مشاهده چیزی شبیه فروچاله در کنار ساحل خزر عجیب است اما به تازگی اتفاق افتاده است. فروچالهها عمدتا در مناطق کویری و معمولا بر اثر برداشت بی رویه سفره های آب زیرزمینی پدید میآیند. اما ماجرا این بار فرق میکند. به فاصله کمی از سه تالاب خشکیدهی آلماگل، آجی گل و آلاگل دریاچهای از پساب […]
مشاهده چیزی شبیه فروچاله در کنار ساحل خزر عجیب است اما به تازگی اتفاق افتاده است. فروچالهها عمدتا در مناطق کویری و معمولا بر اثر برداشت بی رویه سفره های آب زیرزمینی پدید میآیند. اما ماجرا این بار فرق میکند.
به فاصله کمی از سه تالاب خشکیدهی آلماگل، آجی گل و آلاگل دریاچهای از پساب کارخانه کانسار خزر و یک شِبهِ فروچاله مشاهده میشود.
این کارخانه بیش از یک دهه است که از اعماق زمین، شورآبههایی حاوی ترکیباتی نظیر یُد را استخراج میکند، اما آب خاکستری و آلوده حاصل از فرایند کار را بدون تصفیه در منطقه رهاسازی میکند.
آنطور که محمد درویش فعال محیط زیست برجسته کشور میگوید: دو سال پیش، دیواره دریاچه پسابی که ساخته بودند، شکست و همه آلودگیها وارد تالاب آلاگل شد و این در حالی است که در بالادست این تالاب هم سایتهای پرورش ماهی هستند که مردم هم از آن ماهیان استفاده میکنند و آبی که آمونیوم و فلزات سنگیناش بیش از حد مجاز باشد میتواند تبعات جبران ناپذیری بر روی سلامت مردم بگذارد.
اما ماجرای این شبه فروچاله که روزهای گذشته محمد درویش با آن روبرو شد چیست؟
درویش میگوید: اصطلاح فروچاله برای این اتفاق، یک طنز تلخ است، چرا که ما در آنجا برداشت بی رویه از منابع آب زیرزمینی نداریم بلکه این شبه فروچاله پس از آن شکل گرفت که چاهی حفر کرده بودند تا از اعماق ۸۰۰ متری زمین، آب استخراج کنند و در نتیجه سستی اراضی اطراف، دیواره چاه فروریخت و چنین منظرهای را بوجود آورده که بسیار هم خطرناک است. پسابی که در این ناحیه همچون رودی در جریان است، باعث مرگ پرندگانی میشود که گاه از نبود آب در تالابها به آن پناه میآورند.
درویش ادامه میدهد: ما به دنبال تعطیلی کارخانه نیستیم، ما نیز معتقدیم که توسعه باید اتفاق بیفتد اما میگوییم چرا کارخانهای با این عظمت و تولید ثروت، بخشی از سود و درآمد خود را خرجِ تصفیه پساب خود نمیکند؟ همین حالا میشود بخشی از حقابه سه تالاب خشکیده آلاگل، آلماگل و آجی گل را پس از تصفیه پساب کارخانه کانسار خزر تامین یا حداقل راهی گمیشان و این تهدید را به فرصت تبدیل کرد اما متاسفانه همین اقدام ساده و منطقی هم صورت نمیگیرد.
برای کارخانه کانسار خزر پرونده قضایی تشکیل شد
تیرماه امسال بود که مدیرکل بازرسی گلستان گفت: شرکت کانسار خزر گلستان از هشت سال گذشته تذکرات لازم برای پساب خروجی و مسائل زیست محیطی را دریافت کرده و در این راستا برای این شرکت پرونده تشکیل شده است.
محمدتقی مشهدی طی گفتگویی اظهار کرد: شرکت تولیدی کانسار خزر گلستان از هشت سال گذشته تذکرات لازم برای پساب خروجی و مسائل زیست محیطی را دریافت کرده است و در این راستا برای این شرکت پرونده تشکیل و آنها به پرداخت جریمه هم محکوم شده اند.
مدیرکل بازرسی گلستان افزود: در سال گذشته سد پساب این شرکت شکسته و منجر به آن شد که حجم وسیعی از پساب وارد اراضی اطراف شود که آلایندگی بالایی هم دارد.
