سرویس اجتماعی
کوهنوردی و طبیعتگردی به طور کلی، اصول و قواعدی دارد که چنانچه مراعات نشود، آسیبهای بعضا جبران ناپذیری را به محیط زیست و منابع طبیعی وارد میکند.
اکنون سالهاست که کوهنوردان ایرانی و مازندرانی، راهیِ کوههای بلند و سرفراز و زیبای مازندران میشوند و اغلب، بی آنکه کمترین ملاحظهای داشته باشند همه زبالههایشان را در قله و دامنه و کوهپایه کوهها را رها کرده و میروند و این قطعا بدترین نوعِ کوهنوردی و طبیعتگردی است.
این عادلانه نیست که کوهها و کوهستانها اکسیژن پاک را به ما هدیه کنند و ما در عوض، زبالههایمان را پیشکش کنیم! سال گذشته آماری از حجم زبالههای انباشته شده در دماوند اعلام شد که به واقع تعجببرانگیز و تاسف بار بوده است. طبق آماری که فدراسیون کوهنوردی از میزان زبالههای تلنبار شده در این فصل کوهنوردی سال گذشته ارائه داده بود بیش از ۷ تُن زباله توسط کوهنوردانی که به قله دماوند رفته بودند، تولید شده که فراتر از تصور بوده و این حجم زباله قطعا بهداشت و محیط زیست کوه را به خطر میاندازد. مرتفع ترین قله ایران حال و روز خوبی ندارد. پیکر زخم خورده دماوند به محل دپوی زباله تبدیل شده. کوهی که همین چند وقت پیش ماجرای وقف قسمتی از آن حسابی خبرساز شده بود، حالا تصاویر کیسههای پلاستیکی مملو از زباله که در دل این کوه جا خوش کردهاند، باعث تشدید نگرانیهای طبیعتدوستان و فعالان محیطزیست شده است.
ظاهرا نه مسئولان به فکر حراست از این کوه هستند و نه مردم دلشان برای این میراث کهن میسوزد. مدتها است که فعالان محیطزیست و دوستداران طبیعت از آینده دماوند و مخاطراتی که این کوه را تهدید میکند، ابراز نگرانی میکنند. تقریبا روزی نیست که خبری از دستاندازی به دامن این دیو سپید در رسانهها منتشر نشود. از احداث و فعالیتهای معدنی گرفته تا برداشت خاک و صعود بی برنامه و دسته جمعی به این قله که به گفته کارشناسان محیطزیست، باعث تسریع در روند فرسایش خاک میشود. در سال ۹۹ هم ماجرای ساخت و سازههای غیراصولی در ارتفاعات این قله سر و صدای زیادی به پا کرده بود. احداث«ایگلوها» (سازههای فلزی الگو برداری شده از کلبههای یخی اسکیموها در قطب شمال) در این کوه با واکنشهای زیادی همراه شد و کار به جایی رسید که مسئولان اعلام کردند روند این ساخت و سازهها تا تعیین و تکلیف نهایی از سوی سازمان محیط زیست متوقف شده است. حالا به این سیاهه پر درد باید دپو شدن زباله را هم اضافه کرد. آن طور که تصاویر منتشر شده نشان میدهد، دامنه این کوه مملو از کیسههای زباله است. این کوه که قدمتی به درازی تاریخ دارد و در اساطیر و باورهای کهن ایرانیان از جایگاه ویژهای برخوردار است، حالا از سوی مردمانش بیش از پیش مورد بی مهری قرار گرفته است. فضولات انسانی در کوه دماوند شاید عمدهترین مشکل در شرایط کنونی باشد، با توجه به اینکه کوهنوردان دو سه روز را در کوه سپری میکنند اگر حتی فقط یک بار قضای حاجت کنند در مدت چند ماه حجم بسیار زیادی از فضولات انسانی در کوه انباشت میشود و این موضوع میتواند برای سلامتی تمام کسانی که در این مناطق تردد دارند خطرناک باشد. متاسفانه وقتی درباره فضولات انسانی صحبت میشود عدهای به چشم کود به آن نگاه میکنند و تصورشان این است که این فضولات خیلی زود تجزیه میشود و برای طبیعت هم خوب است در حالی که زمان تجزیه آنها در کوهستان مدتی در حدود یک سال است و بیماریهایی نظیر هپاتیت A مستقیما از این راه قابل انتقال است و آلودگیهای محیطی آن برای آب و حیاتوحش کوه نگران کننده است. اگر این بحران مدیریت نشود در آیندهای نه چندان دور با کوهی از زباله به جای دماوند مواجه خواهیم شد. به نظر میرسد با توجه به اینکه پایین آوردن زباله هزینه سنگینی دارد و فرآیند سخت و پیچیدهای است بهترین راهکار، جلوگیری از تولید زباله و یا کاهش آن باشد. تمام کوهنوردان میتوانند با استفاده لیوان و ظرف شخصی خود وعده غذایی را تحویل بگیرند و پناهگاهی که در طول مسیر قرار داد ظروف پلاستیکی یا یکبار مصرف به گردشگران ندهد. در کوهی مثل کلیمانجارو در آفریقا ابتدای مسیرها، محیطبانها وسایل گردشگران را بررسی می کنند تا مطئن باشند تجهیزات مورد نیاز را به همراه دارند و وسایل یک بار مصرف به کوه نیاورده باشند اما در دماوند ما چنین سازو کاری نداریم. تعیین جریمه برای کوهنوردهایی که زباله تولید کردند و نظارت دقیق میتواند راهکارهای ساده و قابل اجرایی باشد.
