سرویس اجتماعی
دریای خزر، یادگارِ زنده و جاندارِ دریای بزرگ تتیس امروز جان میکند برای زنده ماندن و ما تنها نظارهگریم.
کاهش آب دریای خزر و احتمال خشک شدن نواحی ساحلی دریای خزر، حقیقتی هولناک است که در آینده نه چندان دور میتواند به یک واقعیت تبدیل شود. طی ماههای گذشته گزارشهای گستردهای از سدسازیهای روسیه بر روی رودخانه «ولگا» به عنوان سرچشمه اصلی تامین آب دریای خزر منتشر شده که حالا این امر صدای تهران را بلند کرده است. البته این تنها ایران نیست که نسبت به این مساله ابراز نگرانی کرده، بلکه دیگر کشورهای مجاور دریای خزر نیز نسبت به این موضوع واکنش نشان دادهاند.
دریای خزر در سالهای اخیر توسط عواملی مختلفی از جمله آلودگیهای نفتی، ورود فاضلاب، آلودگیهای پلاستیکی و… تهدید میشود، اما میان همه تهدیدات «کاهش تراز آب دریای خزر» در زمان حاضر اصلیترین تهدید این دریا محسوب میشود. نتایج پژوهشها نشان میدهد، طی دو دهه اخیر روند کاهش تراز آب خزر طولانیتر شده و شدت کاهش تراز آب بهویژه در سالهای اخیر شدت یافته بهطوری که تنها در سال ۱۴۰۱، تراز آب ۲۶ سانتیمتر کاهش یافته است! در مجموع از سال ۱۳۷۵ تا ۱۴۰۱ که روند کاهش تراز آب شروع شده، حدود ۲ متر از سطح آب کاهش یافته و به کمترین میزان در ۳۰ سال اخیر رسیده است. بر اساس سناریوهای مختلف، سطح آب دریای خزر تا پایان قرن حاضر ۹ تا ۱۸ متر پایین خواهد شد! سطح دریای خزر بهصورت فزایندهای پایینتر میآید و شتاب کاهش آب در حال افزایش است، با توجه به اینکه آبهای بخش روسیه و ترکمنستان خزر، کمعمق است، با افت ۹ متری آب، حدود ۲۴ درصد از مساحت سطح خزر کوچک خواهد شد و اگر ۱۸ متر آب افت کند، ۳۴ درصد از سطح این دریاچه خشک خواهد شد!
خشک شدن تالابها، خلیجها و زیستگاههای ساحلی، تخریب اکوسیستمها، افزایش مخاطرات زیستمحیطی (خلیج گرگان و میانکاله در سواحل شرق خزر در ایران، خلیج ترکمنباشی ترکمنستان، خلیج باکو آذربایجان و…)، افزایش غلظت آلودگیها و آلایندههای دریای خزر در آبهای ساحلی، خلیجها و تالابهای ساحلی، اثرات مخرب بر منابع آبزی و کاهش ذخایر شیلاتی، کاهش و تخریب تنوع زیستی بهویژه در نواحی ساحلی و تالابهای ساحلی، اثرات منفی بر تأسیسات ساحلی از جمله بنادر و اسکلهها، افزایش پهنههای ساحلی خشکشده و ایجاد پدیده ریزگرد از این نواحی و ایجاد معضلات و چالشهای اجتماعی، اقتصادی و ناشی از پسروی آب خزر هستند.
