سرویس اجتماعی
در حالی که گفته میشود ایران وارد مرحله اول سالخوردگی جمعیت شده است، زنگ خطر نرخ «رشد جمعیت ایران» به صدا درآمده و به اذعان جمعیتشناسان تا سال ۱۴۲۰ این نرخ به «صفر» میرسد؛ موالید در کشور نیز همچون کشورهای دیگر کاهش یافته و آمار مرگ و میر بدلیل سالخوردگی، تصادفات و… رو به افزایش است؛ تمامی این عوامل دست به دست هم داده تا مسئولان سیاستها و مشوقهایی جهت افزایش جمعیت اتخاذ کنند.
هر کشوری به دلیل تغییرات جمعیتی، مراحل گذار جمعیتی خود را طی چهار مرحله تجربه میکند؛ مراحلی که تنها منحصر به یک کشور نیست و به دنبال تغییرات جمعیتی، کاملا طبیعی تلقی میشود. از دیدگاه جمعیتشناسان در مرحله اول موالید و مرگ و میر بالا و رشد جمعیت ناچیز است. در مرحله دوم مرگ و میر رو به کاهش و موالید مقداری افزایش مییابد و رشد جمعیت فزاینده خواهد بود، اما در مرحله سوم، مرگ و میر و موالید رو به کاهش بوده و رشد جمعیت مثبت کاهنده است. در مرحله چهارم نیز مرگ و میر و موالید به حداقل خواهند رسید و رشد جمعیت ناچیز است.
درحالیکه بسیاری از کشورهای اروپایی حدود ۵۰ سال است که به مرحله چهارم گذار جمعیتی رسیدهاند، اما ایران طی دهههای گذشته با تغییرات جمعیتی مرحله دوم و سوم انتقالی جمعیت را دو مرتبه تجربه کرده و هنوز وارد مرحله چهارم انتقالی جمعیت نشده است؛ برخی جمعیتشناسان علت این موضوع را بالا بودن آمار مرگ و میر اعلام کردهاند. اگرچه جمعیت هر کشوری براساس شرایط اجتماعی – اقتصادی با فراز و نشیبهایی روبرو است، اما نگرانی که اکنون برای سالخوردگی جمعیت در ایران مطرح شده، این است که میزان مرگ و میر در ایران پیش از تجربه مرحله چهارم گذار جمعیتی ( رسیدن به حداقل ممکن)، به دلیل افزایش جمعیت سالخوردگان سیر فزاینده خود را آغاز کرده است در حالیکه جمعیت کشورهای توسعه یافته بعد از اینکه حدود یک دهه را در مرحله چهارم سپری کردند، میزان مرگ و میرشان افزایش پیدا کرد و سپس وارد گذار جمعیتی دوم شدند.
اَبَر بحران سالخوردگی
صابر جباری فاروجی سرپرست اداره جوانی جمعیت وزارت بهداشت، با عنوان این مطلب که اگر به فکر جوانی جمعیت نباشیم در کمتر از یک دهه پیش رو دچار «اَبَر بحران سالخوردگی» خواهیم شد، گفت: برنامه ریزی وزارت بهداشت در اجرای قانون جوانی جمعیت، حداقل دارا بودن سه فرزند برای هر خانواده است. وی با عنوان این مطلب که باید باور کنیم کشور به سمت پیری میرود، افزود: ۱۳ استان برخوردار کشور کمترین میزان ازدواج و فرزندآوری را دارند که نشان میدهد صرف مسائل اقتصادی نمیتواند عامل افزایش جمعیت باشد. در همین حال، سیدمحمد طباطبایی معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی ایران، گفت: در سال ۹۵ نرخ رشد جمعیت ۱.۲ بود که این عدد در سال ۱۴۰۰ به ۶ دهم کاهش یافته است. به عبارتی در مدت ۵ سال، نرخ رشد جمعیت کشور؛ ۵۰ درصد کاهش یافته است. وی با عنوان این مطلب که ما به زودی دچار رشد منفی جمعیت خواهیم شد، تاکید کرد: در سال ۱۴۲۹ به کشور سالخورده تبدیل خواهیم شد. به طوری که در ۱۴۱۵ رشد جمعیت کشور ۴ صدم و در ۱۴۲۰، رشد جمعیت کشور منفی خواهد شد. طباطبایی افزود: اگر در سالهای پیش رو به فکر جوانی جمعیت نباشیم، دچار بحران جمعیتی خواهیم شد.
