دریای مازندران این روزها به پیشِ چشمِ میلیونها ایرانی در حالی آب می‌رود که جز گزارش‎های هشدارآمیز و پی در پیِ رسانه‌های خبری و برگزاری بی ثمرِ گعده‌های علمی و محیط زیستی و نشست‌ها و همایش‎های بی ثمرتر ملی و استانی، کاری از دست کسی ساخته نیست! حقیقت آن است که آبِ رفته هرگز به جویِ کاسپین بازنمی‌گردد!
یک پژوهشگر حوزه دریایی با اعلام اینکه شتاب نوسانات سالانه دریای خزر بسیار بسیار افزایش پیدا کرده است، گفت: به نظرم مهم‌ترین عامل آب‌وهوا، افزایش درجه حرارت بر روی حوزه آبریز دریای خزر، کاهش ریزش‌های جوی و کاهش دبی آب رودخانه‌ ولگا است.
همایون خوشروان یک پژوهشگر دریایی و مدیر سابق مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر، اظهار کرد: واقعیت امر این بوده دریای خزر طی سال ۱۹۳۰ میلادی تا حال حاضر رفتار نوسانی کاملا متفاوتی داشته است. از سال ۱۹۳۰ تا سال ۱۹۷۸ سطح تراز آب دریای خزر به میزان سه متر افزایش یافت و بعد از آن از ۱۹۷۸ تا ۱۹۹۵ به میزان ۲.۵ متر افزایش سطح تراز آب داشتیم از سال ۱۹۹۵ تا حال حاضر تقریبا ۱.۴۰ سانتی‌متر دچار کاهش سطح تراز آب شدیم.
وی افزود: آنچه که در ارتباط با نوسانات سطح آب دریای خزر حائز اهمیت است، درحقیقت روند نوسانات نیست، بلکه شتاب نوسانات است.
این پژوهشگر بیان کرد: اگر ما به سرعت نوسانات با گذشت زمان دقت کنیم سرعت نوسانات در سال‌های مختلف از سال ۱۹۳۰ تا حال حاضر رقم‌های متفاوتی بوده است، به‌عنوان مثال بین سال ۱۹۳۰ تا ۱۹۵۰ سرعت بسیار فزاینده‌ای را در کاهش سطح تراز آب دریای خزر داشتیم که تقریبا طی این ۲۰ سال دریای خزر نزدیک به دو متر کاهش سطح تراز داشت که در این زمینه عوامل اقلیمی و ساخت‌وسازهای روس‌ها در رودخانه‌های شمالی دریای خزر و توامان عوامل طبیعی باعث شد تا سطح تراز آب دریای خزر به شدت کاهش پیدا کند.
مدیر سابق مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر اضافه کرد: از سال ۱۹۵۰ تا سال ۱۹۷۸ طی ۲۸ سال سطح تراز آب دریای خزر به میزان یک متر کاهش پیدا می‌کند؛ به این معنا که طی ۲۰ ساله دوم سرعت کاهش نوسانات به نصف می‌رسد که این نشان می‌دهد سدها ساخته و آبگیری شدند و خروجی آب به سمت دریای خزر دارد روند طبیعی خود را دنبال می‌کند باوجود اینکه شرایط آب و هوایی دارد باتوجه به کاهش ریزش‌های جوی روی رودخانه ولگا تاثیرگذار است.
خوشروان افزود: این اتفاق اولین بار نیست که در دریای خزر رخ می دهد، بعد از عصر یخبندان یعنی در حدود ۱۸ هزار سال پیش سطح تراز آب دریای خزر شروع به افزایش کرد اما طی ۱۰ هزار سال گذشته پسروی بسیار گسترده ای داشتیم که سطح تراز آب خزر تا ۱۰۰ متر کاهش یافت که آنرا پسروی مَنقِشلاق می نامیم، از آن زمان تا حالا بزرگترین پسروی که داشتیم پسروی دربند بوده پسروی که هزار و ۵۰۰ سال قبل اتفاق افتاده و با دوره ساسانیان هم عصر است، یعنی با امپراتوری ساسانیان تقارن زمانی دارد.
