مائده مطهری زاده
وسعت کل جنگل‌های کشور ۱۴ میلیون هکتار برآورد می‌شود. از این میزان، ۲میلیون هکتار به جنگل‌های هیرکانی اختصاص دارد؛ جنگل‌‌هایی که از آن به ‌عنوان کهن‌ترین جنگل‌های جهان نام برده می‌شود و از اهمیت جهانی برخوردار است تا آنجا که در تاریخ ۱۴ تیرماه ۱۳۹۸ به عنوانِ میراث طبیعی جهانی در سازمان یونسکو به ثبت رسیده است.
اما این جنگل‌های زیبا که از آن با عنوان فسیل زنده یاد می‌شود، قبل از هر چیز به ساختاری نظام‌مند و یکپارچه برای حفاظت و حراست نیازمند است.
«طرح تنفس جنگل»، نام طرحی بود که قرار بود خیال درختان انبوه جنگل‌های هیرکانی را از دست‌درازی چوب‌خواران جنگل راحت کند، اما دخالت در مفاد و شیوه اجرای آن از زمان مطرح‌شدن، نفس جنگل‌های هیرکانی را هربار به‌شماره انداخت. این طرح نخستین‌بار در سال ۹۲ و از سوی معصومه ابتکار، رئیس پیشین سازمان محیط‌زیست کشور مطرح شد. طرحی که با همکاری سازمان محیط‌زیست و سازمان جنگل‌ها تنظیم و با مصوبه هیئت‌وزیران در دی‌ماه سال۹۲، بهره‌برداری صنعتی از جنگل‌های شمال کشور را ممنوع و برداشت چوب از این جنگل‌ها را صرفا به پایه‌های شکسته، افتاده و بیمار محدود کرده بود و در صورت تصویب در مجلس، بهره‌برداری از عرصه‌های جنگلی را به‌مدت ۱۰سال ممنوع می‌کرد. درنهایت در سال۹۵، وزیر جهاد کشاورزی این طرح را به دستگاه‌های مربوطه ابلاغ کرد اما دیری نپایید که تنفس جنگل‌ها به درِ بسته مجلس برخورد کرد. نمایندگان مجلس در جلسه علنی ۲۶بهمن‌ماه سال۹۵، ماده ۴۸ لایحه برنامه ششم را که مربوط به طرح تنفس جنگل بود به تصویب رساندند، اما با اصلاحاتی. در لایحه اصلاحی هرگونه بهره‌برداری چوبی از درختان جنگل‌های کشور از ابتدای سال‌چهارم برنامه، ممنوع اعلام شد. همچنین بهره‌برداری چوبی در طرح‌های جنگلداری در سال‌های اول تا سوم برنامه توسعه صرفاً از درختان شکسته، افتاده و ریشه‌کن در چارچوب قوانین و مقررات مربوطه اعلام شد. با این تصویب مجلس، اجرای اصل این طرح که جلوگیری از هرگونه برداشتی بود، به‌مدت چهار سال به تعویق افتاد. اما این طرح از همان ابتدا با مخالفان و موافقان بسیاری همراه بود، کارشناسان و فعالان محیط‌زیست معتقد بودند، بهره‌برداری ۵۰سال اخیر باعث شده، جنگل‌های هیرکانی قدرت زایش خود را از دست بدهند، همچنین مافیای چوب با قدرت در حال تاخت‌وتاز در جنگل‌هاست و این طرح می‌تواند دست قاچاقچیان را از این مناطق کوتاه کند. مخالفان اما معتقد بودند، این طرح مدیریت جنگل‌ها را مخدوش می‌کند، چراکه طرح‌های جنگلداری به خوبی دارد از جنگل حفاظت می‌کند و طرح تنفس جنگل محلی از اعراب ندارد. مخالفت‌ها با طرح تنفس جنگل، در نهایت کار را به جایی رسانید که مسوولان امر، به فکرِ طرحی جایگزین برای آن افتادند.
از اواخرِ سال ۱۴۰۱، خبرِ تهیه و تدوینِ طرح مدیریت پایدار جنگلهای شمال منتشر شد و در ۶ ماهه ابتدایی امسال، مسوولان امر استانی و کشوری بارها در این باره سخن گفتند.

