مائده مطهری زاده
رودخانه‌های مازندران، قبل از آنکه با بحران‌ِ خشکیدگی روبرو بوده باشند، سالهاست با اَبَرچالش‌هایی نظیرِ آلودگی و تجاوز به حریم و بسترِ رود دست و پنجه نرم می‌کنند.
متاسفانه در سال‌های اخیر به دلایل متعددی استفاده مناسبی از منابع آب‌های سطحی در استان نمی‌شود و آلودگی‌های مختلف این منابع آبی را در معرض تهدید جدی قرار داده است.
نکته مهم اینکه آلودگی رودخانه‌ها علاوه بر تأثیر منفی بر تأمین آب در بخش‌های مختلف موجب شیوع تاثیرات و پیامدهای منفی در بخش‌های مختلف اقتصادی، گردشگری و بهداشتی و سایر خواهد شد.
ورود فاضلاب‌های کشاورزی، صنعتی و دامی به رودخانه‌ها و منابع آبی زیرزمینی مازندران موضوع جدی است.
در این میان رودخانه‌های غرب استان نیز به همان اندازه در معرضِ خطر نابودی قرار دارند که رودخانه‌های شرق مازندران…
تیرماه سال گذشته بود که میزان بالای آلودگی رودخانه‌های گردکل، چالوس، خیرود، امیرود و شهرود در رسانه‌ها خبر ساز و باعث نگرانی شدید مردم این مناطق شد.
در همان زمان، تفاسیر و اظهارنظرهای مختلفی درباره‌ی دلیلِ گل آلود و کدربودن آب رودخانه‌ها در نوشهر و چالوس نقل می‌شد، برخی شهروندان، اجرای پروژه‌های عمرانی از جمله سدسازی در بالادست و برخی دیگر هم فعالیت معدنکاران را دلیل تغییر رنگ آب رودخانه‌ها بیان می‌کردند.
یک شهروند چالوسی در این باره با بیان اینکه مدتی است شاهد تغییر رنگ و کدربودنِ آبِ بزرگترین رودخانه منطقه هستیم، رهاسازی پسماند و رسوبات معدنی توسط کارخانه‌های شن وماسه در بالادست را مهم‌ترین دلیل این آلودگی‌ها برشمرد.
احمد جهاندار با بیان اینکه در حاشیه رودخانه چالوس، جمعیت زیادی زندگی می‌کنند، افزود: ورود گل و لای و رسوبات به این رودخانه، منظر بدی را ایجاد کرده و علاوه بر این حیات آبزیان را به مخاطره انداخته است.
علیرضا خزایی شهروند نوشهری حاشیه نشین رودخانه گردکل نوشهر با بیان اینکه تاکنون وضعیت رودخانه گردکل به این شرایط نبوده است، افزود: با ورود گل و لای که از بالادست، کاملاً رنگ آب تغییر کرده و این رسوبات مستقیم به دریا می‌ریزد.
وی با اظهار اینکه در سواحل دریا نیز شاهد تغییر رنگ آب در دریا هستیم، افزود: با توجه به فصل شنا و تابستان، آلودگی آب رودخانه و ورود آن به دریا، مشکلات جسمی برای مردم ایجاد می‌کند.
وی تخریب اراضی در بالادست و فعالیت‌های ناشی از معدنکاری را در تغییر رنگ آب رودخانه‌های منطقه مؤثر دانست و خواستار جلوگیری از چنین روندی شد.
گِل آلود بودن آب رودخانه‌های نوشهر چالوس، علاوه بر آنکه حیات آبزیان را به خطر انداخته، چشم اندازهای نازیبایی را در این شریان حیانی ایجاد کرده است. عده‌ای از مردم و کاربران، عدم رسوبگیری و بازکردن دریچه رسوب‌گیر کانال انحرافی آب رودخانه چالوس به داخل کانال بتنی انتقال آب در حاشیه جنگل نوشهر را سبب تغییر خواص شیمیایی آب عنوان می‌کنند که آسیب‌های جدی به آبزیان و زیست بوم‌های حساس رودخانه و دریا وارد کرده است.