اخیرا علی سلاجقه رئیس سازمان محیط زیست درباره کاهش آب در دریای خزر، اظهار کرد: ورودیهای دریای خرز از سوی کشورهای همسایه بسته شده است مخصوصا ورودی رود ولگا بسته شده است. از طرفی میزان بارش در کل حوزه آبخیز دریای خزر کاهش یافته است. ورودی دریای خزر کاهش یافته و تراز آب دریا در حال پایین رفتن است و در برخی آمار و اطلاعات اعلام شده که قریب یک متر در ۴-۵ سال اخیر دریا عقب نشینی داشته است. در سال به طور میانگین دریای خزر ۲۰ سانتی متر عقبنشینی میکند. البته رئیس سازمان محیط زیست با بیان اینکه «امیدواریم در قالب کنوانسیون تهران بتوانیم هم حقآبهها و هم آلایندگی را حل کنیم»، تصریح میکند: «کشورهای همسایه دریای خزر در زمینه اجرای پروژههای مشترک مشکلی ندارند ولی در زمینه استقرار دبیرخانه کنوانسیون مشکل وجود دارد که اگر این مشکل حل شود، پروژهها قابل استفاده است. امیدواریم کشورهای همسایه به توافق برسند و حقآبهها رها شود و آب به خزر برسد. احتمال اینکه بارش ها در پاییز امسال وضعیت بهتری داشته باشد هم وجود دارد.» در همین زمینه قبلتر عبدالجلال ایری، نماینده مردم گلستان و عضو کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی، نیز از اقدام ایران برای دریافت حقآبه رود ولگا از روسیه در پی مسدود کردن این رود که منجر به عقبنشینی آب دریای خزر و وارد شدن خسارت به سواحل کشورمان شده خبر داد. وی با تأکید بر اینکه باید وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران نسبت به این موضوع ورود و اقدام کند، افزود: پاسخ مثبت وزارت خارجه کشورمان در خصوص پیگیری موضوع مذکور را دریافت کردهایم و اسناد و مکاتبات مرتبط با این موضوع نیز موجود است.
تراز آب خزر از منفی ۲۸.۳ درصد سال گذشته، با کاهش سه دهم درصدی، به منفی ۲۸ درصد رسیده است
روز گذشته سیده معصومه بنی هاشمی رییس مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر در جلسه کمیته ساماندهی و مدیریت سواحل مازندران گفت: آخرین بررسیها از دادههای ایستگاههای پایش مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر نشان میدهد که تراز آب خزر از منفی ۲۸.۳ درصد سال گذشته، اکنون با کاهش سه دهم درصدی، به منفی ۲۸ درصد رسیده است. رییس مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر، سواحل استانهای شمالی به خصوص مازندران را پر تراکمترین ساحل به لحاظ وجود تجهیزات و تاسیسات دریایی، حساسیتهای زیست محیطی و سرمایهگذاریهای شیلاتی و گردشگری دانست و گفت: به همین دلیل خطه شمال با کاهش تراز آب دریای خزر نسبت به کشورهای همسایه از پیچیدگیهای بیشتری مواجه شده است. بنی هاشمی، با بیان اینکه به خاطر زیر ساختهایی که در سواحل مازندران وجود دارد، این استان بیشتر از دیگر استانها در خطر توقف اجرای طرحهای سرمایه گذاری ساحلی قرار دارد، ادامه داد: به همین دلیل تاکید میشود که طرحهای سرمایه گذاری در سواحل شمال باید مطابق با کاهش تراز آب دریای خزر باز تعریف شود. وی تاکید کرد: توسعه سواحل شمال بر اساس نتایج گذشته کاهش تراز آب دریای خزر سرمایهگذاریها را با چالش جدی مواجه میکند.
تشکیل دبیرخانه منطقهای برای نجات خزر
دستیار وزیر امور خارجه در امور دریای خزر نیز روز گذشته اعلام کرد: پیگیری مصوبات و تفاهمنامههای زیستمحیطی دریای خزر مستلزم تشکیل یک دبیرخانه منطقهای است.