تهیه طرح مدیریت پایدار برای ۱۰۴ حوزه جنگلی شمال کشور
دی ماه امسال بود که معاون امور جنگل‌های سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور گفت: طرح مدیریت پایدار ۱۰۴ حوزه جنگلی شمال کشور در دست تهیه قرار گرفته است.
«نقی شعبانیان» در حاشیه آیین گرامیداشت هفتاد و یکمین سالگرد درگذشت «کریم ساعی» بنیانگذار علم نوین منابع طبیعی که در سالن اجتماعات امام خمینی (ره) دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران مستقر در کرج برگزار شد، افزود: این طرح بر اساس شاخص‌های طبیعی، اقتصادی و اجتماعی به صورت واقعی تهیه می‌شود. وی در خصوص وضعیت جنگل‌های کشور اظهار کرد: ایران از نظر جنگل جزو کشورهای فقیر دنیا است به طوری که فقط ۱۴.۳ میلیون هکتار جنگل داریم که از این میزان بیشتر جنگل‌ها در عرصه‌های خشک و نیمه خشک بوده که بسیار آسیب پذیر هستند. شعبانیان با بیان اینکه بخشی از این جنگل‌ها در غرب و بخشی در شمال کشور هستند، گفت: بهره برداری از ۲ میلیون هکتار جنگل شمال کشور از سال ۱۳۹۶ در برنامه توسعه ششم متوقف شدو پس از آن تا حدود سه سال مقرر شد طرح‌های جایگزین یا مدیریت پایدار جنگل با هدف ارتقای شاخص های طبیعی، اقتصادی و اجتماعی تهیه شود. معاون سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور با اشاره به اینکه اکنون در نخستین سال اجرای تهیه طرح مدیریت پایدار، ۲۱ حوزه جنگلی شمال هدفگذاری شده است، گفت: برای اجرای این طرح از ظرفیت دانشگاه‌ها، موسسات تحقیقاتی و شرکت‌ها استفاده می‌شود. وی افزود: اکنون با دانشگاه تهران و دانشگاه‌های شمال کشور تفاهم نامه منعقد کرده‌ایم که هر دانشگاه عهده‌دار اجرای ۲ یا سه طرح هستند و بخشی را نیز سازمان منابع طبیعی به صورت امانی پیگیری می‌کند.
شعبانیان اظهار امیدواری کرد که تا چهار سال آینده برای این ۱۰۴ حوزه طرح داشته باشیم تا بسیاری از مشکلات اقتصادی و اجتماعی مناطق جنگلی شمالی کشور و روستانشینان را کم کند.

مرمت جاده‌های جنگلی شمال نیازمند حدود هشت هزار میلیارد تومان اعتبار است
حالا معاون امور جنگل سازمان منابع و آبخیزداری کشور با اشاره به آنکه از سال گذشته روند اجرای طرح مدیریت پایدار جنگل‌های شمال با تزریق اعتبارات قابل توجه با شتاب در حال انجام است، گفت: با رفع مشکلات اعتبار و بهره‌گیری از همه ظرفیت‌ها این طرح مدت سه سال آینده به سرانجام می‌رسد. اردیبهشت ماه امسال بود که مدیرکل دفتر جنگلداری و امور بهره‌برداری معاونت امور جنگل سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری شمال کشور گفت: اگرچه اجرای این قانون (طرح مدیریت پایدار جنگلهای شمال و طرح تنفس جنگل‌های شمال مصوبه مجلس بوده و باید عملیاتی می‌شد منتهی پس از اجرای این قانون، اعتباری برای ترمیم و بازسازی جاده‌های جنگلی شمال کشور به آن شکل پیش بینی و اختصاص داده نشد. محمدعلی فخاری، مقدار جاده‌ای جنگلی شمال را هشت هزار کیلومتر ذکر کرد و افزود: نکته مهم‌تر آنکه برای ساخت این جاده‌ها در گذشته اعتبارات هنگفتی هزینه شده اما امروز با گذشت سالها و بارندگی شدید همراه سیل مرمت هر کیلومتر جاده جنگلی نیازمند یک میلیارد تومان اعتبار است. به گفته وی اکنون در بیشتر جاده‌های جنگلی به علت خرابی بالا