گرفتاری‌های ناتمام سردآبرود
اکنون از رودخانه حفاظت شده سردآبرود چالوس نیز خبرهای بسیار بدی به گوش می‌رسد. اخباری که می‌تواند حیات این رودخانه مهم غرب استان را در هاله‌ای از ابهام قرار دهد.
روزگاری آب رودخانه حفاظت شده سردآبرود چالوس بدون هیج نگرانی و با طراوت و تازگی وارد دریا می‌شد اما امروز گرفتار فاضلاب خانگی و تهدید و تصرف بستر و حریم است که باید برای نجات آن تدابیر ویژه‌ای اندیشید.
رودخانه حفاظت شده سردآبرود چالوس روزگاری تشنگان را سیراب و زمین‌های اطراف را مشروب می‌کرد و ماهیان آن در جشن شادمانه رضایت داشتند و جریان آب بدون شرمندگی به دریای خزر می‌ریخت و امروز نیز با وجود اقدامات مسوولان امر در حفاظت از آن، حال و روز خوبی ندارد.
رودخانه سرداب‌رود به طول حدود ۶۰ کیلومتر از کوه‌های خرسان و سیاه کمان در شهرستان کلاردشت آغاز می‌شود و در نزدیک روستای ونداربن شاخه آب دیگری از کوه تخت سلیمان به آن می‌ریزد.
رودخانه‌های کلجاران، نفت چال، حصارچال، خرم دشت، شهرزمین، میش‌رود و خشکرود در شکل دهی رودخانه سردآبرود نقش دارند.
سردآبرود در مسیر خود از مراکز جمعیتی روستایی از جمله ونداربن، اتاق سرا، برپر، اکاپل، رودبارک، اوجابیت ، کلاردشت، کردمحله عبور می‌کند و سرانجام در روستای سردآبرود در ۲ کیلومتری غرب شهر چالوس به دریای خزر می‌ریزد.
اهمیت حفاظتی شدن این رودخانه علاوه بر عبور از دل جنگل‌های باستانی هیرکانی وجود گونه‌های آبزیان ارزشمندی چون قزل آلای خال قرمز، قزل آلای رنگین کمان، ماهی خیاطه (لپه)، سس ماهی (لب پهن یا برزم)، ماهی سر مخروطی سیاه فلس بوده است که مشکلات زیست محیطی بوجود آمده از ادوار گذشته تا امروز سبب شده تا بسیاری از این گونه‌ها اکنون در این رودخانه نیستند.
بر پایه نقشه‌های سازمان حفاظت محیط زیست کشور این رودخانه و بیشتر سر شاخه‌های آن از مبدا شروع تا خروجی آن به دریای خزر حفاظتی است.
رودخانه سردآبرود از چهار دهه گذشته تا امروز گرفتاری‌های زیست محیطی زیادی را پشت سر گذاشته از پیامدهای حاشیه ساخت آزادراه تهران – شمال گرفته تا تهدید و تصرف بستر و حریم با احداث واحدهای معدنی در جوار و اهالی همجوار و ورود فاضلاب خانگی و زباله از جمله آنها است.
با وجود نظارت نهادهای مربوط به گفته جمعی از کارشناسان و اهالی پرونده مشکلات زیست محیطی رودخانه سردآبرود چالوس به گفته شماری از کارشناسان و کنشگران حوزه محیط زیست روز به روز قطورتر می‌شود.
یک کنشگر محیط زیست در غرب مازندران با تاکید بر ضرورت حفظ همه رودخانه های استان مازندران یادآور شد: بسیاری از رودخانه این استان و کشور گرفتار مشکلات محیطی زیستی هستند.

چالش ساخت و سازها و فاضلاب‌ها
علیرضا شایگان در این باره افزود: رودخانه سردآبرود از جمله این رودخانه‌ها واقع در محدوده شهرستان‌های کلاردشت و چالوس است که گرفتار فاضلاب خانگی و به صورت پراکنده زباله نیز است.
وی خاطرنشان کرد: در روزگاری که بسیاری از رودخانه‌های دایمی سرزمین عزیزمان ایران به دلایل مختلف تهدیدات انسانی و طبیعی بی آب شدند و یا بتدریج در حال خشکیدگی است، باید برای رفع چالش‌ها و موانع فراروی آن تدابیر ویژه‌ای اندیشید.
