پیشینه بقایای باستانی به دست آمده از غار شوپری رستمکلا به بیش از یکصدهزار سال گذشته بازمیگردد؛ این بقایا شامل دستافزاهای سنگی و فسیل استخوانهای جانورانی است که بدست انسانهای دوران پارینه سنگی شکار شدند. همچنین کشفیات دانشمندان در غارهای هوتو و کمربند، گواهی بر زندگی انسانها در ۷۵ هزار سال پیش از این بهدست آمده است، علاوه بر این، باستانشناسی در گوهرتپه، که ثابت کرد مازندران بیش از ۶ هزار سال پیشینه تمدن شهری دارد، مازندران را به یکی از مهمترین پایگاههای باستانشناسی در منطقه خاورمیانه و جهان شناسانده است و نشان از آن دارد که این منطقه در فرهنگسازی و تمدن شهرنشینی مردم در ایران نقش مهمی را ایفا کردهاست.
در سال ۱۳۸۴ نیز در منطقه ییلاق پرورخرند، از روستاهای پشتکوه دودانگه ساری نزدیک به چهل گور کشف شد که پیشینه آنها، دستکم به نیمه نخست هزاره دوم پیش از میلاد میرسد. این نشانهها و بسیاری از آثار کوچک و بزرگ دیگر در کشفیات حوزه میراث فرهنگی و همچنین ابنیه تاریخی برجای مانده از گذشته حکایت از تاریخ بلند و پر فراز و نشیب مازندران دارد. تاریخی که متاسفانه آنچنانکه باید و شاید به آن توجه نشده است و امروز ابنیه تاریخی و فرهنگی بسیاری در گوشه گوشه مازندران وجود دارند که به دلیلِ بی مهریِ متولیان امر در میراث فرهنگی استان و کشور و عدم اختصاص بودجه ملی و استانی در حال نابودی هستند. در دهه نود، حسین اسلامی ساروی، رئیس مرکز مازندرانشناسی با اشاره به اینکه ساری، تنها مرکز استان بدون موزه کشور است، گفت: ۱۳ هزار اثر تاریخی بالای هزار سال مازندران در معرض نابودی است و از حدود ۱۰ سال پیش تا به امروز، درب هنوز هم بر روی همان پاشنه میچرخد. مهدی ایزدی معاون اسبق میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی مازندران نیز خیلی پیشتر طی مصاحبهای اظهار کرده بود که به دلیل ثبت نبودن ۷۰ درصد آثار تاریخی استان در فهرست آثار ملی، ردیف بودجه دولتی برای ترمیم این آثار وجود ندارد. وی اعلام داشت: دو هزار و ۵۰۰ اثر تاریخی حفاظتی و ثبتی در مازندران وجود دارد که تاکنون ۶۷۰ اثر در فهرست آثار ملی ثبت شدند. ایزدی، ثبت اثر تاریخی در فهرست آثار ملی را فاکتوری برای تخصیص اعتبار و تعیین ردیف بودجه دولتی اعلام کرد و ادامه داد: ثبت نبودن در این فهرست باعث میشود تا هزینه ای برای مرمت آثار تاریخی اختصاص نیابد . معاون وقت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی مازندران افزود: اعتبارات اضطراری این اداره کل و رایزنی با برخی دستگاهها همچون فرمانداری راهکاری برای خروج از نبود اعتبار دولتی برای ترمیم آثار تاریخی غیر ثبتی در فهرست آثار ملی است.
این کارشناس میراث فرهنگی مراحل ثبت اثر تاریخی را به دلیل جمع آوری مدارک و مستندات و بررسی این مدارک در سازمان میراث فرهنگی کشور طولانی برشمرد و گفت: فقط در طول یک سال، از ۲۵ پرونده اثر تاریخی که برای ثبت در فهرست آثار ملی ارسال شده بود ۱۸ اثر در این فهرست ثبت شد . ایزدی ابراز داشت که با وجود ثبت نبودن بیشتر آثار تاریخی مازندران در فهرست آثار ملی، تلاش و کوشش بسیاری برای صیانت و نگهداری از این آثار صورت میگیرد. اکنون، رئیس سازمان مدیریت و برنامهریزی مازندران، در حالی که بسیاری از میراث تاریخی و فرهنگی استان به دلیل عدم تخصیص بودجه مناسب در حال تخریب هستند، اظهار داشت: اعتبارات حوزه حفاظت از میراث تاریخی مازندران تقویت میشود. رئیس سازمان مدیریت و برنامهریزی مازندران، بر ضرورت تقویت اعتبارات حوزه حفاظت از آثار تاریخی و حمایت از سرمایه گذاری در بخش گردشگری تاکید کرد. عبدالرضا کریمپور ملکشاه در نشست میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان مازندران در ساری، بر ضرورت تقویت اعتبارات حوزه حفاظت از آثار تاریخی و حمایت از سرمایهگذاری در بخش گردشگری تأکید کرد. رئیس سازمان مدیریت و برنامهریزی مازندران اعلام کرد: بررسی دقیق درخواستها در زمینه اعتبارات تملک داراییهای سرمایهای در دستور کار قرار دارد و تلاش خواهد شد منابع موردنیاز برای حوزه میراثفرهنگی تأمین شود.
