در حالی که طی روزهای پایانی خردادماه و روزهای ابتدایی تیرماه امسال در خبرها آمده بود که منطقه رویشگاهی شمشاد در غرب استان، عاری از هرگونه آفت شب پره شده است، روز گذشته معاون حفاظت و امور اراضی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران – ساری با اظهار اینکه تداوم خشکسالی فعالیت آفات را در جنگل‌های مازندران طغیانی کرد، گفت: تمامی درختان شمشاد جنگل‌های استان اکنون آلوده به آفت شب‌پره هستند.
موسی مقیمی با اشاره به اینکه رصد و پیگیری دائمی از وضعیت آفات وجود دارد، افزود: طبق بررسی‌های صورت گرفته همواره آفات درختان جنگلی وجود داشته است، اما با تغییرات اقلیمی فعالیت آفت‌ها دوچندان می‌شود، چنان که نباریدن باران طی حدود ۴۰ روز مرداد و شهریورماه سال جاری سبب شد تا آفت شب‌پره و کرم ابریشم‌باف ناجور از حالت فعالیت عادی به طغیانی برسد.
وی کمبود اعتبار برای خرید سموم ترکیبی، پرداخت دستمزد حمل و نقل و محلول پاشی را از مشکلات اساسی منابع طبیعی برشمرد و بیان داشت: بررسی‌ها نشان می‌دهد که حدود ۹۰ هکتار از درختان شمشاد در چهار نقطه از جنگل‌های زیرپوشش منابع طبیعی منطقه ساری آلوده به آفت شب‌پره است و اگر نتوانیم قبل از سرما و پنهان شدن این آفت به صورت لارو، با محلول پاشی آن را از بین ببریم، با خطر جدی نسل بعدی این آفت مواجه خواهیم شد.
این مسوول تصریح کرد: آفت شب‌پره در همه درختان شمشاد مشاهده شده است و به سرعت در حال تکثیر و تغذیه از برگ‌ها و پوست درخت است و حتی بسیاری از این درختان را از بین برده است و قطعا اگر کنترل نشود، تمامی شمشادهای شمال کشور را آلوده و نابود خواهد کرد.
مقیمی گفت: عملیات گشت و سرکشی روزانه از تمامی رویشگاه‌های شمشاد به منظور پیش آگاهی و در صورت لزوم کانون کوبی مناطق انجام می‌شود.
معاون حفاظت و امور اراضی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران-ساری از بذرگیری و قلمه زدن درختان شمشاد جنگل‌های هیرکانی خبر داد و اظهار داشت: با توجه به پیش بینی‌ها در مورد تداوم تغییرات اقلیمی و خشکسالی، باید برای این گونه‌های منحصر فکری کرد و به همین دلیل طرح بذرگیری و قلمه زدن درختان شمشاد و انتقال آنها به عرصه‌های تحت کنترل و نظارت در حال اجراست.
مقیمی با اظهار اینکه در حال حاضر گرما، آفت کرم ابریشم‌باف ناجور را در جنگل‌های استان به خصوص در شرق مازندران افزایش داده است، گفت: تداوم روزهای گرم و اثرگذاری آن بر خاک سبب شیوع پروانه ابریشم‌باف ناجور شد و به نوعی خزان زودهنگام درختان جنگل‌های شرق مازندران را شاهد هستیم.
وی بارندگی‌های سه روز گذشته را در کاهش فعالیت این آفت مثبت ارزیابی کرد و افزود: مهم ترین روش مقابله با این آفت، روش بیولوژیکی خود طبیعت است.
مقیمی مبارزه با این آفت از طریق ترکیبات شیمیایی را به دلیل خطراتی که برای سایر گونه‌ها درختی یا جانوری دارد، تقریبا غیرممکن دانست و گفت: علاوه بر خطرات، هزینه انجام این نوع مبارزه و مقابله نیز بسیار سنگین است.
این خبر در حالی روز گذشته از سوی معاون حفاظت و امور اراضی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران- ساری منتشر شد که همانطور که در ابتدای گزارش نیز سخن آن رفت، در خرداد و تیر دو تن از کارشناسان ارشد گیاهپزشکی از رخت بر بستنِ آفت شب پره از تنِ نحیفِ شمشمادهای غرب استان خبر داده بودند.
نخستین بار ایرنای مازندران بود که در تاریخِ ۲۶ خردادماه امسال طی گفت‌وگویی با حسین لزربنی کارشناس ارشد گیاهپزشکی با تیترِ «خداحافظی آفت شب‌پره شمشاد از عرصه‌های جنگلی غرب مازندران» از کوچِ آفت شب پره خبر داده بود.