آمارها چه میگویند
نرخ رشد جمعیت از سال ۱۳۶۵ تا ۱۳۸۵، یعنی در یک دوره ۲۰ ساله، از ۳.۹ به ۱.۶ کاهش یافته است. از سال ۱۳۸۵ تا ۱۴۰۰ نیز رشد جمعیت از ۱.۶ به ۰.۶ رسیده است. آمارها نشان میدهد که تعداد موالید در سال ۱۳۹۵ در حدود یک میلیون و ۵۲۸ هزار مورد بوده است که این تعداد در سال ۱۴۰۰ به یک میلیون و ۱۱۹ هزار مورد رسیده است. بررسی نرخ باروری کلی، یعنی تعداد فرزندان زنده که یک زن در سنین باروری به دنیا میآورد؛ نشان میدهد که این میزان در سال ۱۳۹۵، ۲.۱۲ بوده که در سال ۱۳۹۹ به ۱.۵۶ کاهش یافته است.
ایران ۱۴۲۹ چگونه خواهد بود
ایران در سال ۱۳۹۴ در زمره کشورهای با جمعیت جوان بوده است. در سال ۱۴۲۹، ایران جزو کشورهای با جمعیت سالخورده قرار میگیرد و ۳۱.۲ درصد از جمعیت کشورمان را سالمندان بالای ۶۰ سال تشکیل خواهند داد.
در سال ۱۴۲۹ از هر ۳ ایرانی، یک نفر سالمند خواهد بود. ایران در مدت ۳۵ سال از سایر کشورهای جوان فاصله گرفته است. پیش بینی میشود رشد جمعیت کشور در سال ۱۴۰۵ برابر با ۰.۲۱، در سال ۱۴۱۰ برابر با ۰.۱۵ و در سال ۱۴۱۵ به ۰.۰۴ کاهش یابددر ۳۰ سال آینده ۴۰ درصد جمعیت مازندران سالمند خواهند بود
در این میان برخی استانها همچون مازندران و گیلان در صدرِ جدول سالمندی قرار گرفتهاند. طبق بررسی ها «در ۳۰ سال آینده ۴۰ درصد جمعیت مازندران سالمند خواهند بود» جمله کلیدی و ترسیم وضعیت جمعیت این خطه از شمال کشور که توسط مسوولان حوزه بهداشت و درمان بیان شده که به نوعی ناقوس پیری جمعیت استان بهصدا در آمده است.
زمان حاضر مازندران بعد از گیلان پیرترین استان کشور به شمار میرود و از سوی دیگر دادههای آماری نهادهای متولی امر بیانگر این است که روند پیری جمعیت مازندران حدود سه دهه آینده آنچنان گریبانگیر این استان خواهد شد که در آن زمان چهرههای پیر بیشتری به نسبت چهرههای جوانان، نوجوانان و میانسال را در جامعه شاهد خواهیم بود.
در این پیوند دبیر قرارگاه جوانی جمعیت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی با اعلام اینکه ۳۰ درصد جمعیت کشور در سال ۲۰۵۰ میلادی سالمند میشوند، از استانهای گیلان، مازندران، اصفهان و تهران به عنوان استانهایی یاد کرد که بیشترین درصد سالمندان را دارند. صابر جباری ادامه داد: از نظر تعداد، استانهای تهران، خراسان رضوی و فارس بیشترین تعداد سالمند را داشته و استانهای سیستان و بلوچستان، هرمزگان، بوشهر و کهگیلویه و بویراحمد نیز بیشترین جمعیت جوان را دارند. وی این نکته را مطرح کرد که اکنون جمعیتی معادل چهار میلیون و ۲۰۰ هزار نفر در بازه سنی ۳۱ تا ۳۹ سال در کشور مجرد هستند که در دوره سالمندی دچار چالش سالمندی تنها میشوند.