وی بیان کرد: دستگاههای نظارتی در این زمینه ورود کردند و محیط زیست هم اقداماتی داشته و مقرر شده است تا این شرکت پساب خود را به زمین تزریق کند که بر اساس طراحی اولیه، زیرساخت های این کار برای آنها وجود ندارد بنابراین این شرکت مجبور شده به سراغ اصلاح طرح ها و نقشه ها برود.
مشهدی گفت: هم اکنون هم دو سرمایه گذار جدید با طراحی های نوین آماده ورود به صنعت ید گلستان هستند که استان در حال بررسی صلاحیت آن ها است.
مدیرکل بازرسی گلستان اضافه کرد: ید ظرفیت خوبی برای استان بوده و اگر درست اجرا و نظارت کافی انجام شود، می تواند در حوزه سرمایه گذاری و اشتغال استان آورده خوبی داشته باشد.
وی در پایان متذکر شد: وظیفه سازمان بازرسی، نظارت بر دستگاهها از جمله محیط زیست بوده تا به عنوان مثال پساب خروجی کارخانه ید کمترین آلایندگی را برای سیستم ایجاد کند.
موضوع کانسار خزر به دلیل دفع شیرابه ناشی از استخراج ید در کمیسیون ماده ۱۱ مطرح شده
۱۳ شهریورماه بود که استاندار گلستان از بررسی مجدد فعالیت کارخانه ید استان خبر داد و گفت که ما به زودی بازدیدی از روند کار این کارخانه خواهیم داشت.
علی محمد زنگانه در خصوص فعالیت کارخانه استحصال ید گلستان (کانسار خزر) و آلایندگی ناشی از آن گفت: فعالیت کارخانه استحصال ید موضوع تازهای نیست در واقع مباحث زیست محیطی برای هرگونه صنایع فعال در استان گلستان مسئله جدیدی نیست.
وی افزود: هر مجموعه صنعتی که در استان گلستان فعالیت میکند براساس ارزیابی که توسط محیط زیست انجام میشود راهکارها و نقشههایی برای جلوگیری از بروز مشکل در اختیار آنها قرار خواهد گرفت، موضوع کانسار خزر به دلیل دفع شیرابه ناشی از استخراج ید در کمیسیون ماده ۱۱ مطرح شده و راهکارهای اصلاحی برای دفاع صحیح و مبتنی بر ضوابط بهداشت محیطی و زیست محیطی در قالب یک نقشه مشخص در اختیار این کارخانه قرار گرفت.
استاندار گلستان با بیان اینکه در گذشته برخی از ضوابط زیست محیطی در کارخانه استحصال ید گلستان رعایت نمیشد، تصریح کرد: اصرار ما رعایت تمامی ضوابط محیطی و زیست محیطی توسط کارخانه استحصال ید است و بهترین روش تحقق این مهم تزریق در اعماق است.
چه کسی پاسخگو
خواهد بود؟!
شرکت صنعتی کانسار خزر حدود ۱۴ سال پیش با سرمایه گذاری بخش خصوصی (داخلی- خارجی) برای استحصال ید در شمال آققلا شروع به کارکرد. ظاهرا سرمایه گذاران تعهداتی به ادارات ذیربط از جمله محیط زیست دارند؛ ولی متاسفانه علیرغم درآمد کلان شرکت یاد شده، محیط زیست و مراتع بخشی از ترکمن صحرا را تهدید و تخریب میکند. حفر چاههای بی رویه تاعمق هزارمتری در نتیجه تولید شورابه بیشتر و به وجود آمدن دریاچه شور با قلیایی بیشتر در مساحت بیش از هزار هکتار و عدم کنترل آب شور حاصل از استحصال ید محیط زیست و مراتع اینچه شمال غرب ترکمن صحرا را سال به سال تخریب کرده است.اخیرا “سد اینچه” که پساب آلوده، پشت سد شورابه کانسار خزر از بدو تاسیس جمع شده بود با شکستن سد مذکور حدودا ۴۰۰ هکتار از مراتع شمال آق قلا تخریب شد و هر لحظه امکان دارد دوباره سد مذکور شکسته شود و علاوه بر تخریب محض مراتع، محیط زیست منطقه دچارخسارت شدید می شود و دیگر هیچ گونه رویش گیاهی در مراتع یاد شده رخ نخواهد داد و اگر بدهد نیز آلود است.