این کارشناس گیاه پزشکی اداره حفاظت و حمایت اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران منطقه نوشهر با اشاره به پایش اخیر سطح رویشگاهی شمشاد منطقه از مشاهده نشدن ردپایی از آفت برگ خوار شب‌پره شمشاد در عرصه‌های جنگلی این منطقه پس از ۶ سال ماندگاری این آفت خبر داد.
لزربنی، گفت: برای احیای این گونه ارزشمند، طی دو سال گذشته حدود ۶۰ هزار نهال در حوزه منابع طبیعی این منطقه تولید برای کاشت به مرکز تولید بذر شهرستان آمل انتقال داده شد.
پس از آن لرزبنی در گفت‌وگو با خبرگزاری صداوسیما سه روز بعد در تاریخ ۲۹ خردادماه اعلام کرد: ردپایی از آفت برگ خوار شب‌پره در رویشگاه شمشاد عرصه‌های جنگلی غرب مازندران مشاهده نشد. حسین لزربنی افزود: در بازدید‌های به عمل آمده از سطح شمشاد‌های آسیب دیده و حتی جوانه زده به صورت خودرو در مناطقی از پارک جنگلی سی سنگان، طرح جنگلداری گلندرود، شهرستان‌های عباس آباد و رامسر ردپایی از این آفت دیده نشده و این نشان می‌دهد این آفت از بین رفته است.
او با بیان اینکه شمشاد گونه‌ای دیر رشدی است، گفت: هم اکنون در این نقاط شاهد سبز شدن جوانه‌های شمشاد هستیم که با توجه به رشد سالانه حدود یک سانتی متر سال‌ها زمان خواهد برد تا این جوانه‌ها به درخت تنومند تبدیل شوند.
سوم تیرماه نیز امین وطن‌دوست کارشناس ارشد گیاه‌پزشکی اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران ـ منطقه ساری طی گفت‌وگویی با خبرگزاری فارس مازندران از کاهش جمعیت آفت شب‌پره شمشاد در جنگل‌های مازندران خبرداد.
این کارشناس ارشد گیاه‌پزشکی اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران ـ منطقه ساری با بیان اینکه در ارتباط با آفت شب‌پره سنگده ساری و بهشهر سه مرحله محلول پاشی در دستور کار قرار دارد که مرحله اول تمام شد و مرحله دوم طی دو هفته آینده و مرحله سوم شهریورماه انجام می‌شود، گفته بود: لارو آفت برگ خوار شب‌پره در ماه‌های بهمن و اسفند آغاز به فعالیت کرده و زمان طغیان آن‌ نیز در خرداد ماه است که در بازدید‌های به عمل آمده شاهد کم شدن جمعیت آفت هستیم.
اما اکنون خطر هجوم و طغیانی شدن آفات علیه جنگل‌های هیرکانی در شمال کشور سبب شد تا سازمان بازرسی کل کشور در نامه‌ای به وزیر جهاد کشاورزی نسبت به طغیان برخی آفات و ورود خسارت به درختان در جنگل‌های هیرکانی هشدار بدهد.
آفت موسوم به شب پره برگخوار نخستین بار در مازندران خرداد ماه سال ۹۵ در شمشاد‌های ۵۰ هکتار از پارک جنگلی بنفشه چالوس مشاهده شد و به دلیل سرعت بالای زادآوری این گونه مهاجم در سراسر جنگل‌های شمال پراکنده شد و این آفت تمامی سطح رویشگاه‌های شمشاد غرب مازندران به گستره حدود هشت هزار و ۵۰۰ هکتار در برگرفت و سبب خشکیدگی و نابودی این گونه کمیاب و ارزشمند جنگلی در این منطقه شد.
شمشاد یکی از گونه‌های درختان پهن برگ و همیشه سبز جنگل‌های هیرکانی است که دامنه انتشار این گونه در استان‌های شمالی از آستارا در استان گیلان تا قرن‌آباد در استان گلستان واز نزدیک به سواحل دریا در پارک جنگلی سی‌سنگان تا ارتفاع هزارو۸۰۰ متری از سطح دریا در جنگل‌های «لساکوتی» شهرستان تنکابن و «افرچال» ساری است.
طبق گزارش سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، در دو سال گذشته به خاطر محدودیت‌های مبارزه شیمیایی درعرصه های طبیعی و شدت حمله بیماری آفت شب پره شمشاد و نیز حفظ ژنوم این گونه نادر، موضوعی تحت عنوان شرایط «برون جا» در دستور کار این سازمان قرار گرفت و حدود ۱۶۰ هکتار تحت عنوان مرکز بذر با رعایت کامل پروتکل ها در شهرستان آمل برای کاشت حدود ۶۰ هزار نهال مکان یابی و اجرا شد.
