ماه‌بانو صالح‌نژاد اشاره: روز ملی دماوند؛ تیرگانِ کوه و آب، ۱۳ تیر است؛ روز جشن کهن تیرگان که از سال ۱۳۸۳ به پیشنهاد اولیه‌ کوه‌نوردان و سپس با ثبت کوه دماوند در فهرست آثار طبیعی – فرهنگی ملی ما در روز سیزدهم تیر ۱۳۸۷ و بنا‌ بر تصویب شورای فرهنگ عمومی در ۱۳۹۹ به یک […]

ماه‌بانو صالح‌نژاد
اشاره: روز ملی دماوند؛ تیرگانِ کوه و آب، ۱۳ تیر است؛ روز جشن کهن تیرگان که از سال ۱۳۸۳ به پیشنهاد اولیه‌ کوه‌نوردان و سپس با ثبت کوه دماوند در فهرست آثار طبیعی – فرهنگی ملی ما در روز سیزدهم تیر ۱۳۸۷ و بنا‌ بر تصویب شورای فرهنگ عمومی در ۱۳۹۹ به یک مناسبتِ محیط زیستی – ورزشی ارزشمند بدل شده است. هر سال در نزدیکی‌های این روز، انبوهی از یادداشت‌ها و مقاله و همچنین گفت‌وگوهایی با پس‌زمینه‌های گونه‌گون، از وطن‌پرستانه تا روشن‌فکرانه درباره‌ قله دماوند منتشر شده و به همین انگیزه، درباره‌ مسایل کلی کوهستان‌ها هم بحث می‌شود. این‌ها همه در حالی است که استفاده‌ هماهنگ با طبیعت و به‌قولی بهره‌برداری پایدار از منابع این سرزمین همچون آب‌های روان از کوهستان برای ایران ما، موضوع ساده‌ای که نه، دوگانه‌ای میان مرگ و زندگی است. ضعف چنددهه‌ای در مدیریت آب‌ها و آبخیزهای کشور و شیوه‌های تاراجگرانه‌ استفاده از این منابع، مسیری نه چندان روشن است که دارد می‌رود تا پایه‌های تمدن پرادعای ما را تخریب کند. شکی نیست که زیستن در پهنه‌ سرزمین ایران و شکل‌گیری تمدن ایرانی وامدار ‌و مرهون آب‌هایی بوده که از کوهستان‌های منطقه سرچشمه می‌گیرند و همین‌طور بدیهی است که پایداری و شکوفایی زیست ایرانی در گرو حفظ و استفاده‌ خردمندانه از منابع آب است و در این راه باید کوهستان‌ها را که بسترهای آبخیز هستند، حفظ کرد. در سال‌هایی که روز ملی «دماوند»، بهانه‌ به میان کشیدن معضل‌هایی شده که کوهستان‌های کشور درگیر آن است، کم‌کم این مجموعه مشکلات از وضعیت کلاف سردرگم بدل به یک نظام مسایل حاصل از بی‌نظمی‌ها یا شاید هم منظومه‌های ناکارآمد شده است؛ منظومه‌ای که در آن، ملتی به خود آمدند ‌و شاهد شدند بر وقف شدن دشت‌های کوهپایه نمادین‌شان به فرد یا افرادی! به زبان دیگر و ساده‌تر بگویم‌تان، در این لحظه از تاریخ سخن گفتن به زبان پارسی در این جغرافیای بی‌انتها، فقط از آسیب‌هایی که متوجه کوه‌هامان شده، سخن نمی‌گوییم، بلکه می‌توانیم از مسایلی بگوییم که یک‌ به‌ یک باید شناخته شوند و راه‌حل‌هایی برایشان اندیشیده شود؛ که اگر به‌صورت مشخص به هر یک پرداختیم، می‌توانیم امیدی ببندیم به روزی که آن مشکل را حل کرده باشیم و یا دست کم از اثرهای منفی آن کاسته شده باشد در اعمال ما. همین شکل‌گیری نظام مسایل دماوند و به‌دنبال آن، پیگیری‌های دلسوزان کوهستان بوده که سبب شده تهدیدهایی که متوجه این کوه گران‌قدر می‌شود، به‌سرعت در مرکز توجه کوه‌نوردان، کنشگران و گروه‌هایی از مسوولان منابع طبیعی و محیط زیست و میراث فرهنگی یا چهره‌های هنری قرار گیرد و این توجه‌ها بود که برای مثال، پنج شش سال پیش به صدور حکم قضایی و تعطیل شدن معدن‌های پوکه‌ی دماوند و یا در تابستان ۱۳۹۹ به ابطال سند ادعایی وقفِ بخشی از کوه دماوند انجامید. چه بسا «هورامان‌»ها و در پیچ و خم «زاگرس»ها که خاک درد می‌کشد از مردمان و هر آمد و شد‌ِ ما، اضطراب می‌افزاید به تنفس‌هایش.