علم کوه همسرنوشت با دماوند
اکنون عَلَم کوه دومین قله مرتفع کشور واقع در شهرستان کلاردشت نیز که همه ساله پذیرای هزاران کوهنورد داخلی و خارجی است، به دلیلِ انباشتِ زبالهها خطر تخریب است. وجود قلههای بلند، بالای چهار هزار متر ارتفاع از سطح دریا، یخچالها و برفچالهای طبیعی، دیوارههای مرتفع گرانیتی، چمنزارها، مراتع و دامنههای جنگلی از جاذبههای مهم و کم نظیر علم کوه به شمار میآید و از سوی دیگر رویش گیاهان مرتعی، مناظر و چشم اندازهای زیبا و منحصربه فرد، شرایط مناسبی را برای استفادههای مرتعداری، زنبورداری، گردشگری و کوهنوردی در این منطقه فراهم کرده و با این موقعیتهای ممتاز متاسفانه چند سالی است این اثر طبیعی با آسیبها و مخاطرههایی نظیر جادهسازی، برداشت بی رویه گیاهان دارویی و خوراکی، رفت و آمد شکارچیان غیرمجاز همراه بوده و به عبارتی سبب شده تا گردشگری و کوهنوردی ناسازگاری با طبیعت در این منطقه رقم بخورد.
نمونه این آسیبها بنا به اظهارنظر شماری از صاحب نظران و حامیان محیط زیست میتوان به رهاسازی انبوه زباله در سطح عرصه گرفته تا تخلیه فاضلاب انسانی و چرای بی رویه دام در مراتع علم کوه همه و همه همچون زخمی بر پیکره قله مرتفع برجای گذاشته است به گونهای که این مخاطره زیست محیطی همچنان ادامه دار بوده و به نظر میرسد هیچ عزم و ارادهای از سوی مسوولان امر برای نظارت و کنترل تردد کوهنورد نماها به این محیط کوهستان وجود ندارد.
در حالی که بنا به اظهار نظر برخی از کارشناسان و صاحب نظران، منطقه علم کوه یکی از مناطق مهم کوهستانی و مرتعی ایران به لحاظ برخورداری از چشم اندازهای منحصر بفرد طبیعی، مرتعی و چمنزارهای با کیفیت است و بنابراین برای رهایی و گسترش ارزشهای اکولوژیکی منطقه، منع بهرهبرداری ناپایدار، ایجاد شرایط مناسب برای بهرهمندی خردمندانه از مواهب طبیعی، برقراری شرایط مطلوب برای زیستگاهها و رویشگاهها به منظور تلفیق با کوهنوردی و گردشگری نیازمند عزم و اراده ملی مسوولان سازمانهایی چون منابع طبیعی، فدراسیون کوهنوردی، گردشگری، میراث فرهنگی، صنایع دستی است. برای فائق آمدن بر این مشکلات و پیشگیری از این چالشهای زیستمحیطی آسیب زا و تهدید کننده ضرورت دارد صاحب نظران، اندیشمندان، اهالی بومی و علاقهمند به طبیعت و زیست بوم و در نهایت مسوولان امر پای کار بیایند. یکی از اهالی کلاردشت گفت: موضوع نابودی طبیعت علم کوه براثر ورود و خروج بدون حساب و کتاب گردشگران و مسافران برای مسوولان تازگی ندارد چرا که بارها این فاجعه زیست محیطی رسانهای هم شده اما متاسفانه گوش شنوایی وجود ندارد به نظر میرسد این اتفاق نامبارک و ناخوشایند برای مسوولان امر اهمیتی ندارد اگر داشت تا حالا فکر اساسی برای رفع این چالش زیست محیطی میکردند. مهدی معصومی افزود: وقتی در دامنههای علم کوه در منطقه «حصار چال» مشاهده و گزارش شود یک شب حدود ۵۰۰ تخته چادر از سوی مسافران و گردشگران برپا میشود پس از همین الان باید فاتحه علم کوه را خواند و امروز مسوولان امر که نتوانستند در حفظ و مراقبت از این اثر طبیعی برنامهریزی و اقدام کنند باید پاسخگوی این چالش زیست محیطی و تخریب طبیعت باشند. وی اظهار کرد: درصورتی اگر حضور مسافران و گردشگران تا پای قله علم کوه مجاز است بنابراین نقش مسوولان مرتبط، حامیان محیط زیست و منابع طبیعی در این میان چیست؟ چرا بستر را برای صیانت از طبیعت منطقه فراهم نمیکنند چرا اجاز میدهند در جای جای طبیعت دست نخورده این منطقه زباله تخلیه و فاضلاب رهاسازی شود؟ این شهروند کلاردشتی حامی محیط زیست گفت: بارها این موضوع به اطلاع مسوولان امر رسانده شد و نشستهای زیادی بابت پیگیری و پیشگیری از این چالش زیست محیطی در فرمانداری کلاردشت برگزار شد منتهی همه این دغدغهها و دل نگرانیها نتیجه نداشته است. معصومی افزود: گلایههای مردم کلاردشت بابت این موضوع مربوط به یک دهه گذشته است که فریاد میزنند به داد علم کوه برسید و نگذارید با ورود فلهای افراد این منطقه تبدیل به بوستان شود و کماکان این فاجعه زیست محیطی ادامه دارد. به گفته این فعال زیست محیطی، در سال ۱۳۹۷ در منطقه کوهستانی «ونداربن» واقع در مسیر منتهی به قلل علم کوه و تخت سلیمان آن زمان هیچگاه از خاطرم نمیرود نشست شورای اداری برگزار و مقرر شده بود تا برای حفظ و حراست از طبیعت زیبای قله علم کوه برنامه ریزی، ضمن آنکه طرحی هم در قالب طرح جامع گردشگری کوهستانهای کلاردشت هم مصوب شود.
وضعیت فاجعه بار علم کوه نشان از بی برنامگی و ضعف نظارت مسوولان امر به ویژه فدراسیون کوهنوردی است
رییس منابع طبیعی و آبخیزداری کلاردشت گفت: رفت و آمد دسته جمعی خانوادگی در قالب کوهنورد و چادر زدن چند روزه آنان در دامنههای طبیعت علم کوه آسیب جدی به این عرصه وارد کرده و این وضعیت فاجعه بار نشان از بی برنامگی و ضعف نظارت مسوولان امر به ویژه فدراسیون کوهنوردی است.
جواد فلاح در این باره افزود: به طور معمول صعود به قلل مرتفع در هر کشور براساس برنامه ریزی و نام نویسی در سامانه انجام میگیرد و در یک بازه زمانی به کوهنورد اجازه تردد و صعود به آن قله را میدهند اما در کلاردشت این گونه نیست گاهی اوقات هفتگی به جای ۲۰۰ نفر، دست کم هزار نفر وارد طبیعت و دامنههای علم کوه میشوند و در سطح عرصه شبانه روزی برای مدتی چادر میزنند. وی بیان داشت: کوهنورد همانگونه که از نامش پیداست هیچوقت در طبیعت به صورت خانوادگی چادر نمیزند و نایلون روی سطح عرصه که پوشیده از گیاهان نادر و ارزشمند است پهن نمیکند و این رویشگاه را از بین نمیبرد متاسفانه این رفتارهای ناسازگار با طبیعت چند سالی است که متولیان را نگران کرده است و ضرورت دارد مسوولان امر به ویژه فدراسیون کوهنوردی که متولی اصلی سر و سامان دادن به ورود و خروج افراد کوهنورد در منطقه است پای کار بیایند. این مسوول اظهار کرد: نشستهایی در فرمانداری در این ارتباط برگزار و مصوب شد تا رفت و آمد افراد برای ورود به عرصه و دامنههای قلل مرتفع شهرستان به شیوه ضابطه مند و کنترل شده انجام گیرد اما متاسفانه این نشستها نتیجه نداد و کماکان آمد و شد افراد بدون نظارت متولیان امر انجام میگیرد. کارشناسان و صاحب نظران معتقدند رهاسازی زباله و فاضلاب در عرصههای جنگلی و مرتعی افزون بر آلودگی خاک، آب و حتی هوا هم میشود و امروزه انباشت و پراکندگی زباله، تخریب رویشگاهها و کوبیدگی خاک بر اثر ورود بدون نظارت مسافران و گردشگران در این عرصههای طبیعی از چالشهای اساسی این خطه شمال کشور است. بنا به گفته این کارشناسان، برآیند بررسیها نشان داده آثار زیانبار نفوذ شیرابه در واقع همان عناصر محلول و ترکیبات نیترات و نیتریت یکی از عمدهترین عوامل آلوده کننده آبهای زیرزمینی به ویژه چشمه سارها و رودخانهها است که به دریای خزر میریزد و متاسفانه این آلایندهها وارد بدن و بافتهای جانوری همچون آبزیان شده و بر اثر تغذیه انسان به بدن آدمی هم وارد میشود.