وی ادامه داد: این پسروی نشان‌دهنده خشکسالی وسیعی بوده که منطقه خاورمیانه و فلات ایران را در بر می‌گرفته و حتی یکی از دلایل انقراض امپراتوری ساسانیان هم به همین موضوع برمی‌گردد در واقع این خشکسالی باعث شده بود امنیت غذایی در منطقه پایین بیاید و سطح تراز آب دریای خزر در آن زمان یعنی هزار و ۵۰۰ سال قبل به ترازی نزدیک به منهای ۳۵ متر رسید یعنی از سطح تراز فعلی حدود ۷ متر هم پایین‌تر اما اگر این اتفاقی که پیش بینی شده تا انتهای قرن ۲۱ رخ دهد ما با یک سطح ترازی حدود بین منهای ۴۵ متر تا منهای ۳۶ متر همراه خواهیم بود یعنی تقریبا سطح ترازی معادل سطح تراز پسروی دربند، با این سطح تراز ما خلیج قره بغاز را به طور کامل از دست خواهیم داد، خلیج گرگان به طور کامل خشک می‌شود، تالاب‌های مستقر در پارک ملی بوجاق از بین می‌روند و مشکلات زیادی به وجود خواهد آمد.
خوشروان با تاکید بر اینکه ما باید نقشه ریسک‌ و آسیب‌پذیری حاصل از خشک‌زایی دریای خزر را داشته باشیم، خاطرنشان کرد: در این نقشه اگر بخواهیم نگاه کنیم اولین کشور در این زمینه قزاقستان خواهد بود چون سواحل این کشور کم شیب و مستعد برای شوره‌زارهای وسیع در حاشیه دریای خزر شکل گیرد و در مرحله بعد روسیه، ترکمنستان، ایران و آذربایجان است. وی با بیان اینکه حساسیت و آسیب‌پذیری زیست‌محیطی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی حاصل از کاهش سطح تراز آب دریای خزر برای پنج کشور مساوی نیست، افزود: این اندازه برای هر کشوری متفاوت است ولی روسیه جز کشورهایی است بیشترین آسیب‌پذیری را از قضیه خواهد خورد و تمام تلاشش بر برقرار کردن تعادل است.
وی بیان کرد: کاهش سطح تراز آب دریای خزر تبعاتی دارد از تبعات مثبت می‌توان به این موضوع اشاره کنیم در مناطق ساحلی عرصه خشک ساحلی افزایش پیدا خواهد کرد ازجمله در شهرستان بابلسر شرایط برای توسعه کاربری‌های گردشگری بسیار مناسب شده است.این پژوهشگر دریایی ادامه داد: از تبعات منفی هم اینکه بنادر ما به‌دلیل کاهش سطح تراز آب دریای خزر دارند ارتفاع آب‌خور کشتی‌ها را دارند از دست می‌دهند و اگر این عدد افزایش پیدا کند و به منهای ۲۹ برسد به خط قرمزی خواهیم رسید که دیگر تردد کشتی‌ها را در بنادر مشکل خواهد کرد و اگر تراز ادامه پیدا کند و به منهای ۳۰ برسد از حوزه انتفاع خواهد شده و دیگر نمی‌توانیم از بنادر استفاده کنیم.
به اعتقاد نخبگان دانشگاهی تبعات پسروی آب دریای خزر علاوه بر اینکه اثر گذاری منفی بر ابعاد اقتصادی و تجارت دریایی و گردشگری، چالش زیست محیطی زیادی را به همراه داشته و دارد، نمونه بارز این پیامد کاهش سطح آبی تالاب میانکاله است. به باور کارشناسان پسروی آب خزر که زمینه ساز کاهش سطح آبی تالاب‌های بزرگ همانند میانکاله سال گذشته باعث شده تا در ۱۶ سال اخیر مهاجرت پرندگان به مازندران حدود ۷۰ درصد کاهش یابد.