کوه‌های این خاک مانند ستون بر زمین قرار گرفته‌اند و به نوبه خودشان مانند نگهبانان زمین، استوار بر سر جا‌هاشان قامت برافراشته‌اند. کوه‌ها که در زندگی انسان از گذشته تا هنوز هم نقش بسیار مهمی را داشته و دارند؛ چنان که می‌دانید در ابتدای یک‌جانشین شدن مردمان و تغییر ادراک آدمی از سقف، در کوهپایه‌ها زندگی کرده‌ایم ما . زندگی غارنشینان به کوه بستگی داشته و از اتصال کوه با روح در زیست تاریخی آدمی، می‌توان آثار خطوط دست‌های آدمیان، نقاشی‌ها و رسم‌هایی که بر روی دیوار غارها کشیدند را به نمونه نام برد .
هنوز هم از کوهستان‌ها استفاده‌های بسیار زیادی می‌شود برای تاب آوردن ما در این روزگار، حتی اگر چنان آگاه نباشیم به این استفاده و وابستگی‌مان به سلامت کوهستانِ هم‌جغرافیا و سایه ساخته بر سرمان. در دنیای امروزی و برای کسانی که خود را در دام همین تلفن‌های همراه، اینترنت و فضای مجازی گرفتار می‌بینند، معجزه است بر بی‌تکیه‌گاهی خود تکیه زدن یک کوه؛ چنان اثربخش است این تماشا که بسیاری از دکترها به افرادی که به افسردگی و برخی بیماری‌های لاعلاج حتی مبتلا هستند، روبه‌رو شدن با کوه را تجویز می‌کنند . همین ما که کوه دماوند، مظهر پایداری در ایران را تماشا می‌کنیم و مشغول ادراک ابدیت می‌شویم.
دماوند برای ما نامی آشناست؛ بلندترین کوه ایران و خاورمیانه و بلندترین قله آتشفشانی آسیا که در بخش مرکزی رشته‌کوه البرز جای خوش کرده است. قله دماوند در فرهنگ کشور ایران مظهر پایداری و استواری است و یک نماد ملی و ارزشمند به شمار می‌رود. کوه زیبای دماوند با شکل مخروطی خود نزدیک به ۵ هزار متر به قلب آسمان قد کشیده و از آن ارتفاع دلبریایی می‌کند. دماوندی که بر اساس اسطوره‌های ایرانی، محل به بند کشیده شدن ضحاک است و هنوز هم برخی افسانه‌ها در افکار و بر زبان مردمی است که در داستان‌های کودکی تصور می‌کنند او در آنجا زندانی‌است تا در آخرالزمان، بندِ اسارت را پاره کرده و کشتن خلق را آغاز نماید؛ تا در نهایت به دست گرشاسپ کشته شود.
