مائده مطهری زاده
سیل که تمام میشود، تازه اولِ مصیبت است. خرابیهایی که قرار نیست به سرعت آباد شوند و خانههایِ گل آلود و سیل زدهای که تا دوباره جایی برای زندگی شوند، دست کم یک سالی طول میکشد و شاید هم بیشتر!
مثلِ همین سیلابِ غرب استان در شنبهای که گذشت. آنطور که روابط عمومی شرکت آب و فاضلاب مازندران روز گذشته به نقل از مدیرعامل این مجموعه به رسانهها گزارش داد: گروههای عملیات واکنش سریع این شرکت به محض وقوع این رخداد خسارت زا و تلاشهای بیست و چهار ساعته، تا روز گذشته اقدام به رفع مشکل قطعی آب آشامیدنی در این منطقه کردند.
روز گذشته هم این روابط عمومی به قول مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مازندران به ایرنا گزارش داد: بر اثر رانش زمین و شکستی خط انتقال متاثر از حفاریهای شرکت انتقال گاز و سیل در حوالی پارک سنگی ابتدای کمربندی چالوس سبب قطعی و افت فشار آب ۲۲ هزار خانوار چالوسی شد. بهزاد برارزاده در این باره توضیح داد: در این حادثه حدود ۲۰ متر از خط انتقال اصلی ۵۰۰ میلیمتری «آزبست» شهر چالوس به علت حفاری شرکت انتقال گاز و رانش زمین در پی وقوع سیل دچار شکستگی شد و ۲۲ هزار خانوار از مردم شهر چالوس و روستاهای بخش مرکزی با قطعی آب مواجه شدند. وی افزود: گروههای واکنش سریع و امدادی شرکت از بیست و چهار ساعت گذشته مشغول بررسی و رفع شکستگی هستند و به زودی عملیات جابجایی لوله خط انتقال انجام میشود. مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مازندران تصریح کرد: آبگیری مخازن و شبکههای توزیع تا پایان شب صورت میگیرد و به تدریج آب آشامیدنی مشترکان برقرار خواهد شد.
اما چرا سیل؟ آن هم در شمال ایران و در مازندران که به اصطلاح پوشیده شده از جنگل است؟! علی جهانی، کارشناس ارزیابی و مخاطرات محیط زیست، میگوید: قطعا میزان کمیت و کیفیت سطح جنگلهای مازندران در طولِ این سالها تغییر کرده است. ممکن است سطح پوشش جنگلی در واحد سطح تغییری نکند اما به لحاظ کیفی تعداد درختان در واحد سطح کاهش یابد و یا گونههای ارزشمند و درختان کهنسال را از دست بدهیم و درختان و جنگلهای جوان را جایگزین کنیم؛ بنابراین، تغییر کاربری اراضی و کاهش سطح و کیفیت و تراکمِ جنگلهای شمال ایران، یکی از عواملِ اصلی وقوعِ سیلابهای فصلی در این منطقه است.
