مائده مطهری زاده
وقتی باران، به دادِ جنگلهای نور رسید، ۱۰ هکتار از وسعت این جنگلها طعمه حریق شده بود.
بخشی از جنگل مناطق مرتفع صخرهای موسوم به (جنگل هلیک بن) بخش چمستان نور حوالی ساعت ۹ صبح روز – سه شنبه گذشته- آتش گرفت که به گفته رییس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری این شهرستان این آتش پس از ۳۰ ساعت مهار و خاموش شد.
به گفته فرمانده یگان حفاظت اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران به مرکزیت ساری در پی وقوع این آتش سوزی دست کم ۹ گروه واکنش سریع در قالب دست کم ۷۰ نفر اعم از نیروهای مردمی، یگان حفاظت، همیاران طبیعت برای اطفای حریق به محل وقوع آتش سوزی حضور پیدا کردند.
صادق طهماسب پور افزود: با وجود آنکه به علت پیشروی سطح آتش سوزی ناشی از وزش باد شدید، شیب تند، سخت گذر بودن مسیر و ضعف توانایی نیروها در مهار حریق درخواست یک فروند بالگرد از ستاد مدیریت بحران استانداری شد منتهی این پیگیری نتیجه نداد و در نهایت نیروها با کمترین امکانات و ابزار سنتی مانند بیل و کلنگ موفق به مهار و خاموش کردن آتش شدند.
این مسوول اظهار کرد: در زمان حاضر آتش حدود ۱۰ هکتار از بهترین رویشگاههای ارزشمند این منطقه از نوع راشستان را سوزاند.
روز جمعه نیز ایرنای مازندران با انتشار یک ویدئو، از حضور به موقعِ خبرنگارِ این خبرگزاری در جنگلِ زرین آباد ساری و سپس ورود ماموران منابع طبیعی برای خاموش کردن آتش زیر خاکستر در زیر کنده یک درختِ شکسته افتاده خبر داد و در توضیح خبر نوشته است: عمده آتشسوزیهایی که در جنگلها رخ میدهد ناشی از بیتوجهیِ افرادی است که به قصد تفریح و طبیعتگردی وارد این عرصهها میشوند و با روشن کردن آتش و درست خاموش نکردن آن عامل از بین رفتن بخش زیادی از جنگل میشوند. در این فیلم یک نمونه از همین بیتوجهیها به تصویر کشیده شده است.
استاندار مازندران نیز روز گذشته با اظهار این مطلب که افزایش قاچاق چوب و آتشسوزی جنگل ناشی از خطای انسانی در استان به نقطه بحران رسیده است، گفت: هر گونه کم کاری و بی توجهی در مقابله و برخورد قانونی با مسببان، اصلا پذیرفتنی نیست. سید محمود حسینی پور در ستاد مدیریت بحران مازندران افزود: اینکه مهمترین گونههای جنگلهای هیرکانی را در اثر آتش سوزی با عامل خطای انسانی از دست بدهیم، یک ضعف در مدیریت بحران است.
وی با بیان اینکه باید از مشارکت مردم در برخورد با قاچاقچیان چوب و آتش سوزی جنگلها بیشتر استفاده کنیم، در عین حال ادامه داد: صد البته باید امکانات و تجهیزات اطفاء حریق در جنگلهای شمال را افزایش بدهیم.
وی هجمه به جنگلهای مازندران با افزایش قاچاق چوب به عنوان یک ضعف مدیریت بحران در استان توصیف کرد و اظهار داشت: مسوولان نظارتی و دستگاههای مرتبط به صورت ویژه با مسسبان آتش سوزی در جنگل و قاچاقچیان چوب برخورد کنند. طبق بررسیهای صورت گرفته از سوی یگان حفاظت اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران علاوه بر اینکه گرمتر شدن هوا، وزش باد گرم، بارش کم باران، سخت گذر بودن مناطق، ریزش برگهای خشک، بیش از ۸۰ درصد از آتشسوزی جنگلهای استان خطای انسانی بویژه بیتوجهی گردشگران است.
آتشسوزی یکی از خسارت بارترین اتفاقاتی است که برای جنگل رخ میدهد که در روزهای اخیر شمار آن در غرب مازندران افزایش یافت، حادثهای که در مدت کوتاه، پوشش گیاهی، محیط زیست، خاک و به زندگی موجودات زنده آسیب جدی میزند. اما چرا تاکنون به این دغدغه جنگل پاسخ داده نشده است؟
بر پایه گزارش اداره کل منابع طبیعی غرب مازندران در هفتههای گذشته افزون بر پنج مورد آتش سوزی در این خطه شمالی حادث شد و در مجموع بیش از سه هکتار از عرصههای جنگلی منطقه سوخت. حادثهای مکرر هر سال کام جنگلهای هیرکانی را تلخ میکند و مردم همچنان شنونده و بیننده خبر سوختن قامت زیبای درختان سرزمین شان هستند.
بنا به اعلام مسوولان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور از ابتدای سال جاری تا پایان تیرماه، ۶۴۳ مورد آتش سوزی در سطح مراتع و جنگلهای کشور روی داد که نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۱۳۵ درصد بیشتر است. در این مدت، چهار هزار و ۱۳۲ هکتار از جنگلها و مراتع دچار حریق شد که از لحاظ سطح، نسبت به مدت مشابه پارسال ۳۶۱ درصد افزایش نشان میدهد.
از این سطح آتش سوزی، ۲ هزار و ۴۱۱ هکتار مربوط به جنگلهای طبیعی و دست کاشت بود اراضی جنگلی هم ۳۳۳ مورد بود، ضمن اینکه آتش سوزی در مراتع نیز ۳۱۰ مورد در سطح هزار و ۷۲۱ هکتار بود.