کوه دماوند، تیرماه سال ۱۳۸۷ به عنوان یک اثر ملی ثبت شد. زمانی که آسمان صاف و آفتابی باشد، از شهرهای تهران، ورامین، قم و سواحل جنوبی دریای خزر قابل مشاهده است. این قله بر اساس تقسیمات کشوری، در بخش لاریجان شهرستان آمل در استان مازندران قرار دارد. می‌گویند نام تاریخی دماوند، «دنباوند» بوده است. اغلب منابع تاریخی، نامِ این کوه سربه‌فلک کشیده را به دو صورت «دنباوند» یا «دماوند» یاد کرده‌اند. اما در برخی مستندات نام‌های کاملا متفاوتی همچون «بیکنی» یا «جبل لاجورد» نیز به‌چشم می‌خورند. از دیگر نام‌های باستانی این کوه آتشفشانی می‌توان به «دباوند» اشاره کرد.

دماوند در لغت به معنی دم و دود و بخار است
در این لحظه خاص چند مساله نه‌چندان ساده و همین‌طور غیرقابل چشم‌پوشی گریبانگیر دماوند شده است که باید به سمت حل شدن پیش برود. مهم‌تر از همه، چرای دام است که هم شمار آنها بیش از ظرفیت مراتع این کوه است و هم زمان حضورشان در منطقه بسیار طولانی‌تر از آن چیزی است که از لحاظ قانونی و اصولی باید باشد. این مساله، با اِعمال قانون و برخورد قاطعانه با متخلفان حل‌شدنی است. مساله‌ جنبیِ چرای دام، سوزاندن بوته‌های غیرعلوفه‌ای اما بسیار ارزشمند مانند گون‌ها و اسپرس‌ها است که نقش اساسی در حفاظت از خاک دارند اما چوپانان و دام‌داران هر روزه تعداد زیادی از این گیاهان دیررشد را به آتش می‌سپارند؛ گرچه با یک حساب سرانگشتی به نظر نمی‌رسد که در این کشور نفت‌خیز، تآمین چراغ‌های نفت‌سوز یا گازسوز و رساندن سوخت به این افراد کار دشواری باشد!
مساله‌ دیگر، حضور بی‌ضابطه‌ی گردشگر و کوه‌نورد در دماوند است که باعث ریختن و پخش زباله، فرسودن خاک و علف‌چینی می‌شوند. این مشکل هم با تدوین مقررات و اِعمال سخت‌گیرانه رفع‌شدنی است. به‌ویژه در میان کوه‌نوردان، شمار زیادی دوستدار و مراقب کوهستان هست که می‌توانند در ترویج فرهنگ «طبیعت‌پیمایی بی‌ردّپا» و دیدبانی منطقه نقش‌آفرین باشند.
کوه دماوند، همان «دیو سپید پای دربند» که از روزهای آموزش ابتدایی تا هنوز برای ما ایرانیان سمبل استواری و مقاومت است، در بخش شمالی ایران با ۵۶۷۱ متر ارتفاع غرور و صلابت خود را به رخ همگان می‌کشد. ۱۳ تیر، روز ملی دماوند و جشن تیرگان روزی است که در آن شجاعت آرش و غرور دماوند یادآوری می‌شود. جشن تیرگان روزی است که بنابر روایات، آرش کمان‌گیر به بالای کوه دماوند رفته و تیر معروف خود را برای تعیین مرز ایران و توران پرتاب کرده است. به بهانه ۱۳ تیر، روز ملی دماوند پاشنه‌های تخیل و حافظه‌مان را وَرکشیدیم و راهی این «گنبد گیتی»، دماوند همیشه سرافراز شدیم، تا مرور کنیم ویژگی‌ها و زیبایی‌هایش را.
کوه دماوند، بلندترین کوه ایران و خاورمیانه است.
این کوه بلندترین کوه آتش‌فشانی آسیا نیز محسوب می‌شود. آتش‌فشان دماوند مهم‌ترین پدیده ژئوتوریسم (زمین گردشگری) ایران است که در سال ۱۳۸۷ به عنوان نخستین اثر طبیعی ایران در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.