دخالتهای انسانی، تغییر اقلیم، تهی شدن پوشش گیاهی در ارتفاعات، سست شدن خاک و ساخت و سازهای غیرمجاز، از عواملا ریشهای سیل در مازندران بنابر اظهار کارشناسان، وقوع سیل در مازندران دیگر یک حادثه غیرمترقبه قلمداد نمیشود چراکه هم در فصول بارشی و هم در فصول گرم سال، سیلهای مخرب با وسعت و شدت گوناگون در مناطق جغرافیایی مختلف، خسارات فراوانی را به استان تحمیل کردهاند. با این وجود سوال اینجاست که چرا با چنین تجربه و سابقهای باز هم سیل در مازندران آسیب رسان است؟ وقوع سیل طی سالهای اخیر و کوتاه شدن فاصله آن قصه جدیدی نیست. طی سالهای اخیر مازندران، گیلان و گلستان بارها شاهد وقوع سیلهای مهیبی در فصلهای مختلف بودند که خسارات بیشماری را از خود بر جای گذاشت. سیلابهای که هنوز خسارت دیدگان کمرشان از بار سنگین آن راست نشده است. به نظر بسیاری از کارشناسان تغییر اقلیم، دست بردن در طبیعت، مدیریت نادرست و ساخت و سازهای غیر استاندارد از جمله علل این سیلابها است. با اینکه اساتید و کارشناسان این حوزه بارها هشدار دادند اما باز هم تجاوز و تعرض به حریم طبیعت و مدیریت نادرست، خسارات زیادی را برجای میگذارد. یک کارشناس مطالعات اداره کل هواشناسی مازندران در تشریح این پرسش که چرا بارندگیهای مازندران منجر به وقوع سیل میشود، گفت: دخالتهای انسانی، تغییر اقلیم، تهی شدن پوشش گیاهی در ارتفاعات، سست شدن خاک و ساخت و سازهای غیرمجاز در کنار سایر عوامل، دلیل اصلی وقوع سیل پس از بارندگی به میزان زیاد، در مازندران است. آزیتا امیری با اشاره به اینکه چرا بارندگیهای مازندران منجر به وقوع سیل میشود، اظهار کرد: مازندران به دلیل ماهیت توپوگرافی خود همواره در برابر بروز سیل آسیب پذیر بوده است همچنین بیش از ۷۵ درصد از زمینهای استان دارای شیب بیش از ۱۰ درصد و حدود ۴۰ درصد دارای شیب بالای ۵۰ درصد است یعنی سطح زمینهای پست و جلگهای استان که حدود ۲۳ درصد از زمینهای آن را شامل میشود، پایین است. وی با بیان اینکه آب حاصل از بارندگی با سرعت نسبتا بالایی از ارتفاعات به سوی جلگه سرازیر میشود، تصریح کرد: به دلیل اینکه سطح زمین در برخی مناطق جلگهای پایینتر از سطح دریاست بنابراین حجم آب اضافی حاصل از سیلابها به سختی به دریا تخلیه میشود و مدت زمان بیشتری در این مناطق پست باقی میماند.
کارشناس مطالعات ادارهکل هواشناسی مازندران گفت: از نظر وضعیت
زمین شناسی و جنس خاک باید گفت که جنس حدود ۴۴ درصد از اراضی مازندران از خاک سست تشکیل شده که نسبت به فرسایش و لغزش آسیبپذیری زیادی دارد.
امیری با اشاره به اینکه تعداد وقوع پدیده سیل در سالهای اخیر در کشور و استان مازندران رو به افزایش است، تصریح کرد: این امر نه تنها از دخالتهای ناشیانه انسان نشأت میگیرد بلکه شرایط تغییر اقلیم نیز خارج از محدوده دخالت بشری به افزایش این پدیده دامن میزند که وقوع بارشهای سیل آسا و بی سابقه از جمله پیامدهای آن است.