به گفته این مسوولان امسال از محل صیانت از منابع طبیعی، ۳۰ میلیارد ریال و از محل تامین و تجهیزات ۷۰۰ میلیارد ریال در قالب اعتبارات ملی پیش بینی شده است.
اما سوالی که در اذهان عموم جامعه در مورد تکرار این آتش سوزیها و خسارتهای وارده مطرح بوده این است که آیا نمیشود این دغدغه جنگل را برای همیشه برطرف کرد؟ چرا برای حفظ این ریههای کره زمین تدابیر ویژهای اتخاذ نمیشود، چرا در جامعه برای حفظ این عرصههای کم نظیر فرهنگ سازی به معنای واقعی نشده است؟ چرا باید هر ماه از ایام سال خبر آتش سوزی جنگل در از رسانه های شنید. بی تفاوتی یا بی مدیریتی و یا بی فرهنگی این داستان غم انگیز را چه می توان تعبیر کرد.
جنگل از ادوار گذشته تا امروز با چالشهای تهدید و تصرف و تخریب روبرو بوده و داغ آتش سوزی، این معضل فراگیر را چه زمانی میشود از پیشانی این اکوسیستم زود و برای رفع آن راه کاری اصولی اندیشید.
آیا رواست هر سال به بهانه ای از جمله فصل پاییز است و انباشت لاشبرگها و یا درختان خشکیده و یا دیگر عوامل طبیعی و انسانی، قامت زیبای جنگل بر اثر بیتدبیریها یا ناآگاهی یا بی توجهیها بسوزد و از بین برود. چرا برای معضلات فراروی جنگل، درمانی نمییابیم، آیا واقعا دانش و مدیریت امروز در حفظ این عرصهها ناتوان است؟ آیا زمین بدون جنگل یا انسان بدون این ریههای زمین میتواند به حیاتش ادامه دهد؟ در عصر دانایی بشر، نابودی یک درخت یا یک متر مربع خاک جنگل چه توجیه علمی دارد؟
در روزهای اخیر تکرار وقوع آتش سوزیها در جنگلهای غرب مازندران همگان را داغدار کرده است و نگرانی و تاکید شهروندان این است که مسوولان امر باید بیش از پیش موضوع اطلاع رسانی و فرهنگ سازی را در این ارتباط جدی بگیرند و از فناوری روز در کنار مدیریت علمی حفاظت از این عرصه ها بهره وافر ببرند.
مازندران با ۲۴ هزار کیلومتر مربع وسعت حدود یک میلیون و ۳۰۰ هزار هکتار اراضی جنگلی دارد که تحت مدیریت اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری منطقه ساری و نوشهر صیانت می شود.
قدمت جنگلهای شمال ایران به حدود ۳۰ تا ۴۰ میلیون سال قبل برمیگردد و دارای ۹۰ گونه درختی و ۲۱۱ گونه درختچه ای و هزار و ۵۵۸ گونه علفی و بوته ای است، مساحت این عرصهها در حدود یک درصد جنگلهای اروپا است ولی تعداد گونههای آن ۱۶ درصد گونههای موجود در کل قاره اروپا است.
جنگلهای هیرکانی با ۲ میلیون هکتار وسعت از آستارا در شمال استان گیلان شروع میشود و تا گُلیداغ در شرق استان گلستان به طول تقریبی ۸۰۰ کیلومتر و عرض ۲۰ تا ۷۰ کیلومتر پراکنش دارد. بخشی کوچکی از جنگلهای هیرکانی هم معادل ۲۰ هزار هکتار در کشور آذربایجان قرار دارد.
جنگلهای شمال ایران اغلب از گونههای پهن برگ تشکیل شده است که حساسیت کمتری در مقایسه با سوزنی برگان در مقابل آتش سوزی دارند زیرا رزین و صمغ موجود در سوزنی برگان، شدت آتش را بیشتر میکند.
از این نظر خطر آتش سوزی در شمال ایران به اندازه ای که در جنگلهای سوزنی برگ غرب فرانسه یا آمریکا یا منطقه مدیترانه روی میدهد، نیست اما به دلیل کمبود سطح جنگل در ایران و این که جنگلهای شمال، تنها جنگل انبوه کشور محسوب میشود، خطر آتش سوزی در این جنگلها را باید جدی گرفت و این امر بویژه بر اثر تغییرات آب و هوایی از جمله خشکی و گرمای کم سابقه که سالهای اخیر رخ داده است اهمیت زیادی مییابد.
برآیندها نشان داده که آتش سوزیهای پیاپی در مناطق مختلف جنگلهای شمال، به گونه ای است که هنوز آتشی خاموش نشده، حریق دیگری رخ میدهد و مسوولان منابع طبیعی سه استان شمالی بشدت درگیر اطفای آتشهای متعدد و بی سابقه بودهاند. علت بسیاری از این حریقها معلوم نمیشود، ممکن است دام دار یا شکارچی یا گردشگر و طبیعت گرد و یا حفاران میراث فرهنگی که آتش روشن کردند، آن را به طور کامل خاموش نکنند و براثر وزش باد و خشکی برگ ها و خرده چوب های کف جنگل، آتش گسترده رخ دهد. البته برخی از علاقهمندان به طبیعت و محیط زیست معتقدند معدودی از آتشسوزیها نیز به عمد و با هدف تصرف زمین یا انتقام گیری از ادارات منابع طبیعی صورت میگیرد.
تاثیر واضح آتش بر درختان و گیاهان کف جنگل است، ولی حریق، آثار مخرب زیادی هم بر خاک جنگل دارد و چون حیات درختان وابسته به خاک است، از بین رفتن خصوصیات لازم خاک باعث بروز اخلال در رویش گیاهان جنگل میشود.