دشت شقایق‌ها که در فاصله ۲۰۰۰ تا ۳۵۰۰ متری دامنه کوه قرار دارد؛ در فصل بهار بسیار دیدنی است. دماوند را مظهر شکوه و عظمت می‌دانند. کوه دماوند در اساطیر ایران جایگاه ویژه‌ای دارد و در ادبیات و فرهنگ کشور ما مظهر پایداری بوده که همین ویژگی موجب شده تا در هنر و ادبیات فارسی، تمثیل بی‌تردیدی از صلابت و شکوه باشد.

é کوه دماوند در داستان‌های اساطیری، ادبیات و تاریخ
در داستان‌های اساطیری ایران کوه دماوند جایگاه خاصی دارد، داستان فریدون که ضحاک را در یکی از غارهای این کوه به بند کشید یکی از این داستان‌ها است. برخی بر این باورند که ضحاک هنوز هم در این کوه زندانی است و صداهایی که از کوه به گوش می‌رسد، صدای ناله‌های اوست!
دماوند را در اساطیر ایرانی مرکز جهان و جایگاه میترا و گیومرد، نخستین انسان، می‌دانند. جمشید سوار بر گردونه‌ای که دیوان آن را می‌کشیدند، سفری هوایی از دماوند به بابل داشته است و ضحاک نیز در دماوند به جمشید تاخت. مادر فریدون به روستایی در نزدیکی دماوند پناه برده و فریدون نیز در همان روستا به دنیا آمد و آرش کمان‌گیر تیرش را از کوه دماوند پرتاب کرد.
دماوند خانه دیو سپید است؛ دخترش در صخره‌های آن زندگی می‌کند و سرگرم نخ‌ریسی است. اژدها در نزدیکی همین کوه در خواب به رستم بر می‌خورد.
منوچهر در دماوند به دنیا آمده است. چکاد هرا یا قله البرز ۱۸۰ روزنه در خاور (شرق) و ۱۸۰ روزنه در باختر (غرب) دارد که خورشید هر روز از یکی از روزنه‌های خاور به روزنه‌ای در باختر رهسپار می‌شود. در شاهنامه، پهلوانان برای پیدا کردن پادشاهی شایسته به این کوه می‌روند تا کسی را که گفته می‌شود «فَره شاهی» دارد پیدا کنند.
در شاهنامه فردوسی، قصیده‌ای از ناصرخسرو، منظومه ویس و رامین از فخرالدین اسعد گرگانی، قصیده‌ای از خاقانی و قصیده دماوندیه ملک‌الشعرای بهار از دماوند یاد شده است. در دوران معاصر «دماوندیه» معروف‌ترین شعری است که درباره دماوند اسطوره‌ای در ادبیات فارسی توسط ملک‌الشعرای بهار سروده شده است. شاعر در این شعر، با مخاطب قرار دادن دماوند اسطوره‌ای با او حرف می‌زند و از جور زمانه و مردم گله می‌کند. ملک‌الشعرا دماوند را مانند خودش خسته از مردم توصیف می‌کند و می‌گوید: «تا چشم بشر نبیندت روی/ بنهفته به ابر، چهر دلبند/ تا وارهی از دم ستوران/ وین مردم نحس دیو مانند…» نام دماوند به دو صورت دماوند و دنباوند ثبت شده است. این کوه را با نام‌های دیگری همچون بیکنی و جبل لاجورد نیز معرفی کرده‌اند. اما در فرهنگ معین این واژه به شکل دم (دمه، بخار) + آوند = دماوند؛ دارای دمه و دود و بخار (آتش‌فشان) معنی شده است. در اوایل سفرنامه ناصرخسرو قبادیانی بلخی در باب کوه دماوند آمده است که میان ری و آمل کوه دماوند است، مانند گنبدی که آن را لواسان گویند. لواسان در زبان پارسی میانه (پهلوی) تیغه کوهی است که خورشید از آنجا طلوع می‌کند.