جباری با بیان اینکه ۹۴ درصد سالمندان از بیمه پایه برخوردار هستند، تصریح کرد: ۱۰ میلیون سالمند بالای ۶۵ سال داریم. دبیر قرارگاه جوانی جمعیت وزارت بهداشت گفت: تداخلات دارویی، مشکلات دهان و دندان، شنوایی، ابتلا به بیماری قلبی و عروقی و دیابت در سالمندان شایعتر است. جباری تاکید کرد: جمعیت کشور در ۴۵ سال گذشته ۱۰ سال پیرتر شده و میانگین سنی افراد جامعه به ۳۴ سال رسیده است، حدود هفت سال فرصت داریم کشور را از سالخوردگی جمعیت نجات دهیم چرا که با این روند رشد جمعیت حدود ۲۰ سال آینده به ازای هر پنج سالمند یک کودک خواهیم داشت. وی اظهار داشت: در سال ۱۴۳۰ یک سوم جمعیت ایران نیز پیر بوده و بالای ۶۰ سال سن خواهند داشت، باید با افزایش نرخ باروری کشور را از سیاهچالگی جمعیت نجات دهیم. با این حال سرعت پیری جمعیت مازندران هم اکنون آنچنان بالاست که میانگینهای کشوری را در نوردیده به طوری که میانگین جمعیت سالمندی کشور حدود ۱۰ درصد است و این رقم در استان ۱۵ درصد است و متاسفانه مازندران در این حوزه جزو استان عنوان دار کشور به شمار میرود و با نگاهی به آمارهای موجود این مساله دور از ذهن نیست که ناقوس پیرترین استانهای برای چند سال آینده مطمئنا برای مازندران نواخته خواهد شد. در همین حال با روند سریع سالمندی پیش رو در مازندران، این استان از نظر میزان زاد و ولد نیز وضعیت مطلوبی ندارد و دادههای آماری و گفتههای مسوولان ارشد استان نیز آن را تایید میکند.
آمارهای ثبت احوال در ارتباط با جمعیت سهمیلیون و ۲۸۳ هزار و ۵۸۲ نفری مازندران براساس آخرین سرشماری نفوس و مسکن نشان میدهد که از سال ۱۳۹۴ تا سال ۱۴۰۰ تعداد موالید در این استان با ۳۵ درصد کاهش از ۴۶ هزار و ۴۶۶ نفر به ۳۰ هزار و ۲۰۳ نفر رسید و میزان باروری کلی هم در استان در این دوره زمانی از ۱.۵ به ۱.۲ کاهش یافت. کاهش قابل توجه موالید و فرزندآوری در مازندران و رسیدن نرخ رشد به ۱.۲ درصد طی یک دوره ۶ ساله در حالی است که میانگین نرخ باروری در کشور بیشتر از ۲ است و در واقع نرخ باروری در مازندران به نصف میانگین کشوری رسیده است.
میزان باروری عمومی هم در استان در سال ۱۴۰۰ به کمتر از ۳۰ در یکهزار تولد برای خانمهایی که در سن باروری هستند، رسید در حالی که این رقم در سال ۱۳۹۰ طبق آمار ثبت احوال ۵۰ در یکهزار تولد بود. طبق گزارشهای رسمی مرکز آمار ایران هم نرخ رشد جمعیت در مازندران طی سه دهه گذشته همواره از میانگین کشوری کمتر و از دغدغههای برنامهریزان استان بوده است. به عنوان نمونه طی نخستین سرشماری جمهوری اسلامی در سال ۱۳۶۵، نرخ رشد جمعیت در کشور ۳.۹ درصد و در استان مازندران ۳.۷ درصد بود که در سرشماری سال ۱۳۹۵، نرخ رشد جمعیت در کشور به ۱.۷ درصد و در استان مازندران به ۱.۳ درصد تنزل پیدا کرد. همچنین طبق اعلام دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور، مازندران با ۱۳.۲۶ درصد جمعیت سالمند پس از استان گیلان دومین استان پیر کشور به لحاظ جمعیتی به شمار میرود. مسوولان مازندران هم مانند کارشناسان معتقدند که یکی از دلایل اساسی در کاهش نرخ زادآوری در استان سوای موضوعات اقتصادی، معیشتی و فرهنگی، آسیبهای اجتماعی و افزایش طلاق و کاهش ازدواج در بین جوانان است چرا که طی سالهای ۱۳۸۷ تا سال۱۴۰۰ تعداد موارد ازدواج در مازندران در مقایسه با مدت مشابه ۱۳ سال قبل آن ۴۴.