عدم رعایت قوانین اولیه زیست محیطی توسط کانسار خزر، اهمال صورت گرفته از سوی مدیران ذیربط، عدم انسجام تشکلهای غیرانتفاعی محیط زیست و منابع طبیعی باعت بروز حوادث ناخوشایند علیه منابع ملی و طبیعی میشود به خاطر سود کلان عده ای منطقه سرسبز اینچه که محل قشلاق دامداران بسیاری است سال به سال تخریب شده است.متاسفانه علیرغم اعتراض حامیان محیط زیست، مدیران ذی ربط و “شرکت کانسارخزر” تاکنون هیچ گونه اهمیتی به مساله محیط زیستی پساب کارخانه نداده اند و اگر مسوولان، در اسرع وقت مانع کار غیراستاندارد شرکت یاد شده نشوند در آینده نزدیک، فاجعه محیط زیستی در منطقه ترکمن صحرا و گلستان رخ
خواهد داد.
اسنادی از بی خطر بودن پساب ید به رسانهها ارائه نشده است
در سال ۹۹ نیز گزارشهایی مبنی بر پرتوزا بودن محیط براثر فعالیت این کارخانه و همچنین تاثیر فعالیت کارخانه ید با تغییر اقلیمی و کاهش بارندگی مطرح شد که نگرانیهایی را در میان فعالان و دوستداران محیط زیست برانگیخته بود.
گرچه به این موضوعات از سوی مسئولان کارخانه به رسانهها توضیحاتی داده شده است و همچنین بیان شده است که «نمونه برداریهای انجام شده ثابت می کنند که آب دریاچه اینچه برون تنها ۱۷ نانو سیلور پرتو دارد» اما تا امروز هنوز اسنادی از گزارشات سازمان هایی که به این موضوع وارد شدند مثل سازمان انرژی اتمی و بررسی فصلی آنها از سوی محیط زیست استان گلستان در اختیار رسانه ها قرار نگرفته است.
از سویی دیگر جمعی از اهالی روستای مرزی «دوزاولوم» بخش داشلی برون گنبدکاووس در سال ۹۷ برای انجام اقدامات اولیه اکتشاف معدن ید با تجمعی نسبت به فعالیت این کارخانه ابراز نگرانی کردند و این نشان می دهد که حتی اگر فعالیت کارخانه ید بدون هیچ آلایندگی باشد مسئولان باید این مهم را به مردم بر اساس اسناد و تحقیقات گزارش میدادند.
از سویی دیگر بر اثر فعالیت این کارخانه ید در سالهای گذشته تاثیرات زیست محیطی به زیستگاه گونه در حال انقراض روباه ترکمنی وارد شده است و فعالیت این کارخانه به پوشش گیاهی منطقه نیز خسارت وارد کرده است.
کارخانه ید کانسار خزر در سال ۸۳ توانسته است مجوز استحصال و بهره برداری از ید در حاشیه شرقی دریای خزر را بدست بیاورد و این مهم باعث شده است که گلستان به عنوان تنها استان تولید کننده و صادر کننده ید مطرح شود اما این امتیاز و ویژگی اقتصادی نباید به قیمت نابودی محیط زیست حاصل شود و مسئولان استان گلستان نیز به این مهم واقف هستند و لذا از (۱۷ خرداد ۹۹ ) که دیوار سد خاکی کارخانه استحصال ید شکافته شد و پساب کارخانه وارد اراضی مرتعی حاشیه تالاب شد مسئولان نسبت به رسیدگی وضعیت این کارخانه به سرعت وارد عمل شدند.
باریم و آمونیوم پساب استحصال ید بالاتر از حد استاندارد است
مدیرکل محیط زیست استان گلستان محمدرضا کنعانی در این رابطه اظهار داشت که ۲۰۰ تا ۳۰۰ هکتار تحت تاثیر تخلیه این پساب قرار گرفته است و تصور می کنیم بین پنج تا ۶ میلیون لیتر پساب وارد مرتع شده است. کنعانی گفت: پساب استحصال ید مثل باریم و آمونیوم بالاتر از حد استاندارد است که باید در اثر وقت جمع آوری این پساب اتفاق بیفتد.
با توجه به اهمیت این موضوع استاندار گلستان با همراه برخی از مسئولان به صورت میدانی از شرایط این کارخانه بازدید کرد و با توجه به شرایط و اهمیت موضوع جلسه میدانی برگزار کردند.