روز ملی دماوند در سال ۱۳۸۳ تعدادی از کوه‌نوردان و طبیعت‌دوستان در هیات کوه‌نوردی استان تهران تصمیم گرفتند که برای معرفی بهتر دماوند و جلب توجه مردم عادی و مسئولان به مشکلات این کوه زیبا، روزی را به نام آن تعیین کنند. با توجه به اینکه روز ۱۳ تیر یادآور داستان آرش کمان‌گیر بود این روز را برگزیدند. در روز سیزدهم تیر ۱۳۸۷ دماوند از سوی سازمان میراث فرهنگی و در مراسمی که با همکاری انجمن یادشده در قرارگاه فدراسیون کوه‌نوردی در روستای پلور برگزار شد، به‌عنوان نخستین اثر طبیعی در فهرست آثار ملی کشور ثبت گردید و روز ۱۳ تیر ماه نیز به عنوان روز دماوند نام‌گذاری شد.

*شناسنامه
کوهستان: قله دماوند در مرکز رشته کوه البرز و در ناحیه موسوم به البرز مرکزی قرار دارد.
ارتفاع دماوند: کوه دماوند را از نظر ارتفاع نسبی در جایگاه دوازدهم بلندترین قله‌های دنیا قرار داده‌اند. پایگاه ملی داده‌های علوم زمین ایران و وبگاه رصدخانه زمین ناسا، ارتفاع ۵۶۷۰ متر و ۵۶۷۱ متر را نیز برای قله دماوند اعلام کرده‌اند.
آب‌وهوای دماوند: فشار هوا در قله دماوند نصف فشار هوا در سطح دریا است. کمینه دمای هوا در ارتفاعات دماوند در تابستان تا ۲ درجه زیر صفر و در زمستان تا ۶۰ درجه زیرصفر می‌رسد؛ میانگین بارندگی در ارتفاعات دماوند نیز تا ۱۴۰۰ میلی‌متر در سال است که این بارش‌ها اغلب به‌صورت برف پدید می‌آید.
یخچال‌ها: یخچال سیوله، یخچال دوبی سل در جبهه شمالی، یخچال دره یخار در شمال‌شرقی، یخچال خورتاب سر، یخچال شمال‌غربی و یخچال غربی از یخچال‌های طبیعی معروف کوه دماوند محسوب می‌شوند.

é سن دماوند:
الف- دماوند قدیمی: ۱۸۰۰ تا ۸۰۰ هزار سال (پلور، ساردوبیچ)
ب- دماوند جوان: ۶۰۰ تا ۱۵۰ هزار سال (ایگنیمبریت‌های اسک)، ۶۰ تا ۲۵ هزار سال (مسیر پلور به رینه)، ۷ هزار سال (دامنه غربی)
پوشش گیاهی و جانوری: این منطقه دارای پوشش گیاهی غنی است؛ بسیاری از گیاهان دارویی‌ که در کتاب‌های معتبر گیاه‌شناسی از آن‌ها یاد شده در این منطقه یافت می‌شوند. در ارتفاعات مختلف کوه دماوند، گیاهان فراوان و گوناگونی می‌روید که برخی از آن‌ها فقط در یک ارتفاع خاصی دیده می‌شوند.
جانوران منطقه: این منطقه به‌دلیل موقعیت ویژه‌اش که از شمال به جنگل و از جنوب به کوه‌های هم‌مرز کویر مشرف است، میزبان انواع مختلفی از جانوران مثل روباه، شغال، سگ، گرگ، خرس (درغرب و شمال)،کل، میش، آهو، گراز و خرگوش است. از پرندگان شکارچی این ناحیه می‌توان به عقاب طلایی، جغد، تیهو، کبک، سینه سیاه، طوطی و دارکوب اشاره کرد. تقریبا پنج نوع مار، انواع عقرب، بزمجه، انواع خانواده موش‌ها و گورکن نیز در این منطقه دیده می‌شوند.