علیرضا جهانگیری روز پنجشنبه در دیدار با استاندار مازندران با بیان اینکه تفاهمنامههای متعددی در زمینه مسائل محیط زیستی دریای خزر بین کشورهای همسایه این دریا وجود دارد، اظهار کرد: طی سالها و دهههای گذشته گامهای زیادی در زمینه مسائل محیط زیستی دریای خزر توسط کشورهای همسایه این دریا برداشته شده که تحقق اهداف این اسناد به پیگیریهای مستمر نیاز دارد. وی افزود: در حال حاضر تفاهمنامههای مختلفی در حوزه چالشهای زیستمحیطی دریایی مرتبط با دریای خزر وجود دارد. اما متاسفانه دبیرخانهای برای پیگیری این تفاهمنامهها و مصوبات در منطقه مستقر نشده است. دستیار وزیر امور خارجه در امور دریای خزر خاطرنشان کرد: باید این دبیرخانه فعال شود و رصد و پایش زیست محیطی دریای خزر را با جدیت دنبال کند. جهانگیری با اشاره به پیگیریهای استاندار مازندران برای تقویت روابط این استان با کشورهای حاشیه دریای خزر گفت: از تلاش استاندار مازندران در حوزه روابط بینالملل به ویژه سفر اخیری که برای گسترش روابط اقتصادی میان ایران و روسیه به این کشور داشتند سپاسگزارم و معتقدم این اقدامات باید با جدیت دنبال شود و به نتیجه برسد. وی که پیش از جلسه با استاندار از برخی زیرساختهای بندری مازندران بازدید کرده بود اظهار کرد: مازندران دارای زیرساختهای بسیار مناسبی در زمینه حمل و نقل دریای کالا به کشورهای حاشیه دریای خزر است که باید از این ظرفیتها به بهترین شکل برای توسعه صادرات کالا به کشورهای حاشیه دریای خزر به ویژه روسیه استفاده شود.
راهاندازی کارگروه زیستمحیطی کشورهای حاشیه دریای خزر ضروری است
استاندار مازندران نیز در این زمینه گفت: چالشهای زیستمحیطی که دریای خزر را تهدید میکند و اهمیتی که این دریا برای منطقه دارد، بر این اساس راهاندازی کارگروه زیستمحیطی کشورهای حاشیه دریای خزر ضروری است.
سید محمود حسینیپور روز پنجشنبه در دیدار با علیرضا جهانگیری دستیار وزیر امور خارجه در امور دریای خزر در استانداری مازندران اظهار کرد: دریای خزر به عنوان بزرگترین دریاچه جهان و پهنه آبی مهم برای کشورهای همسایه به توجه بیشتری برای حل مسائل زیستمحیطی نیاز دارد که این امر با ایجاد یک کارگروه مستقل زیستمحیطی با حضور کشورهای همسایه این دریا قابل پیگیری است. وی افزود: ما در مازندران آمادگی کامل برای برگزاری همایش بینالمللی کشورهای حاشیه خزر و پرداختن به مسائلی مانند چالشهای زیستمحیطی این پهنه آبی مهم را داریم و از هرگونه همراهی و برنامهریزی برای کمک به برگزاری نشستها و رویدادهایی که به کاهش مشکلات و چالشهای این دریا و افزایش بهرهمندی اصولی و سودمند کشورهای همسایه از خزر استقبال میکنیم. نماینده عالی دولت در مازندران خاطرنشان کرد: مازندران دبیرخانه دیپلماسی آموزشی کشور است و با توجه به این ظرفیت موجود در استان، در این حوزه هم میتوانیم با کشورهای همسایه حاشیه دریای خزر در حوزه آموزشی و پژوهشی فعالیتهای مشترک انجام دهیم. حسینیپور همچنین از برنامهریزی برای ازسرگیری فعالیت یک فروند کشتی تحقیقاتی در دریای خزر خبر داد و گفت: با توجه به ضرورت انجام مطالعات میدانی درباره شرایط زیستمحیطی و آلودگیهای دریای خزر، بهزودی یک کشتی تحقیقاتی که مربوط