شرایط برون جا یا به عبارتی حفاظت برون جا، مجموعه فنونی است که در خارج از زیستگاه یا رویشگاه های طبیعی، گونه های هدف از طریق نمونه برداری ، انتقال و ذخیره سازی گونه ها با تمرکز بر تکثیر در شرایط محدود و بسته انجام می شود.
از سال ۱۳۸۹ این گونه همیشه سبز و با ارزش جنگل‌های شمال کشور به دلایل مختلفی مورد حمله آفات و بیماریهای مهاجم و مخربی قرار گرفته که منشاء خارجی داشته و به طور ناگهانی وارد کشور شده و در مدت زمان کوتاهی حیات و بقای این گونه را به مخاطره انداخته و سبب نابودی و خشک شدن بسیاری از انها شده است.
بیماری بلایت شمشاد سبب سوختگی و خزان سریع برگ‌ها و خشکیدگی سرشاخه‌های درختان و نیز درختچه‌های شمشاد و در نهایت منجر به خشک شدن کلی توده‌های آلوده می‌شود و اثرات مخربی این بیماری در جنگل‌های آستارا و سایر مناطق استان گیلان برجای گذاشت و تا سال ۱۳۹۳ در بخشی از مازندران و در نهایت به تمام مناطق کشور سرایت کرد.
آفت شب پره شمشاد میهمان ناخوانده ای که در اوایل سال ۱۳۹۵ تقریبا به طور همزمان در پارک بنفشه چالوس منطقه نمک آبرود و منطقه لوندویل آستارا مشاهده شد و با فعالیت برگ خواری شدید خود خسارت‌های زیادی به بسیاری از رویشگاه‌های شمشاد در مناطق جلگه‌ای و پائین بند شمال کشور وارد کرده است.
طبق اسناد موجود از گستره حدود ۱.۹۴ میلیون هکتار از جنگل های شمال بنا به گفته مسئولان سازمان جنگل ها ، مراتع و آبخیزداری بیش از ۴۲ هزار هکتار آن دارای پوشش گیاهی شمشاد است.
استان مازندران حدود ۲ میلیون و ۴۰۰ هزار هکتار مساحت دارد که از این مقدار حدود یک میلیون و ۷۰۰ هزار هکتار عرصه های طبیعی شامل جنگل و مرتع است.
برای حفاظت و مدیریت عرصه‌های طبیعی مازندران ۲ اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری در ساری و نوشهر فعالیت دارند که منطقه ساری حدود ۷۱ درصد و نوشهر حدود ۲۹ درصد این عرصه‌ها را مدیریت می‌کند. جنگل‌های شمال کشور که به جنگل‌های ناحیه رویشی هیرکانی یا خزری، جنگل‌های مرطوب و جنگل‌های صنعتی شمال شهرت یافته‌اند هم چون نوار سبزی حاشیه جنوبی دریای خزر و نیم رخ شمالی رشته کوه البرز از آستارا تا گلیداغ را به طول تقریبی ۸۰۰ کیلومتر، عرض ۲۰ تا ۷۰ کیلومتر و ارتفاع ۲۸۰۰ متر از سطح دریا پوشانده‌اند.
با توجه به آنکه این جنگل‌ها همچون کمربندی از درختان خزان کننده دوره سوم زمین شناسی را تشکیل می‌دهند به همین خاطر در زمره کهن‌ترین جنگل‌های جهان محسوب می‌شوند.
تاکنون ۸۰ گونه درختی (به طورعمده پهن برگ)، چهارگونه سوزنی برگ بومی و ۵۰ گونه درختچه‌ای در این جنگل‌ها شناسائی شده که اغلب آنها از تیپ‌های آمیخته‌ی راش، ممرز، بلوط، افرا و توسکا هستند.
جنگل‌های هیرکانی دارای ۹۰ گونه درختی و ۲۱۱ گونه درختچه‌ای و هزار و ۵۵۸ گونه علفی است و از آستارا در شمال استان گیلان تا گُلیداغ در شرق استان گلستان گسترش دارد.
مازندران در مجموع حدود ۵۴ درصد از عرصه‌های جنگلی شمال کشور را در اختیار دارد و همچنین نیمی از جنگل‌های هیرکانی ثبت شده در سازمان جهانی یونسکو در جغرافیای مازندران واقع است.