این کنشگر محیط زیست تهیه نقشه حفاظت اصولی همه رودخانه‌های کشور را در روزگار کنونی که با تغییرات اقلیمی نظیر خشکسالی‌های پیاپی و دیگر تهدیدات و تصرفات انسانی مواجه‌ایم ضروری می‌داند.
شایگان یادآور شد: در همین رودخانه‌های حفاظت شده سردآبرود و رودخانه چالوس نیز انواع گونه‌های آبزیان حضور داشتند اما امروز خبری از آنها نیست و حتی حریم این آبراه‌ها تا پنج دهه گذشته واحدی رفاهی و خدماتی و مسکونی احداث نشده بود اما امروز همین ابینه و فاضلاب آنها نفس این رودخانه‌ها را بند آورده است.
وی تاکید کرد: مسوولان نهادهای مربوط باید مباحث محیط زیست و کشاورزی را در اولویت برنامه ریزی‌های خود قرار دهند و این مهم باید در استان‌های شمالی و استان مازندران و به خصوص غرب مازندران ویژه دیده شود.
این کنشگر محیط زیست یادآور شد: قانون باید در بحث برداشت شن و ماسه از بستر رودخانه تا تصرف حریم گرفته تا ورود انواع فاضلاب به داخل آن جدی برخورد کند البته فراموش نشود که زیرساخت‌های مربوط از جمله در مورد جمع آوری فاضلاب شهری و روستایی نیز باید فراهم تا جلوی بهانه‌ها گرفته شود.
شایگان معتقد است با ایجاد و تقویت گروه‌ها و تشکل‌های مردمی، جرائم و تخلفات مرتبط با رودخانه‌ها
کاهش می‌یابد.

تهدید فاضلاب خانگی
رییس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان‌های چالوس و کلاردشت در این ارتباط گفت: سردآبرود یکی از رودخانه‌های حفاظت شده مصوب و دارای ۲۰۰ متر حریم کیفی است که باید این حریم رعایت بشود تا مشکلی برای آن بوجود نیاید.
سید اصغر مطهری افزود: در مورد رودخانه سردآبرود گزارشی مربوط به زباله نداشته‌ایم اگر در رسانه‌ها مطرح شده آدرس بدهند تا مشکل را برطرف کنیم این رودخانه که آنچه برای آن مشکل ایجاد کرده فاضلاب‌های خانگی روستاهای همجوار آن است.
وی اظهارداشت: تاکنون شکایتی مبنی بر انباشت زباله در این آبراه نداشتیم البته گاهی اتفاقی شاید به طور مثال ماشین‌های لجن کش هستند که در این مورد گزارش دادند و ما پیگیری کردیم و با آن فرد برخورد شده است.
وی سرآبرود را از جمله رودخانه‌های برف آبی برشمرد که از یخچال‌های منطقه کلاردشت تغذیه می‌شود، گفت: گونه قزل آلا گونه شاخص این رودخانه است و مصب این رودخانه یکی از زیستگاه‌های مناسب برای ماهیان خزر در فصل تخم ریزی است.
رییس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان‌های چالوس و کلاردشت یادآور شد: در همین ارتباط نیز هر سال کارشناسان شیلات در دهانه مصب این رودخانه مستقر می‌شوند بحث تکثیر و پرورش ماهیان سفید را در برنامه دارند.
به گفته مطهری این رودخانه از ارتفاعات علم کوه جاری می‌شود و از شهر کلاردشت و روستاهای مسیر عبور کرده تا پس از گذر از شهر چالوس به دریا می‌ریزد.
وی به عنوان مثال یادآور شد: یکی از واحد معدنی شن و ماسه که اثر مخربی بر محیط زیست این رودخانه داشت سالهای گذشته با حکم قضایی تعطیل شد.
وی تصریح کرد: بسیاری از رودها و نهرهای منتهی به رودخانه سردآبرود به خاطر ورود فاضلاب خانگی روستاهای همجوار آنها به این آبراه حفاظت شده در آلودگی این رودخانه نقش دارند.