ناشی از سیل، آب بردگی، ریزش، رانش و نیز سست شدن پایه و شکستن پل‌ها تردد خودروهای متعلق به مسوولان، کارشناسان ناظر و حتی مجریان طرح مدیریت پایدار جنگل ها منطقه هیرکانی به آسانی میسر نیست و چنین وضعیتی امروز مساله ساز شده است. وی بیان داشت: در حالی که پیش شرط موفقیت در به سرانجام رساندن مدیریت پایدار جنگل‌های شمال منطقه هیرکانی ترمیم و بازسازی جاده‌های جنگلی است که هم اکنون تبدیل به مخروبه شده است این موضوع در نشست‌های مختلف مطرح و نامه نگاری‌های فراوانی هم با مسوولان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری صورت گرفته امیدوارم منجر به نتیجه شود. این مسوول درباره آخرین پیگیری‌های «مدیریت پایدار منابع طبیعی منطقه هیرکانی» که همان طرح جایگزین تنفس جنگل‌ها است گفت: در زمان حاضر برای پیاده سازی این مدیریت طرح‌های جنگلداری در سه سال نخست قانون برنامه پنج ساله ششم توسعه اقتصادی پایان یافته و برابر این قانون طی این مدت ملزم به استقرار این مدیریت در جنگل‌های شمال هستیم. فخاری افزود: قانون‌گذار زمانی برای به سرانجام رساندن این طرح تعیین نکرده منتهی کیفیت کار و مطالعات آمایشی برای کارشناسان، مجریان و ناظران این طرح بسیار حائز اهمیت است چرا که در مطالعات آمایشی در مقیاس یک پنجاه هزارم قرار داده‌ایم و نکته مهم‌تر آنکه در سطح عرصه جنگل‌های هیرکانی مساحتی حدود ۹۰۰ متر مکعب داده در نظر گرفته شد و این اقدام بسیار ارزشمند است چرا که بسیاری از کشورهای توسعه یافته این رویه را دنبال کردند.

مدیرکل دفتر جنگلداری و امور بهره‌برداری معاونت امور جنگل سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری شمال کشور ابراز امیدواری کرد این موضوع در صحن علنی مجلس مطرح تا بلکه ردیف اعتباری مستقل برای استقرار مدیریت پایدار جنگل‌های شمال منطقه هیرکانی مصوب شود تا هرسال اعتبار قابل توجهی برای این موضوع در نظر گرفته شود. معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور هم در اسفند ماه سال گذشته طی گفت‌وگویی در چالوس مقدار اعتبار موردنیاز برای اجرای کامل طرح مدیریت پایدار جنگل‌های شمال را هزار میلیارد تومان برآورد کرد. مدیریت پایدار فرآیندی است که در ابعاد اکولوژیکی، اقتصادی و اجتماعی جنگل مورد توجه قرار گرفته و در جریان آن استمرار تولید خدمات و محصولات جنگل بدون کاستن از ارزش‌های ذاتی، توان مولد جنگل و بدون اثر سوء بر محیط فیزیکی و اجتماعی پیرامون جنگل‌های نسل‌های آینده تضمین می‌شود. حفظ و ارتقای پایداری اکوسیستم‌های طبیعی در حوزه آبخیز، هم افزایی و همگرایی درون سازمانی و مجموعه دستگاه‌های موثر و تاثیرگذار در برنامه‌های جامعه آبخیز، تعیین جایگاه مردم، ارتقای توانمندی بهره برداران و جوامع محلی، حضور فعال تشکل‌های قانونمند و ساماندهی شده در اجرای طرح‌های مدیریت پایدار منابع طبیعی در حوزه‌های آبخیز، ارتقای بهره وری و شاخص‌های پایداری در حوزه آبخیز، عملیاتی شدن برنامه‌های تاب آوری اکوسیستم‌ها در برابر تنش‌های ناشی از مخاطرات طبیعی و غیر طبیعی، استقرار نظام جامع پایش و ارزیابی در حوضه‌های آبخیز و ایجاد پایگاه اطلاعات برای هر حوضه آبخیز از مهم‌ترین اهداف مدیریت پایدار جنگل‌های شمال منطقه هیرکانی است.