وی ادامه داد: هیات بینالدول تغییر اقلیم سالهاست که در مورد افزایش ریسک وقوع خشکسالی و سیل به عنوان پیامدهای تغییر اقلیم هشدار داده و میدهد و این هشدارها به این دلیل است که کشورهای تحت تأثیر، تدابیر خاصی را جهت انطباق با وضعیت اقلیمی جدید اتخاذ کنند؛ از جمله اقدامات انجام شده دراین زمینه تصویب توافق نامه پاریس در سال ۲۰۱۵ است که طی آن ۱۹۵ کشور از جمله ایران که از کشورهای آسیب پذیر در برابر پیامدهای تغییر اقلیم است در آن حضور دارند. کارشناس مطالعات ادارهکل هواشناسی مازندران در ادامه به دخالتهای انسانی در سالهای اخیر که منجر به افزایش آسیبپذیری استان مازندران در برابر بارندگیهای سنگین شده است، اشاره و اظهار کرد: ساخت و ساز غیرمجاز و یا با مجوزهای بدون مطالعه دقیق در حاشیه رودخانهها یکی از مهمترین دلایل بروز خرابیهای ویرانگر به هنگام طغیان رودخانهها است، در واقع رودخانهها باید برای مواقعی که دبی یا حجم آب افزایش مییابد فضای کافی جهت هدایت آب اضافی در اختیار داشته باشند. امیری افزود: لایروبی نامناسب رودخانهها نیز گنجایش بستر آنها را کاهش میدهد و در بارندگیهای شدید قدرت هدایت آب را کاهش داده و منجر به ایجاد مسیرهای فرعی از رودخانه و تخریب اراضی همجوار میشود. وی با اشاره به اینکه بر اساس مدیریت سیلابهای شهری، علاوه بر لایروبی رودخانهها، باید برخی از مناطق در مسیر که ریسک ایجاد مسیر فرعی و تخریب زمینهای مجاور را دارند توسط سازههایی مانند دیوارههای سیلبند مقاوم سازی شوند، تاکید کرد: دست اندازی و تجاوز به منابع طبیعی مازندران از جمله چرای بیرویه دام بیش از ظرفیت مراتع بالادست باعث از بین رفتن پوشش گیاهی مراتع میشود.
امیری افزود: در واقع پوشش گیاهی این مراتع باید مانند سدی در برابر جاری شدن آب باران عمل کند و مانع از وقوع سیل، فرسایش خاک و رانش زمین شود که در سالهای اخیر به شدت مورد بی توجهی دامداران قرار گرفته است.
پوشش گیاهی مناسب میتواند باعث جذب بخشی از بارش و کنترل رواناب ناشی از آن شود
مهدی نادی عضو هیئت علمی بخش هواشناسی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی، نیز درباره تغییرات دبی آب رودخانهها در مازندران، اظهار کرد: تغییرات دبی رودخانهها ناشی از تغییر توزیع بارش و پوشش گیاهی منطقه است که پوشش گیاهی مناسب میتواند باعث جذب بخشی از بارش و کنترل رواناب ناشی از آن شود. نادی افزود: متأسفانه توزیع بارش در سالهای اخیر تغییر کرد، اگرچه میزان بارش در استان مازندران از گذشته تاکنون ثابت و در حدود ۷۰۰ الی ۸۰۰ میلیمتر بوده اما این میزان، در گذشته طی ۱۲۰ الی ۱۳۰ روز میبارید که در حال حاضر به ۷۰ الی ۸۰ روز کاهش یافته، به عبارت دیگر حجم بارش به همان میزان بوده، اما توزیع آن تغییر کرد.
عضو هیئت علمی دانشکده کشاورزی مازندران، تصریح کرد: با تغییرات توزیع بارش شدت باران افزایش پیدا کرده که موجب میشود، حجم زیادی از باران، در زمان بارش به یک باره وارد حوضه آبریز رودخانه شود و باعث طغیان رودخانهها شده که این پدیده در بارشهای فصل گرم بیشتر دیده میشود. وی گفت: بارندگی در سالهای اخیر روند افزایشی یا کاهشی نداشت اما کاهش تعداد روزهای بارندگی و افزایش شدت بارش موجب تغییراتی در دبی رودخانهها شده که با تغییرات توزیع بارش، هر چند دبی برخی از رودخانهها طی چند روز افزایش مییابد، اما به علت نفوذ بخش زیادی از بارش در زمین دبی رودخانهها در طول ماه به سرعت کاهش نشان میدهد.
