تخریب زیستگاه در دنیا و ایران مهم‌ترین عامل نابودی گونه‌ها و از بین رفتن منابع ژنتیکی است. تنوع جغرافیایی و اقلیمی کشور ما، طیف منحصر به فرد و ارزشمندی از گونه‌های جانوری را در خود جای داده است، اما بسیاری از این گونه‌ها با فلات ایران خداحافظی کرده‌اند.
شکار غیرقانونی، تولیدات صنعتی، توسعه راه‌ها، جاده‌سازی، فعالیت‌های معدنی، چوب‌بری، گسترش شهرها، کم‌آبی و خشکسالی متوالی تخریب زیستگاه و اثرات منفی که سبب تغییرات اقلیمی می‌شود و بارگذاری‌های انجام شده خارج از توان طبیعت، به زیست بوم و محل زندگی سایر موجودات صدمه وارد کرده و حاصل آن نابودی بسیاری از حیوانات بوده است. این روند سال‌ها است آغاز شده و کماکان در جریان است و رفته‌رفته تعداد گونه‌های جانوری کاهش یافته و بسیاری از گونه‌ها در لبه پرتگاه انقراض قرار دارند.
در قرن کنونی به علت صنعتی شدن و افزایش جمعیت، ایجاد صنایع مورد نیاز انسانی بیش از پیش گسترش یافته است. پیشرفت بهداشت و علم پزشکی و فناوری نسبت به گذشته چشم‌گیر بوده و روز به روز منابع بیشتری از طبیعت به سود انسان تسخیر شده و بسیاری از عرصه‌های طبیعی در اختیار انسان قرار گرفته است و کنوانسیون‌های گوناگون از جمله سایتیس برای حفاظت از محیط زیست و موجودات طبیعی تشکیل شده‌اند.
در سال ۱۹۷۳(۱۳۵۱ خورشیدی)، «سایتیس» (کنوانسیون منع تجارت گونه‌های گیاهی و جانوری در معرض خطر انقراض) برای برخی از گونه‌های در خطر انقراض در برابر بهره‌برداری بی‌رویه از راه کنترل و برقراری محدودیت‌ها در تجارت صادرات و واردات آن‌ها در واشنگتن به تصویب رسید که دارای یک مقدمه، ۲۵ ماده و سه پیوست بود و اکنون ۱۶۰ کشور از جمله ایران در آن عضو رسمی هستند. این کنوانسیون یکی از مهم‌ترین کنوانسیون‌های بین‌المللی محیط‌زیست به‌منظور حفظ تنوع زیستی جانوران و گیاهان به شمار می‌رود.
تنوع جغرافیایی و اقلیمی کشور ما طیف منحصر به فرد و ارزشمندی از گونه‌های جانوری را در خود جای داده است، اما بسیاری از این گونه‌ها با فلات ایران خداحافظی کرده‌اند. با وجود این با چالش‌های فراوانی در زمینه حفظ عرصه‌ها و زیستگاه‌های طبیعی و همچنین انقراض گونه‌های گیاهی و جانوری روبه‌رو است و هم اکنون نیز ویرانی زیستگاه و شکار به عنوان دو عامل کلیدی بیشترین تهدید را برای حیات وحش کشورمان دارند و باید دانست؛ شکار به هر انگیزه‌ای که صورت بگیرد مایه نابودی یا شتاب بیشتر انقراض گونه‌های جانوری می‌شود.
در این میان عواملی مانند توسعه شهرها و روستاها، ساخت کانال‌های آب و نیروگاه‌های تولید انرژی، ترافیک زیاد، ساخت جاده‌ها و راه‌های ارتباطی مانند بزرگراه‌ها و آزاد راه‌ها، پهنای باند آنها مسیرهای انتقالی و ارتباطی حیات وحش را قطع کرده و چالش‌های بسیاری را برای عرصه‌های طبیعی و موجودات زنده در این عرصه‌ها به وجود آورده است به طوری‌که حتی پرنده‌ها نیز در بسیاری مواقع در یافتن مسیرهای مهاجرت خود دچار مشکل می‌شوند و در این شرایط اکثر زیستگاه‌های یکپارچه به زیستگاه‌های کوچک تبدیل شده‌اند.