براساس این جلسه «هادی حق شناس» استاندار وقت، تاکید کرد که کارخانه ید موظف است نسبت به بوته کاری و جمع آوری پساب اقدام کند و مسئولان کارخانه نیز قول آن را دادند که این بوته کاری و اقدامات انجام شود. از سال ۹۸، کارخانه ید جزو کارخانههای آلاینده قرار گرفته است که برای رفع مشکل پساب این کارخانه چهار هکتار از اراضی منابع طبیعی در اختیار این شرکت قرار داده شده است.
بنا بود کارخانه ید آب پساب را به درون زمین تزریق کند و اما مسئولان این کارخانه می گفتند که به دلیل شرایط جوی و همچنین تامین زیرساختها این مهم به تعویق افتاده است.
اولتیماتوم استاندار به کارخانه ید گلستان
استاندار وقت گلستان در سال ۹۹ همچنین اولتیماتومی به کارخانه داده و تاکید کرده بود که در صورت تخریب مجدد این دایک حفاظتی به منظور جمع آوری پساب کارخانه ید باید تعطیل شود.
حق شناس در گفتگو با خبرنگاران در این خصوص اظهار داشت: تصمیم گرفته شد که دیواره دایک حفاظتی پساب این کارخانه بازسازی شود که بخش عمده این بازسازی اتفاق افتاده است و از سویی دیگر با استفاده از پمپ های قوی بنا شد که آبی که در مرتع رهاسازی شده است جمع آوری و به پشت دایک حفاظتی برگردد.
وی افزود: آبی که از زمین استخراج میشود باید براساس نظر محیط زیست به درون زمین برگردد و اراضی مرتعی که دچار پساب شدند باید به وضعیت اولیه بازگرداند و شرکت مکلف است نسبت به این مهم اقدام کند. در جلسه اضطراری که با حضور استاندار برگزار شد بنا شد با حفر سه حلقه چاه آب استخراج شده با میزان آبی که از طریق این کارخانه تزریق می شود به یک تعادل برسد.
مضرات باریم در محیط زیست
اما آنچه این مسئله را بسیار حائز اهمیت می کند تایید ورود باریم بالاتر از حد استاندارد به فضای ۳۰۰ هکتاری مرتع است برای اینکه متوجه اثرات محیط زیستی باریم شویم به یکی از مقالههای علمی در این خصوص استناد می کنیم.
در مقاله «راهکار مديريت و بازيافت زبالههاي الکترونيکي در ايران»، محققان «کمال فروندي»، «سيد محسن موسوي نژاد»، «حسين حيدري» که در کنفرانس و کارگاههاي آموزشي فناوريهاي نو در صنعت بازيافت در سال ۸۸ ارائه شد به اثرات مخرب باریم در محیط زیست تاکید شده است.
در این مقاله آمده است که «عوارض ناشي از باريم بستگي به ميزان انحلالپذيري ترکيبات آن دارد. آن دسته از ترکيبات باريم که در آب محلول هستند براي سلامتي انسان مضر هستند. جذب مقدار زيادي از باريم محلول در آب باعث فلج و در بعضي موارد مرگ ميشود.
مقادير اندک باريم محلول در آب باعث مشکلات تنفسي، افزايش فشار خون، تغييرات ضربان قلب، سوزش معده، ضعف ماهيچهها، تغيير واکنشهاي عصبي، تورم مغز و آسيب کبد، کليه و قلب ميشود.
بعضي از ترکيبات باريم که در اثر فرآيندهاي صنعتي در محيط پراکنده ميشوند، به آساني در آب حل ميشوند و در درياچهها، رودخانهها و جريانها يافت ميشوند. به خاطر حلاليت باريم در آب، ترکيبات باريم ميتوانند در مسافتي طولاني پراکنده شوند. هنگامي که ماهيها و ديگر جانداران آبزي ترکيبات باريم را جذب مي کنند، باريم در بدن آنها تجمع مي يابد. ترکيبات باريم پايدار معمولاً در سطوح خاک يا در رسوبات موجود در آب باقي ميمانند.
با توجه به یافتههای این محققان شاید بنا به گفته استاندار گلستان مسئولان کارخانه ید بتوانند پسابهای رها شده را جمع آوری کنند و یا نسبت به بوته کاری در این منطقه اقدام کنند اما خسارت زیست محیطی که حتی ممکن است برای مردم منطقه نیز مشکل ایجاد کند را در آینده چه کسی پاسخگو خواهد بود؟