تصرف بستر و حریم
مطهری تخریب و تصرف بستر و حریم رودخانه را دیگر تهدید رودخانه سردآبرود برشمرد و افزود: این مورد به خصوص در محدوده‌های شهری و روستایی داشته‌ایم که با این وجود این مورد را تا جایی که توانستیم مانع شدیم و به بستر و حریم رودخانه تصرف نشود و پرونده‌های قضایی متعددی در این ارتباط در حوزه قضایی شهرستان وجود دارد و تاکنون چندین مورد با حکم قضایی هم تخریب شده است.
رییس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان‌های چالوس و کلاردشت یادآور شد: این ۲ مورد تهدید اصلی این رودخانه است و ما برای این موارد تشکیل پرونده می‌دهیم و برخی از نقاط که در حریم کمی رودخانه هستند آب منطقه‌ای و برخی نیز در حریم کیفی رودخانه هستند دو نهاد محیطی زیست و آب منطقه ورود می‌کند و مانع ساخت و ساز می‌شویم.
مطهری در عین حال داشتن برنامه برای حریم ۲۰۰ متر کیفی رودخانه را ضروری دانست و افزود: حریم یک محدودیتی برای مردم ایجاد می‌کند طبق قانون باید نهادها حریم ها را تملک کنند و این هم امکانش نیست که طول مسیر رودخانه‌ها و انشعاباتش را تملک شود. وی ادامه داد: هم اکنون خیلی از شکایت‌ها در این مورد در حوزه قضایی موجود بوده بابت این که روستاییان همجوار رودخانه سرآبرود می‌گویند زمین واقع شده در محدود حریم تحت تملک آنهاست و سند مالکیت دارند و می‌گویند حریم در نظر گرفته شده ۲۰۰ متری آنان را با مشکل مواجه کرده است.
وی بیان کرد: آن روستایی رد محدود حریم ۲۰۰ متری زمین دارد و می‌خواهد طبق سند مالکیتی که دارد خانه بسازد اما قانون مانع آن می‌شود چرا که حریم باید رعایت بشود.
به اعتقاد کارشناسان امر موضوع مدیریت رودخانه‌ها در دنیا از سال ۲۰۰۰ به بعد متفاوت شد، یعنی نگرشی که به رودخانه وجود داشت تغییر کرد، به طور مثال در برخی از رودخانه اطراف آن را بتن و کف آن را هم از فرم طبیعی خارج شده است.
در رودخانه‌های استان سازه‌هایی وجود دارد که ارتباط‌های طبیعی موجود در رودخانه را قطع کردند همه این‌ها کارها از نگاه علمی ضد محیط زیستی است و اکوسیستم رودخانه را کامل تغییر داده است، ضمن اینکه به اعتقاد کارشناسان با توسعه پایدار به طور کامل منافات دارد.
در گذشته ماهی‌ها در رودخانه حرکت داشتند، در کناره رود گیاهانی وجود داشت که بین آن‌ها یک سری جانداران زندگی می‌کردند، ماهی برای تخم‌ریزی در طول مسیر از جانداران کنار آبزی و حشرات تغذیه می‌کرد، سرعت و عمق آب طوری بود که ماهی می‌توانست حرکت کند، این شرایط طبیعی طی هزاران سال شکل گرفته بود تا چرخه ایجاد شود اما کافی است که فقط یک سازه کوچک ایجاد شود و با یک سد یکی از حلقه‌های این زنجیره قطع شود، به طور طبیعی زنجیره مختل خواهد شد و ارتباط گیاهی حاشیه رودخانه و مسائل جانوری تغییر می‌کند.
به چالش‌های مربوط به رودخانه‌های استان مازندران باید مسائل متعدد مانند رها شدن پساب خانگی و صنعتی، تخلیه زباله‌ها، فعالیت غیراصولی معادن شن و ماسه در حاشیه رودخانه‌ها، رعایت نشدن حریم و تصرف به بستر به شیوه‌های گوناگون افزود، معضلاتی که سال‌هاست در مازندران وجود دارد و نفس بسیاری از این شریان‌های حیاتی طبیعت را به شماره انداخته است.