رودخانه‌های پیرامون: در قسمت شمال کوه دماوند رودخانه تینه، در سمت جنوب و شرق رودخانه هراز و در سمت غرب نیز رودخانه لار قرار دارد. رودخانه لار و دیوآسیاب در غرب این کوه و رود پنج او (پنج آب) نیز در شرق آن جاری است.
آتشفشان: دماوند یک کوه آتشفشانی مطبّق (چیزی که دارای چندین طبقه، لایه یا چینه باشد) و نیمه فعال است که عمدتا در دوران چهارم زمین‌شناسی موسوم به دوران هولوسین تشکیل شده و اولین فوران آن حدود ۱٫۷۸ میلیون سال قبل رخ داده‌ است.
آبشار: در جبهه جنوبی کوه دماوند آبشاری یخ‌زده به بلندای ۷ متر و قطر ۳ متر وجود دارد که در جهان منحصربه‌فرد است. یخ این آبشار هرگز ذوب نمی‌شود. در فصل تابستان آب اندکی از این آبشار جاری می‌شود که بعدازظهر با کاهش دوباره دما این آب یخ می‌بندد. گودال بالای آبشار هم در تمام طول سال پوشیده از برف است. آبشار یخی کوه دماوند با قرار داشتن در ارتفاع ۵۱۰۰ متری، از نظر ارتفاع از سطح دریا مرتفع‌ترین آبشار در خاورمیانه به شمار می‌رود.
دماوند در جنوب دریای خزر، در ۶۹ کیلومتری شمال‌شرقی تهران و ۲۶ کیلومتری شمال‌غربی شهر دماوند قرار دارد، کوه دماوند آتش‌فشانی نیمه‌فعال است که وجود چندین چشمه گوگردی و چشمه‌های آبگرم دلیلی بر این ادعاست. فعالیت‌های آتش‌فشانی این کوه از هزاران سال پیش بوده که همین فعالیت‌ها منجر به شکل‌گیری آن شده است. روی دهانه این آتش‌فشان که حدود ۴۰۰ متر قطر دارد را دریاچه‌ای یخ‌زده پوشانده و در پهلوهای شمالی و جنوبی آن نشانه‌هایی از دهانه‌های قدیمی و کاسه‌های آتش‌فشانی به چشم‌ می‌خورد.
در ارتفاعات دماوند، دمای هوا در تابستان به یک تا ۲ درجه زیر صفر و در زمستان به ۶۰ درجه زیر صفر می‌رسد. برای فتح این قله ۴ مسیر مختلف وجود دراد که در هر مسیر برای کوه‌نوردان جان‌پناه قرار دارد. توصیه می‌کنیم که برای صعود به این قله حتما با گروه‌های باتجربه و حرفه‌ای عازم شوید. معمولا کوه‌نوردان برای صعود، از جبهه جنوبی که ابتدای مسیرش جنوب‌شرقی کوه است استفاده می‌کنند.
ثبت ملی: دماوند در تیرماه سال ۱۳۸۷ در لیست آثار ملی ایران قرار گرفت و از آن زمان به بعد ۱۳ تیر را روز ملی دماوند نامیدند.
حداکثر تعداد فوران آن طی ۶۰۰ هزار الی ۲۸۰ هزار سال قبل رخ داده و عمر این کوه با استفاده از روش کربن ۱۴ دست‌کم ۳۸٬۵۰۰ سال برآورد شده‌ است.
بیشترین و عمده‌ترین فعالیت آتش‌فشانی این کوه نزدیک به ۱۰ هزار سال پیش روی داده که سبب شکل‌گیری آن شده‌ است.
مواد آتش‌فشانی علاوه بر دهانه اصلی از دهانه‌های جانبی که بیشتر در جنوب و جنوب‌غربی مخروط واقع شده‌اند، خارج شده است.
در صورت فوران آتش‌فشان، زندگی حدود بیست میلیون نفر از ساکنین شهرهای اطراف آن‌ به‌طور مستقیم و غیر مستقیم تحت‌تاثیر قرار خواهد گرفت.
