سبب میشود تا علاوه بر جلوگیری از کوچک شدن آببندانها به خاطر تغییرات اقلیمی، بر عمق آنها افزوده شود.
عملیات لایروبی، مرمت و بهسازی آببندانهای مازندران با یکهزار میلیارد ریال
ضرورت اجرای طرح بهسازی و مرمت آببندانهای شمال را دولت سیزدهم نیز به درستی پی برده است و اعتبار مناسبی را در ۲ سال گذشته اختصاص داد، رویکرد توجه به پایداری تولیدات کشاورزی و ضرورت ذخیره آب کشاورزی و استفاده جانبی در آببندانها سبب شد تا سازمان جهاد کشاورزی هرساله اقدام به مرمت و بهسازی آببندان کند. طبق آمار رسمی مدیریت آب و خاک جهاد کشاورزی مازندران اجرای لایروبی، مرمت و بهسازی آببندانهای مازندران در سال ۱۴۰۰ به مساحت یکهزار و ۵۰۰ هکتار، در سال ۱۴۰۱ به مساحت یکهزار و ۴۰ هکتار با اعتبار ۵۹۵ میلیاد ریال اجرا شد و در سال جاری نیز این طرح در یکهزار و ۵۰۰ هکتار به مبلغ ۹۶۲ میلیارد ریال در حال اجراست.
آببندان به عنوان سازه ذخیرهساز آب کشاورزی، مختص استانهای شمالی کشور است که در مازندران به آن «اندون»، در گیلان «سل» و در استان گلستان «بندسار» میگویند. تامین آب زراعی، جمع آوری آبهای زهکش، مخازن سیل گیر، پرورش ماهی و گردشگری از جمله قابلیتهای آببندانها در مازندران است.
به اعتقاد کارشناسان کشاورزی، از آنجایی که ۳۵درصد بارندگی در فصول زراعی و ۶۵ درصد در فصول غیر زراعی در مازندران میبارد، ذخیره آب در آببندانها باعث رونق کشاورزی استان به ویژه تقویت کشتهای چند باره میشود. ظرفیت آببندانهای مازندران تا پیش از آغاز طرح لایروبی حدود ۳۵۰ میلیون متر مکعبت بود ولی گفته میشود با اتمام مرمت و لایروبی به حدود ۷۰۰میلیون مترمکعب افزایش مییابد که ۲ برابر ظرفیت سدهای استان است. مدیر آب و خاک و امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی مازندران در باره طرح احیا و بازسازی آببندانهای استان گفت: کار مطالعاتی ساماندهی ۹۰ درصد از آببندانها انجام شد و طبق برنامه هرساله این طرح عملیاتی میشود. علیرضا علیزاده با توضیح اینکه از سال گذشته با تخصیص ۶۰۰میلیارد ریال دیوار سازی و لایروبی ۶۰ قطعه آببندانهای مهم و حساس استان انجام شد که سبب شد تا کشاورزان شالیکار با خیال آسوده کشت و کار را در شرایط کم بارشی داشته باشند، بیان داشت: با توجه به اینکه با لایروبی آببندانها ظرفیت و حجم ذخیره آب تا ۲ برابر افزایش مییابد، این مهم مورد تاکید دولت سیزدهم هم قرار گرفت. وی متوسط سطح هر قطعه از آببندانهای مازندران را از حدود ۲ هکتار تا ۲۸۰ هکتار عنوان کرد و گفت: اکنون بیشتر کشاورزان به اهمیت حفظ و لایروبی آببندانها به مراتب بیشتر از گذشته پی برده و همکاری و مشارکت خوبی نیز دارند. وی با بیان اینکه آببندانها سازه درون مزرعهای است که هزینه انتقال ندارد و مطابق با محیط زیست است و مشکل زیست محیطی ایجاد نمیکند، افزود: آببندانها بدون نیاز به خط انتقال در دسترس کشاورزان قرار میگیرد و ذخیره آبی برای فصل مورد نیاز کشاورزان است. علیزاده گردشگری، زراعت چوب، پرورش مرغابی و ماهی را از مزیتهای آببندانها دانست و گفت: فعالیت در این زمینهها میتواند اقتصاد خانوار کشاورزان منطقه را بهبود ببخشد. وی ادامه داد: احداث آببندانها سبب میشود مردم به دنبال حفر چاه و برداشت منابع آب زیرزمینی نروند چراکه این امر سبب از بین رفتن خاک میشود.
مدیر آب و خاک و امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی مازندران با توضیح اینکه عمده طرحهای فنی و زیربنایی آب و خاک به صورت مجزا و تقاضا محور با رویکرد حل مساله، بهسازی وضعیت کشاورزی از نظر زیرساختی به صورت جزیرهای سبب شد تا راندمان عملکرد اجرایی- اقتصادی مطلوب نظر نباشد، گفت: این مساله در دولت سیزدهم با هدف طرح جامع ساخت و ساماندهی زیرساختهای منابع آب و خاک، برقراری فیزیکی و هیدرولوژیکی طرحهای فنی و زیربنایی به صورت حوضه ای مورد اهتمام قرار گرفت که نتیجه آن برقراری توازن منابع و مصارف حوضه و برنامهریزی استفاده از آب مازاد با در نظر گرفتن مسائل حق آب بری و زیست محیطی خواهد بود. بر اساس آمارهای رسمی، توان بالقوه آب مازندران در حد ۶ میلیارد و ۶۰۰ میلیون مترمکعب است که از این مقدار چهار میلیارد و ۹۰۰ میلیون مترمکعب آبهای سطحی و بقیه آبهای زیرزمینی است. به طور میانگین سالانه حدود یک میلیارد و ۵۵۰ میلیون مترمکعب آب در بخش آبهای سطحی و یک میلیارد و ۳۵۰ میلیون مترمکعب در بخش آب زیرزمینی بهره برداری میشود و بقیه آب سطحی طی سال به صورت هرز به دریا میریزد. تاکنون ۲ سد بزرگ شهید رجایی و البرز و هشت سد کوچک با ظرفیت ۳۲۴ میلون مترمکعب و ۸۰۰ قطعه آببندان با ظرفیت ۳۵۰ میلیون متر مکعب در مازندران ایجاد شد که مهار آبهای سطحی توسط سدها کمتر از ۱۱ درصد است. برنجکاری یکی از مهمترین فعالیت کشاورزی در مازندران و منبع مهم درآمد کشاورزان استان است و با تولید بیش از یک میلیون تن، ۴۲ درصد برنج مورد نیاز کشور از این استان تأمین میشود. مازندران با دارا بودن ۱.۵ درصد از اراضی و ۲.۵ درصد اراضی کشاورزی کشور سالانه بیش از هشت میلیون تن محصولات کشاورزی تولید می کند که ۱۰ درصد ارزش اقتصادی محصولات کشاورزی کشور را به خود اختصاص داده است.