نادی به کاهش میزان بارش برف اشاره کرد و گفت: طی فصول گرم ذوب برفهای ارتفاعات و نفوذ آن در زمین باعث ایجاد جریان پایداری در رودخانهها میشود، اما کاهش میزان بارش برف موجب کاهش شدید دبی رودخانهها در برخی فصول سال و همچنین طغیان رودخانهها در فصل بهار را ایجاد میکند. وی افزود: برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی نیز در روند کاهشی دبی رودخانهها موثر است و از آنجایی که بخشی از بارش به اعماق زمین نفوذ میکند، با کاهش آبهای زیرزمینی نفوذ در بالادست رودخانه به شدت افزایش مییابد، در نتیجه مقدار کمتری از حجم بارش به صورت رواناب وارد رودخانه میشود. نادی با بیان اینکه گرمایش هوا در سالهای اخیر باعث تبخیر شدید از سطح حوضههای آبریز و کاهش بیشتر دبی رودخانهها شد، گفت: در حال حاضر سرعت تبخیر آب از سطح خاک بسیار بالا بوده به طوری که ۳۰ درصد بارش طی دو روز تبخیر میشود و همه این عوامل دست به دست هم داده و مشکلاتی در زمینه مصرف آب و میزان آب در درون رودخانهها را به وجود آورده است. سیفالله خدادادی کارشناس آب نیز، درباره میزان کاهش روانآب در درون رودخانهها در فصل زراعی، گفت: پدیده تغییر اقلیم موضوعی است که به راحتی میتوان در طبیعت مشاهده کرد ولی در حال حاضر میزان بارشها کاهش پیدا نکرده، اما شکل باریدن تغییر یافته است. وی با بیان اینکه از آنجایی که تنها خروجی آب از لحاظ بیلان خروجی، تبخیر است و چون فصل بارش تغییر کرد، بیشتر آب باران تبخیر میشود، افزود: در حال حاضر به دلیل تغییرات اقلیمی باران با سرعت و شدت زیاد میبارد اما در درون خاک نفوذ نمیکند تا در طی زمان به آرامی از طریق چشمهها و رودخانهها خارج شود. خدادادی تصریح کرد: در ایران بارشها منطبق با آبیاری نیست، در نتیجه بیلان برداشت آبهای زیرزمینی از طریق چاهها منفی میشود. این کارشناس آب از جمله مهمترین مشکلات در زمینه آبهای سطحی را مدیریت تحویل و توزیع آبهای سطحی دانست و گفت: در زمینه توزیع آبهای سطحی، مدیریت درستی انجام نمیشود و شبکههای آبیاری انعطافپذیری لازم را ندارند و به موقع نیاز کشاورزان را تأمین نمیکنند، در نتیجه کشاورزان به دنبال حفر چاههای زیرزمینی رفته و موجب کاهش ذخیره آبهای زیرزمینی میشوند. وی افزود: هنگامی که اطمینانپذیری کشاورزان از مدیریت آبهای سطحی افزایش یابد به سراغ حفر چاهها و سازههای زیر زمینی نمیروند. خدادادی با بیان اینکه در شمال کشور با توجه به بارشهای سالیانه باران، اهمیت استحصال آب باران بسیار زیاد است، تصریح کرد: باید از روانآبها هدفمند استفاده کرد که در این زمینه استحصال آب باران روش مناسبی برای ذخیره آب، در حوضچههای ذخیره و مخازن است. این کارشناس آب با اشاره به اقدامات کشورهای دیگر در زمینه جمعآوری آب، گفت: در برخی کشورها کنار خیابانها، شبکهها و آب راههایی زیرزمینی در زیر آسفالت برای جمعآوری آب احداث کردند تا روانآبهای سطح خیابانها را برای مصارف کشاورزی جمعآوری و هدایت کنند. با توجه با بارشها در مناطق شمالی، میتوان از روش استحصال آب باران برای جمعآوری روانآبها استفاده کرد تا این آبها به درون رودخانهها هدایت شود و در آینده بتوان از منابع موجود در رودخانه استفاده کرد.
خدادادی، گفت: در کشور ایران با توجه به عملکرد شبکههای سطحی آب، تحویل و توزیع عادلانه و مطمئن وجود ندارد که باید در این زمینه اقدامات جدی انجام شود. کاهش دبی آب در روخانهها بر اثر کمبود پوشش گیاهی و همچنین تغییرات اقلیمی بر اثر تغییرات کاربری اراضی و از بین رفتن مراتع و جنگلها موجب نگرانی برای منابع طبیعی میشود.