وی با اشاره به سیاستهای حمایتی استان در زمینه توسعه گردشگری افزود: حمایت کامل از سرمایهگذاری بخش خصوصی انجام خواهد شد و شورای برنامهریزی استان آماده رفع موانع پیشروی سرمایهگذاران در حوزه میراثفرهنگی و گردشگری است. کریمپور ملکشاه همچنین از افزایش سهم میراثفرهنگی در اعتبارات بند (ب) تبصره ۱۵ خبر داد و آن را گامی مؤثر در تقویت پروژههای زیرساختی این بخش دانست. رئیس سازمان مدیریت و برنامهریزی در پایان بر ضرورت معرفی توانمندیها، ظرفیتها و آثار ارزشمند تاریخی مازندران در سطح ملی و بینالمللی تأکید کرد و گفت: استان از برگزاری نمایشگاهها، برنامههای ترویجی و رویدادهای معرفی دستاوردهای میراثفرهنگی حمایت ویژه خواهد کرد. مازندران تاریخی کهن و قدیمی دارد؛ گواه این مساله، وجود بیش از ۲ هزار و ۵۰۰ اثر تاریخی و فرهنگی در آن است که از این تعداد کمتر از ۸۰۰ اثر در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است. وجود این تعداد از آثار باستانی و تاریخی در مازندران، ظرفیتی عظیم برای این استان در حوزه جذب گردشگر و کسب درآمد ایجاد کرده است، اما نه تنها از این راه درآمدزایی صورت نمیگیرد، بلکه تخریب آثار تاریخی و فرهنگی، خود داغی دیگر بر دل فرهنگ دوستان این استان است. به نظر میرسد از میان تقریباً ۸۰۰ اثر تاریخی ثبت شده در استان مازندران، آثاری که از قرار گرفتن در لیست فهرست ثبت ملی منفعت برده باشند، به اندازه انگشتان دست است. چراکه اکثر آثار تاریخی مازندران علیرغم قرار گرفتن در این لیست پرطمطراق، به دلایل مختلف در حال تخریب است و متولی این حوزه نیز در این میان کم کاریهای آشکاری دارد. تنها در مرکز استان مازندران شهر ساری، به جز خانه کلبادی و خانه فاضلی و یکی دو خانه تاریخی دیگر، سایر خانهها در حال نابودی کامل است. در بابل و آمل نیز وضعیت به همین منوال بوده و متاسفانه در سایه به فراموشی سپردن متولیان امر، تعداد زیادی از خانههای باقی مانده از دوره قاجار و پهلوی اول و دوم، روزهای پایانی عمر خود را میگذرانند. برای نمونه متولیان امر حتی در خصوص تخریب پل تاریخی محمدحسن خان بابل که با پیگیریهای مستمر خبرنگاران، همواره در صدر اخبار میراث فرهنگی استان بوده است، نیز کمترین توجه و دقت نظری را روا نمیدارند؛ چه رسد به سایر ابنیه و آثار تاریخی که بی صدا در حال مرگ هستند. گفتنی است مشخص نشدن حریم آثاری که در فهرست ملی ثبت شدهاند، همچنان دغدغه مهم تاریخ دوستان مازندرانی است که به نظر نمیرسد با این بی توجهیها رفع شدنی باشد. داشتن حریم نه تنها آثار تاریخی را از دست اندازیها مصون نگه میدارد، بلکه در صورت بروز هرگونه تعرض خواسته یا ناخواسته، میتواند به برخورد قانونی با تعرض کننده شتاب ببخشد. بر اساس آمارها تنها کمتر از ۲۰ درصد آثار ثبت شده تاریخی فرهنگی مازندران دارای حریم تعریف شده و مصوب هستند. جاذبههای تاریخی مازندران در پسِ جاذبههای طبیعی استان گمنام ماندهاند و به نظر میرسد متولیان نگران تخریب آنها نیستند. بناهای تاریخی مازندران همواره پس از مرحله ثبت ملی یا جهانی و همچنین با پایان مراحل کاوش، رها میشوند؛ در واقع تصور میشود که دیگر کار تمام شده است. آثار تاریخی مازندران نیاز به جنبشی فرهنگی تاریخی برای حفظ، احیا و افزایش توجه دارند.
- نویسنده : مائده مطهری زاده