بررسی‌های کارشناسان حفاظت محیط زیست و مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر نشان می‌دهد که تداوم خشکسالی، کاهش نزولات جوی و نوسانات سطح آب دریای خزر و از طرف دیگر مهار آب‌های سطحی در حوضه آبریز بالادست، سبب گسترش خشکی تالاب میانکاله از غرب به شرق به حدود ۳۰ درصد از سطح تالاب برابر با ۱۵هزار هکتار رسیده است. از آن جایی که استان مازندران دارای سه بندر مهم تجاری و اقتصادی است و سالانه حجم زیادی از کالاهای اساسی کشور از این بنادر وارد و صادر می‌شود و از طرفی اسکله مهم صید و صیادی کیلگا در بابلسر نقش مهمی در اقتصاد شیلاتی استان دارد، پسروی و کاهش تراز آب دریای خزر از دغدغه‌های جدی این بخش از فعالیت اقتصادی محسوب می‌شود.
طبق بررسی‌های صورت گرفته و اظهارات کارشناسان بنادر و شیلات استان اگرچه تاکنون اثر منفی بر فعالیت‌های بندری و شیلاتی نگذاشته است، اما تدابیر برای گذر از این چالش‌های مورد تاکید است.
سازمان فضایی ایران نیز با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای وضعیت سطح آب دریای خزر به عنوان بزرگترین دریاچه جهان را بررسی و کاهش سطح آب این دریا را تایید کرد. مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر نیز بر اساس آمار از کاهش ۲ متری سطح آب این دریا از سال ۱۳۷۵ تا کنون خبر داد و اعلام کرده که فقط در سال گذشته سطح آب این دریا ۲۶ سانتی‌متر کاهش یافته است.
در دسامبر ۲۰۲۰ مقاله ای با عنوان «طرف دیگر سطح تراز آب دریاها» در نشریه نیچر چاپ شد که نتایج پژوهش‌های آن نشان می‌دهد بر اساس سناریوهای مختلف، سطح آب دریای خزر تا پایان قرن حاضر ۹ تا ۱۸ ‌متر پایین خواهد آمد، این پژوهش که توسط جمعی از دانشمندان آلمانی و هلندی انجام شده می‌گوید که دریای خزر با «فاجعه» روبرو است، این گزارش می‌گوید طی سه دهه گذشته سطح دریای خزر مقداری افت کرده اما تبخیر زیاد آب، یخ نبستن دریای خزر طی زمستان در مناطق شمالی و عدم تعادل در میزان آب‌های ورودی باعث خواهد شد که تا پایان قرن حداقل ۹ متر از سطح آب دریا کاهش یابد و این رقم حتی می‌تواند به ۱۸ متر برسد.
گزارش یاد شده چنین سناریویی را تهدید زیست‌محیطی نامیده و می‌گوید سطح دریای خزر به صورت فزاینده‌ای پایین‌تر می‌آید و شتاب کاهش آب در حال افزایش است، با توجه به اینکه آب‌های بخش روسیه و ترکمنستان خزر کم عمق است، با افت ۹ متری آب حدود ۲۴ درصد از مساحت سطح دریا کوچک خواهد شد و اگر ۱۸ متر آب افت کند، ۳۴ درصد از سطح دریای خزر خشک خواهد شد در حالی که بسیاری از پرندگان و آبزیان دریای خزر در فصول مختلف سال به شمال و جنوب مهاجرت می‌کنند و خشک شدن بخش‌های شمالی که پناهگاه گونه‌های مختلفی مانند فک‌های خزر در فصل گرم تابستان است، می‌تواند زندگی این جانداران را به خطر بیندازد.