قدیمی‌ترین سنگ‌های نسبت داده شده به دماوند، الیوین بازالت‌های منطقه پلور و جوان‌ترین‌ آن‌ها هیالوآندزیت‌های سیاه رنگ دامنه غربی است.
جامع‌ترین مطالعه انجام شده روی این آتشفشان متعلق به آلن باخ (۱۹۶۶) است و بعد از آن محققان مختلف از دیدگاه‌های متفاوت هم آن را بررسی کرده‌اند.
آتشفشان دماوند به شکل مخروط نامتقارنی است که نیم مخروط جنوب‌غربی آن به علت دارا بودن گدازه‌های گسترده از قسمت‌های دیگر متمایز است؛ یال شمال‌شرقی دماوند نیز با شیب کمتری که نسبت به سمت غربی آن دارد این نبود تقارن را به خوبی نشان می‌دهد.
در صد سال گذشته تصویر کوه دماوند بارها روی یا پشت اسکناس‌های رسمی ایران چاپ شده است.
از نظر كارشناسان عواملی چون معدن‌كاوی، جاده‌كشی، چرای بيش از حد دام، زباله، ساخت‌وساز بی‌ضابطه، تصرف منابع طبيعی برای استفاده غيرقانونی و شخصی، افزايش جمعيت و خودروها از مهم‌ترين عوامل آسيب‌رسان به دماوند محسوب می‌شوند.
حضور بيش از اندازه گردشگران بدون آن كه آموزش‌های لازم در رابطه با طبيعت‌گردی و حفظ محيط‌زيست را بدانند، از ديگر عوامل تهديدكننده است.
چرای بیش از حد دام‌ها و زباله‌های گردشگران، دشت شقایق‌های دماوند را با خطر جدی مواجه کرده است.

é تیرگان شاد باد!
تیرگان جشنی باستانی است که بنابر باورها دو دلیل برای برگزاری آن وجود دارد. دلیل اول این است که هر سال برای گرامیداشت «تیشتر»، فرشته باران‌آور که در نبرد با خشکسالی پیروز شده بود، این جشن را برپا می‌کردند؛ به همین دلیل در گذشته این جشن با مراسمی مانند آب‌پاشی، فال کوزه و پختن شیرینی همراه بوده است. روایت دوم به تعیین مرز ایران و توران باز می‌گردد که در این روز آرش کمان‌گیر به بالای کوه دماوند رفته و تیری پرتاب کرده است؛ تیر با گذر از کوه و دشت‌ها، در کنار رودخانه جیحون بر تنه درخت گردویی نشسته و از آن پس آنجا را مرز ایران و توران تعیین کرده‌اند.
جشن تیرگان در تاریخ‌های مختلفی در ایران برگزار می‌شود. بر اساس تقویم یکپارچه دین‌های ایران تاریخ برگزاری جشن تیرگان دهم تیر ماه است. «انجمن کوهنوردان ایران» و «انجمن دوستداران دماوند کوه» این جشن مهم را در روز سیزدهم تیر ماه در شهر رینه، در نزدیک‌ترین نقطه به قله دماوند با نام «جشن تیرگان» و «روز ملی دماوند» برگزار می‌کنند.
در شهر فراهان مردم روز اول تابستان را در ستایش گندم و به عنوان جشنی برای برداشت گندم برگزار می‌کنند.
در اردهال، تیرگان را در سیزدهم مهرماه جشن می‌گیرند. در مازندران تیرگان به «تیرماه سیزده شو» معروف است و در شب سیزدهم آبان جشن گرفته می‌شود. اهالی مهدی‌شهرِ سنگسر، این جشن را با نام «تیر مو ای سیزده» در روز بیست‌ودوم آبان برگزار می‌کنند. ارمنی‌های ساکن اصفهان تیرگان را در روز سیزدهم ژانویه جشن می‌گیرند. از موسیقی ملی دماوند در روز جشن تیرگان در سال ۱۳۹۱ با صدای سالار عقیلی در بین ۹ هزار نفر رونمایی شد. انجمن کوه‌نوردان ایران هر ساله این جشن را در روز سیزدهم تیر در دامنه‌های قله دماوند در «شهر رینه لاریجان شهرستان آمل» برگزار می‌کنند.