حیوانات در جایی غیر از زیستگاه‌های طبیعی
اکنون فیلم‌هایی از خروجِ وحوش از عرصه‌های طبیعی به ویژه در غرب مازندران، منتشر می‌شود که به هیچ وجه، مایه خرسندی و رضایت خاطر نیست، زیرا این امر نشان از تخریب زیستگاه‌های طبیعی حیات وحش و نابودی وحوش در درازمدت دارد.
کارشناسان امر تاکید دارند فیلم‌های منتشر شده برخی از وحوش نظیر پلنگ، خرس، کل و بز و دیگر گونه‌های حیات وحش در شبکه‌های اجتماعی را نباید به نشانه اوضاع مطلوب حیات وحش دانست و یا اینکه جمعیت آنها رو به فزونی است و همه چیز گل و بلبل است بلکه تخریب زیستگاه‌های وحوش و نبود آب و غذا به دلایل مختلف، موجب نزدیک شدن آنان به روستاهای اطراف و خروج از عرصه‌های طبیعی شده است.
برآیند زندگی حیات وحش در زیستگاه‌های ایران – مازندران و تغییر نگرش از همزیستی به دشمنی و حذف این گونه‌ها به اعتقاد کنشگران محیط زیست به طور قطع در دهه آینده خبری از جمعیت حیات وحش نخواهد بود و زندگی انسان هم با مخاطرات زیادی مواجه خواهد شد.
طبق آخرین گزارش اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN) اکنون نام ۷۴ گونه جانوری در ایران در فهرست قرمز قرار دارد که خطر انقراض آنها را تهدید می‌کند که برخی از این گونه‌های وحوش مربوط به استان مازندران است. به گفته صاحبنظران امر برای حفظ محیط زیست اول باید زیستگاه‌های وحوش حفاظت شوند چرا که تخریب و از بین رفتن زیستگاه‌ها به از بین رفتن گونه‌های گیاهی و جانوری منجر خواهد شد که جبران ناپذیر خواهد بود. بنا به اعلام اداره کل حفاظت محیط زیست مازندران، ۲۴ درصد وسعت این استان جزو ۲۱ منطقه چهارگانه محیط زیست است که شامل بیش از ۵۰۰ هزار هکتار تحت مدیریت این اداره کل اداره می‌شود.
مناطق چهارگانه محیط زیست شامل پارک ملی، اثر طبیعی ملی، ‌پناهگاه حیات وحش و منطقه حفاظت شده است. مازندران دارای پارک‌های ملی شاهدژ، ‌پابند و نیز پناهگاه حیات وحش میانکاله، ‌سمسکنده و دشت ناز، ‌دو دانگه و چهار دانگه و فریدونکنار است. آثار طبیعی ملی این استان شامل خشکه داران تنکابن، ‌ قلل سه گانه علم کوه کلاردشت، تخت سلیمان، سیاه کوه و دماوند و همچنین دیگر مناطق حفاظت شده است.
به گفته مسوولان امر توسعه نامتوازن و شتاب زده، دخل و تصرف به طبیعت و مسائلی مانند پیامدهای تغییر اقلیم و استمرار خشکسالی‌ها و جنگل خواری و کوه خواری‌ها سبب شده خبرهای حوزه محیط زیست رضایت بخش نباشد. طبق آمار موجود سازمان حفاظت محیط زیست، جمعیت گونه‌های دیگر مثل کل و بز و قوچ و میش کشور نیز کاهش یافته است. جمعیت گونه‌های برجسته ما مثل کل، بز، قوچ، میش و گورخر طبق همین آمار حدود ۲۰۰ هزار راس در کشور برآورد می‌شود. این آمار در مقایسه با جمعیت‌های اواخر دهه ۱۳۳۰ به کمتر از یک پنجم رسیده است. به تاکید کنشگران محیط زیست این چالش بر حلقه‌های دیگر زنجیره غذایی حیات وحش تاثیر منفی گذاشته است و سبب شده گوشتخوارانی مانند یوزپلنگ شرایط نگران‌کننده‌ای داشته باشند که جمعیت این گونه رو به کاهش است.
مجمع عمومی سازمان ملل متحد در ۲۰ دسامبر ۲۰۱۳، روز سوم مارس (۱۲ اسفند) را روز تصویب کنوانسیون منع تجارت گونه‌های نادر گیاهی و جانوری به عنوان روز جهانی حیات وحش اعلام کرد، هدف از تعیین این روز به گفته کارشناسان، ایجاد فرصتی برای بزرگداشت و ارتقای آگاهی‌های عمومی در خصوص گونه‌های گیاهی و جانوری جهان است، البته این یک روز باید با آگاهی بخشی مردم به همه روز و همه سال تبدیل بشود.
