پژوهشهای دانشگاهی نیز از غلظت بالای فلزات سنگین در خاک و شیرابه این محدوده خبر میدهند. در استانی که سالهاست با بحران مدیریت پسماند دستوپنجه نرم میکند، نزدیکی این آلودگی به میانکاله، یکی از ارزشمندترین زیستبومهای ایران، نگرانیها از گسترش یک بحران زیستمحیطی را افزایش داده است.
بوی تعفن مردم بهشهر را آزرده کرده است
بهجای هوای خنک خزری بوی تعفن سنگینی شهر بهشهر را فراگرفته است که از پوسیدگی دههها زباله در منطقهای به نام «قرهتپه» سرچشمه میگیرد. آنچه این بوی تعفن را به یک هشدار جدی تبدیل میکند، فاصله خطرناک این انبوه زباله تا تالاب بینالمللی میانکاله است. این تالاب که نخستین تالاب ثبتشده در کنوانسیون رامسر است، بهعنوان یکی از غنیترین اکوسیستمهای غرب آسیا شناخته میشود و همه ساله میزبان بیش از ۵۰۰ هزار پرنده مهاجر از گونههای در حال انقراض است. با این حال، تالاب میانکاله در سالهای اخیر تلفات گستردهای را تجربه کرده است. اکنون این گنجینه ارزشمند، در فاصله تنها ۲ کیلومتری جنوبغربی این مرکز دفن زباله قرار دارد.
قریب به ۶۰ سال زباله و پسماند بهشهر در ورودی منطقه تفریحی گردشگری عباسآباد در محلی که به «آشغالتپه» معروف بود، دپو میشد. این مسئله نارضایتی و گلهمندی مردم را به دنبال داشتە است، بهگونهای که در کنار این مکان انباشت زباله، یک بیمارستان نیز احداث شده بود که وضعیت نامناسب منطقه، اعتراضات مدیریت، پرسنل و مراجعهکنندگان آن را نیز برانگیخته بود. شهرستان بهشهر با جمعیتی بالغ بر ۱۶۰ هزار نفر، روزانه بیش از ۱۵۰ تن زباله تولید میکند. با وجود احداث کارخانه کمپوست در سال ۱۳۷۳، این کارخانه به دلیل فرسودگی تجهیزات و ظرفیت محدود، تنها بخش کوچکی از زبالهها را پردازش میکند. کارخانه کمپوست بهشهر در سال ۱۳۷۳ با ظرفیت طراحی ۲۰۰ تن در روز احداث شد، اما به دلیل فرسودگی تجهیزات، کمبود بودجه و نبود سیستم تفکیک در مبدأ، اکنون تنها حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد از زبالههای دریافتی را به کمپوست تبدیل میکند و مابقی به صورت خام به قرهتپه منتقل میشود. در نتیجه، مابقی زبالهها به منطقه جدیدی به نام «قرهتپه» منتقل شدند. تصاویر منتشرشده نشان میدهد که کوه عظیمی از زبالهها در این منطقه رها شدهاند، بدون آن که برای تصفیه شیرابه یا جلوگیری از نفوذ آلودگی به زمین تدبیری دیده شود. همچنین مشخص نیست که اراضی قرهتپه با مجوز چه نهادی به این کار اختصاص یافته است.
هشدار پزشکان درخصوص سلامتی مردم
پژوهشهای دانشگاهی ابعاد این فاجعه را بیشتر روشن میکنند. نتایج این مطالعه بهشدت هشداردهنده است: میانگین غلظت فلزات سنگین از جمله کبالت، کادمیوم، روی، مس، آرسنیک و نیکل در تمامی نمونهها بالاتر از استانداردهای جهانی بوده است. مسئله اصلی این است که به دلیل نبود لاینرهای ضد نفوذ در این سایت، شیرابه به راحتی میتواند به سفرههای آب زیرزمینی نفوذ کند. مدیرکل حفاظت محیط زیست استان مازندران پیشتر نسبت به ورود شیرابههای تولیدی زباله به منابع آب زیرزمینی هشدار داده بود. در منطقهای با بارندگی سالانه بالا، این خطر بسیار جدیتر میشود و میتواند آلودگی را به کل اکوسیستم منطقه تسری دهد. بر اساس استانداردهای سازمان حفاظت محیط زیست، هر مرکز دفن زباله باید دارای سیستم جمعآوری شیرابه، استخراج گاز متان و لاینرهای ضد نفوذ باشد که در سایت قرهتپه کاملاً غایب است. کارشناسان معتقدند که با وجود سرمایهگذاریهای انجامشده، عدم نگهداری و بهروزرسانی این کارخانه، یکی از عوامل اصلی تداوم بحران است.
کارشناسان از افزایش بیماریهای تنفسی، سردردهای مزمن و تحریکات چشمی ساکنان اطراف قرهتپه در ماههای اخیر خبر دادهاند. پزشکان محلی هشدار دادهاند که استنشاق مداوم گازهای سمی منتشرشده از این زبالهها، به ویژه برای کودکان و سالمندان که آسیبپذیرترین گروههای جمعیتی هستند، خطرناک است.
همچنین نگرانیهایی درباره ورود فلزات سنگین به محصولات کشاورزی منطقه وجود دارد، زیرا زمینهای کشاورزی اطراف با استفاده از آبهای زیرزمینی که احتمالاً آلوده به شیرابه هستند، آبیاری میشوند. این موضوع میتواند زنجیره غذایی انسان را به طور مستقیم تهدید کند.
محل دفن زباله تهدیدی جدی برای میانکاله
نزدیکی این محل دفن به تالاب میانکاله، یک زنگ خطر جدی است. تحقیقات نشان داده است که فاضلابهای شهری و کشاورزی، از مهمترین منشأهای ورود فلزات سنگین به تالابها محسوب میشوند. ورود شیرابه و روانآبهای آلوده، میتواند این تالاب را در آستانه نابودی قرار دهد. نابودی میانکاله نه تنها یک فاجعه ملی، بلکه ضایعهای جبرانناپذیر برای میراث طبیعی جهان خواهد بود.
معضل میانکاله، تنها نمونهای از یک بحران فراگیر در استانهای شمالی ایران است. زباله ضربه عمیقی بر پیکر نحیف طبیعت شمال کشور کرده که در دو دهه اخیر بحرانیتر شده است. عدم وجود استراتژی جامع مدیریت پسماند، کمبود تصفیهخانههای استاندارد، نفوذ شیرابه به آبهای زیرزمینی و سوزاندن زبالههای مخلوط، این مناطق را در معرض ریسک جدی زیستمحیطی قرار داده است. کارشناسان تأکید دارند که از زبالهها گازهای مختلف تخریبکننده محیطزیست متصاعد و شیرابه سمی تولید میشود که این مسله از عوامل خسارتبار است.
کارشناسان محیط زیست بر این باورند که راه حل اساسی، اجرای کامل طرح تفکیک از مبدأ و تبدیل زبالهها به انرژی است. با وجود هشدارهای مکرر هنوز مشخص نیست که اراضی قرهتپه با مجوز چه نهادی به این کار اختصاص یافته است. آنچه مشخص است این است که ادامه این روند، یک فاجعه زیستمحیطی جبرانناپذیر را برای منطقه به همراه خواهد داشت. پاکسازی کامل این سایت و جبران خسارتهای وارده، نیازمند برنامهای جامع و نظارتی مستمر است. اما تا آن زمان، بادهای شمالی همچنان بوی تعفن مرگ تالاب میانکاله را به مشام ساکنان بهشهر خواهند رساند.