é صعود به تاریخ‌سازترین قله!
ابودلف خزرجی اولین کسی است ادعای صعود به دماوند را مطرح کرد. وی در سفرنامه خود به صعودش اشاره داشت و در آن شرحی از قله دماوند ارائه داده است. پس از وی قزوینی، مسعودی، ابن‌فقیه و نیز ناصر خسرو مدعی صعود به دماوند بودند. در سفرنامه ناصر خسرو می‌خوانیم: که گویند بر سر دماوند چاهی است که نوشادر و کبریت (گوگرد) از آن گیرند. اولین صعود موفقیت‌آمیز اروپاییان به قله دماوند در سال ۱۸۳۷ توسط تیلر تامسن صورت گرفته است. همچنین نخستین صعود مستند ایرانی به این قله نیز به سال ۱۸۵۷ باز می‌گردد که تیم سرهنگ محمدصادق‌خان قاجار آن را فتح کردند.

é حقیقت در شمایل دیو سپید
دماوند بعد از شاهنامه فردوسی یک نماد فرهنگی به شمار می‌رود. در زمان تاخت‌وتاز آشوری‌ها به فلات ایران این کوه بخشی از حدود مادها بود که در متن‌های آشوری هم به این موضوع اشاره‌ شده‌ است.
در سده هشتم میلادی در پای کوه دماوند دژی بوده است که موبدی زرتشتی به نام مس‌مغان و پیروانش در آن می‌زیستند و این دژ به فرمان المهدی خلیفه عباسی ویران‌ شده و مس‌مغان نیز کشته شد.
دیاکونوف، سنتِ گذاردن پیکر مردگان در کوه‌ها را، آیین مغانی می‌داند که پیروان این آیین در دامنه دماوند زندگی می‌کردند و آیین خود را در دیگر جاهای ایران پراکنده کردند. در دامنه دماوند تعداد زیادی گور پیش از تاریخ وجود دارد.
در دوران سلطنت پهلوی و در دوره‌های مختلفی از تاریخ ایران از نقش کوه دماوند و خورشید در حال تابش از پشت آن به‌عنوان نماد ایران زمین بهره می‌بردند.

é قضیه وقف دماوند چه بود؟
در تیر ماه ۱۳۹۹ خبرهایی شنیده شد که دامنه‌ای از کوه دماوند، از مراتع روستای ملار تا قله، وقف است. در پی انتشار این خبر، حساسیت‌های زیادی ایجاد شد که اظهارنظرها و واکنش‌های اشخاص زیادی از کوه‌نورد و فعال محیط زیست تا چهره‌های هنری و فرهنگی و حقوق‌دانان را در پی داشت. به دنبال این اظهارنظرهای اعتراض‌آمیز، سازمان جنگل‌ها و مراتع اعلام کرد که آن دامنه‌ جزو منابع ملی و غیر قابل وقف است و قوه قضاییه نیز همین نظر را دارد و بسیار بعید می‌نماید که بخشی از این کوه خوش‌سیما که نماد ایران است، از حوزه‌ی دارایی‌های ملی بیرون برود.
از آنجا كه دماوند، يكی از بلندترين قله‌های رشته كوه البرز محسوب می‌شود، هرساله ميزبان صعود‌كنندگان داخلی و خارجی و دوست‌داران طبيعت است. نام‌گذاری روزی مختص به دماوند علاوه بر آنکه به ما یادآوری می‌کند تا در حفظ این میراث طبیعی کوشا باشیم، فرصت مناسبی برای كوه‌نوردان سراسر كشور است تا با يكديگر، ديدار تازه كرده و با تبادل تجربه، در ارتقا فرهنگ كوه‌نوردی و حفاظت از كوه‌ها حداکثر تلاش خود را به‌کار گیرند.