در همین پیوند، معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره کل حفاظت محیط زیست مازندران در نوشهر ضمن ابراز نگرانی از تهدید جدی امنیت جانی گونه‌های ارزشمند حمایت شده به ویژه پلنگ گفت: علت پرسه زدن این گونه ارزشمند در حوالی روستاها به خاطر دخل و تصرف به قلمرو زیستگاهی، حذف غذای این حیوان به ویژه گرازها و در نهایت گرسنگی است.
روح اسماعیلی افزود: یکی از مباحث مهم این بخش بحث تعارضات انسان و حیات وحش است که خسارت حیوانات در معرض خطر انقراض و حمایت شده از جمله پلنگ است که به استحضار عموم برسانیم که به این مهم توجه کنند. وی تصریح کرد: به طور حیوانات مثل گونه پلنگ اگر در تقابل با انسانها قرار گیرند و یا تهدیدی از جانب انسانها به آنها بشود به انسانها آسیب می‌زنند، که باید همه برنامه‌های مربوط اعم از زیستگاه‌ها و تامین تغذیه آنها را رعایت کنیم. این مقام مسوول تصریح کرد: ما هم به جهت ورود به زیستگاه این حیوان و هم غذای آن که به طور عمده گراز است که و با شکار این حیوان غذای موردنیاز پلنگ را کم می‌کنیم و این حیوان به ناچار به مراکز پایین دست و جوامع انسانی که خسارت وارد می‌کند. معاون اداره کل حفاظت محیط زیست مازندران ادامه داد: این سازمان برای حفاظت از این گونه‌ها ظرفیتی ایجاد کرد یعنی صندوق حمایت کشاورزی با صندوق ملی محیط زیست تفاهم نامه‌ای ایجاد کردند که کلیه خسارت‌هایی که از سوی حیوانات به مزارع و جوامع انسانی وارد می‌شود را از طریق بیمه پرداخت می‌کند و انتظاری که از مردم می‌رود آن است که به این حیوانات که در معرض خطر انقراض هستند آسیبی وارد نکنند. چند روز گذشته هم یک قلاده پلنگ در بخش کجور نوشهر حوالی روستای “کت کش” شب هنگام در مسیر یک چوپان قرار گرفت که ناخداگاه در حین گذر با این حیوان مواجهه و حمله ور شد.
مسوولان امر به عنوان مثال می‌گویند گراز از شکارهای اصلی و مورد علاقه پلنگ مازندران محسوب می‌شود که به خاطر شکارهای غیرقانونی تعداد آنها در جنگل‌های شمال کم شده است. یعنی تهدید و تخریب زیستگاه، گونه گراز را با چالش مواجه کرده که از قلمرو زیستگاهی خارج شوند و با کم شدن جمعیت این گونه، تامین غذای پلنگ نیز با مشکل مواجه می‌شود.
تعدد حضور وحوش از جمله پلنگ ایرانی، خرس، کل و بز و دیگر گونه‌های حیات وحش در جنگل‌های مازندران در تصاویر دوربین تله‌ای برخی از محیط بان ثبت و در شبکه‌های اجتماعی بازنشر می‌شود که بنا به اظهارنظر مسوولان امر حاکی از مساعد بودن شرایط زیست آنها در عرصه‌های طبیعی این استان است در حالی که برخی از کنشگران حوزه محیط زیست نسبت به این اظهارات خوشبین نیستند. پلنگ ایرانی که نام علمی آن « پنترا پاردوس تولیانا Panthera pardus tulliana » و نام انگلیسی آن هم « پرشین لئوپارد Persian Leopard» است، بزرگ‌ترین یا یکی از بزرگ‌ترین زیرگونه‌های پلنگ است که بومی غرب آسیا محسوب می‌شود که جمعیت آن که بنا بر برخی آمارها از ۵۰۰ قلاده برآورد می‌شود در استان‌های شمالی مشاهده شده است. جنگل‌های شمال و مازندران یکی از بزرگترین زیستگاه‌های پلنگ ایرانی است که تاکنون بر اساس گزارش محیط زیست بیش از یکصد قلاده آن با شیوه ردزنی شناسایی شدند.