به مرکز تحقیقات اکولوژیک دریای خزر است بازآماد (اورهال) میشود تا بتواند همه مسائل مربوط به دریای خزر از جمله سنجش میزان آلودگی آب دریا در نواحی مختلف را پایش و رصد کند. وی افزود: این کَشتی مسائلی مانند رصد میزان پسروی آب دریا و اولویتهای فنی و علمی دیگر مرتبط به دریا را نیز به صورت علمی بررسی میکند و نتایج آن در اختیار دستگاههای اجرایی قرار خواهد گرفت. استاندار مازندران در بخشی از اظهارات خود نیز به ظرفیت مازندران برای افزایش روابط بینالمللی با کشورهای همسایه دریای خزر به ویژه روسیه اشاره کرد و گفت: تا کنون گامهای مهمی برای تقویت روابط بین مازندران و کشورهای همسایه دریای خزر برداشته شده که دستاوردهای مطلوبی نیز به همراه داشت. با توجه به این ظرفیتهای موجود برای مازندران خواستار تقویت جایگاه وزارت امور خارجه در مازندران هستیم. حسینیپور اظهار کرد: روابط خوبی با برخی مناطق و استانهای همسایگان خزر داریم و پیگیریها برای افزایش این مراودات و به سرانجام رسیدن آنها نیز ادامه دارد. معتقدیم که در این مسیر ایجاد کنسولگری روسیه در مازندران میتواند به تقویت روابط کمک شایانی کند.
ضرورت هم اندیشی و همکاری کشورهای حاشیه خزر برای احیای بزرگترین دریاچه جهان
ایران و کشورهای حاشیه دریای خزر روابط اقتصادی و دیپلماتیک برجستهای دارند و این روابط میتواند در حوزه محیط زیستی ویژه این پهنه آبی مهم و مشترک نیز کارآمد باشد. مشروط بر آنکه برنامهای راهبردی و سازمانیافته با تقویم اجرایی مشخص در این زمینه در نظر گرفته شود و به جریان بیفتد. حتی علی سلاجقه رئیس سازمان حفاظت محیط زیست نیز چندی پیش در گفتوگوی تلفنی با وزیر محیط زیست روسیه بر ضرورت افزایش همکاریها برای پرداختن به مسائل دریای خزر اشاره کرده بود و تاکید که دریای خزر میراث مشترک هر پنج کشور حاشیه دریاست و ضرورت دارد که به مسائل مختلف آن از جمله کاهش تراز آب، آلایندگیها و مسائل کمی و کیفی دریای خزر به نحو احسن توجه شده و هر پنج کشور در همکاری با یکدیگر برای کاهش مخاطرات دریای کاسپین تلاش کنند. وی پیشنهاد داد که در قالب کنوانسیون تهران مسائل مربوط به دریای خزر به صورت مشترک حل و فصل شود. اما دیدگاهِ دیگری نیز وجود دارد که تشکیل کارگروهی مستقل برای دریای خزر را ضروری میداند. چالشهای دریای خزر در حالی سال به سال افزایش مییابد و دردهای این دریا به دلایل متعدد مانند تغییرات اقلیمی و بیتوجهیهای همسایگان به حقوق این دریا در شرایطی بیشتر میشود که میزان توجه به آن در همسایگان خزر همچنان مانند گذشته است و گام جدی مشترکی که به طور پیوسته برای کمک به خزر جریان داشته باشد دیده نمیشود. امروز حال دریای خزر خوب نیست. این ناخوشاحوالیِ خزر را میتوان از آمارها و دادههایی که در پژوهشهای علمیِ انجام شده توسط مراکز معتبر پژوهشی انجام شده دریافت. افزایش آلودگی آب، کم شدن میزان آب ورودی به این بستر آبیِ منحصربهفرد و کاهش تراز آب دریا نشانههایی از ناخوشیِ خزر را ارائه میکنند که به اعتقاد پژوهشگران و صاحبنظران در صورت استمرار، پیامدهای منفی متعددی برای همسایگان خزر به بار میآورند. بر همین اساس نجاتِ خزر باید به طور جدی مورد توجه همسایگان قرار بگیرد.