۸ دهم درصد کاهش و میزان طلاق هم در این مدت ۵۴.۳ دهم درصد افزایش یافته است. همچنین متوسط سن خانمها و آقایان در مازندران در زمان ازدواج اکنون به ترتیب حدود ۲۷ و ۳۱سال رسیده در حالی که این رقم در کشور به ترتیب ۲۵ و ۲۹ سال است. این آمار به زبان عامیانهتر بدین معنا است که متوسط سن ازدواج در استان ۲ سال از میانگین کشوری بالاتر است. سن ازدواج در سال ۱۳۹۰ در استان برای آقایان و خانم ها به ترتیب ۲۶ و ۲۱ سال بود. تحلیل دادههای آماری ثبت احوال هم نشان میدهد که در ۴۵ سال گذشته جمعیت کشور حدود ۱۰ سال و جمعیت مازندران ۱۵ سال پیرتر شده که براساس برآوردها اگر همین روند و مفروضات کنونی ادامه یابد و مداخله جدی صورت نگیرد به نظر میرسد که در حدود ۳۵ تا ۴۰ سال آینده جمعیت اصیل و بومی استان نصف خواهد شد و در حدود چهار دهه آینده حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد جمعیت استان سالمند خواهند بود.
پیری جمعیت، پدیده پیش روی استان مازندران
معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی مازندران نیز به روند پیری جمعیت استان طی سالهای آینده اشاره کرد و گفت: این در حالی است مازندران بعد از گیلان جزو پیرترین استانهای کشور است.
عباس علیپور افزود: به طوری که در ۳۰ سال آینده ۴۰ درصد جمعیت مازندران سالمند خواهند بود و سن آنها بیش از ۶۰ سال است. وی ادامه داد: در همین حال ۴۰ درصد سالمندان سه دهه آینده تنهایک فرزند دارند و یا مجرد و بدون فرزند خواهند بود. معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی مازندران خاطرنشان کرد: اگر با همین روند فعلی زاد و ولد پیش برویم شرایط و وضعیت خطرناکی به وجود خواهد آمد و زنگ هشدار برای سازمانهای خدمات رسان به صدا در میآید. معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی مازندران :۴۰ درصد سالمندان سه دهه آینده استان تنها یک فرزند دارند و یا مجرد و بدون فرزند خواهند بود. وی گفت: چرا که در آنزمان از هر ۱۰ نفر جمعیت مازندران چهار نفر پیر خواهند بود و این افراد به دلیل شرایط جسمی و ناتوانی ناشی از کهولت سن به مراقبتها و خدمات ویژهای نیاز دارند. علیپور ادامه داد: با توجه به اینکه بخش قابل توجهی از سالمندان سه دهه آینده فرزند ندارند یا تک فرزند هستند قاعدتا خدمت رسانی در منازل برای آنها توسط وابستگانشان وجود ندارد و نیاز است دستگاههای خدمات رسان بیشتری فعال شوند و در این زمینه آینده نگری صورت بگیرد. وی همچنین گفت: در حال حاضر از نظر میزان زاد و ولد مازندران نرخ پایینی در استان دارد و از سوی دیگر طلاق نیز روند افزایشی دارد و وقتی خانوادهای وجود نداشته باشد فرزند هم کم خواهد شد و جمعیت کاهش مییابد. معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی مازندران بزرگترین چالش و معضل کنونی استان را کاهش ازدواج و افزایش طلاق است، افزود: در این زمینه دستگاهها باید ریشه یابی کنند و شاید یکی از دلایل بروز چنین مشکلاتی برخورداری بالای فرهنگی و بالا بودن سطح تحصیلات باشد که باعث شده تا سن ازدوج را بالا ببرد و شرایط ازدواج آسان در زمان تحصیل ایجاد کنیم.
