مازندران، از جمله استانهای ایران است که دیرینگی آن در تاریخ جای هیچ شک و شبههای را باقی نمیگذارد.
قدمت بقایای باستانی به دست آمده از غار شوپری رستمکلا به بیش از یکصدهزار سال گذشته بازمیگردد؛ این بقایا شامل دستافزاهای سنگی و فسیل استخوانهای جانورانی است که توسط انسانهای عصر پارینه سنگی شکار شدند. غار شوپری که در ۱۰ کیلومتری جنوب شهر رستمکلا در شرق مازندران و دره مهربان رود واقع شده، از بزرگترین غارهای شناخته شده در مازندران است که بیش از ۷۵ متر طول و بیش از ۷۰۰ متر مربع مساحت دارد. غار شوپری در سال ۱۳۹۹ توسط نگارنده شناسایی و به دلیل اهمیت بالای این اثر بلافاصله فرایند تعیین عرصه و حریم آن با مجوز پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری، در سال ۱۴۰۰ انجام شد و با شماره ۳۳۶۹۶ در فهرست میراثفرهنگی کشور به ثبت رسید. کاوش باستانشناسی به منظور لایهنگاری این غار در سالهای ۱۴۰۱ و تابستان ۱۴۰۲ با مجوز پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری توسط نگارنده از سوی اداره کل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی مازندران انجام شد. بقایای بسیار فراوان استخوانهای جانوری به دست آمده که اثر قصابی با ابزارهای سنگی بر روی آنها برجای مانده، همچنین بقایایی از دوره نوسنگی با قدمت بیش از هفت هزار سال از لایههای سطحی غار شوپری به دست آمده که نشان از ارتباطات پیش از تاریخ ساکنان مازندران با نواحی شرقی و شمال شرقی ایران و نواحی جنوبی آسیای میانه دارد. کشفیات دانشمندان در غارهای هوتو و کمربند، گواهی بر زندگی انسانها در ۷۵ هزار سال پیش از این بهدست آمده است، علاوه بر این، باستانشناسی در گوهر تپه، که ثابت کرد مازندران بیش از ۶ هزار سال پیشینه تمدن شهری دارد، مازندران را به یکی از مهمترین پایگاههای باستانشناسی در منطقه خاورمیانه و جهان شناسانده است و آن در فرهنگسازی و تمدن شهرنشینی مردم در ایران نقش مهمی را ایفا کردهاند است، در سال ۱۳۸۴ نیز در منطقه ییلاق پرورخرند، از روستا از روستاهای پشتکوه دودانگه ساری حدود چهل قبر کشف شد که قدمت آنها، دستکم به نیمه نخست هزاره دوم قبل از میلاد میرسد. همین نمونههای بالا کافی است تا بدانیم مازندران در حوزهای که امروز از آن با عنوان صنایع دستی یاد میشود چه تاریخ پر فراز و نشیبی را پشت سر گذاشته است.
صنایع دستی مازندران
حصیربافی
کلاه، سبد، زنبیل، زیرانداز و دیگر وسایلی که با حصیر بافته شدهاند، اولین چیزهایی هستند که در بدو ورود به استان مازندران توجه گردشگران را به خود جلب میکنند و معمولا بهعنوان سوغات شمال خریداری میشوند. هنرمندان مازندرانی این وسایل حصیری را با استفاده از گیاهان خودروی باتلاقها و آببندانها مانند «گاله» و «واش» و به کارگیری چوب، نی و علفهایی به نام «وران» و «سازیر» میسازند. آنها بعد از اتمام فصل بهار این گیاهان را از آببندان میبرند و خشک میکنند. حصیربافی یکی از پرطرفدارترین صنایع دستی استان مازندران است که بیشتر در غرب استان، بهخصوص در شهر رامسر رواج دارد. حصیربافی از آن دسته هنرهای دستی است که آثار آن را میتوان در تمام شهرهای ایران دید. محصولات حصیربافی در گذشته بهعنوان لوازم ضروری خانهها مورد استفاده بودند؛ در حالی که امروز بیشتر جنبه دکوری و تزیینی دارند. در استان مازندران کماکان از نوعی حصیر به نام «کوب» بهعنوان زیرانداز استفاده میشود.
هنر لاک تراشی مازندران در سال ۲۰۱۲ میلادی موفق به دریافت مهر اصالت یونسکو شد. تبر، تیشه، اره، سوهان، چوبساب، مغار ، اسکنه، رنده، رخ درشت یا دارکن، دلهگیر و چکش چوبی از جمله لوازم هنر لاک تراشی هستند. هنر لاک تراشی یکی از صنایع دستی ابتکاری است و شما میتوانید انواع محصولات آن را بهعنوان سوغاتی خریداری کنید. ظروفی که با ریشه درختان ساخته میشوند، سبکتر و در برابر سرما و گرما مقاومتر هستند. این ظروف بهسادگی ترک برنمیدارند و در اثر ضربه نمیشکنند؛ بهطوری که لاک تراشان معتقد هستند که اگر از ظروف لاک تراشی ساخته شده از ریشه درختان بهخوبی نگهداری شود، عمر مفید آنها بیش از ۱۰۰ سال خواهد بود. در همان زمان لوازم تهیه شده از ساقه درختان از استحکام خوبی برخوردار نبودند و به همین دلیل، لاک تراشان لوازم مورد نیاز خانه را از ریشه زیرین درختان میساختند؛ ریشههایی که از ساقه با شیب ملایمی در خاک نفوذ میکنند و طبق دیدگاه آنها کمتر در معرض برف و باران قرار داشتند. لاک (خردخار) « ظرف بزرگی است که دور آن رو به داخل جمع میشود و در زبان محلی مازندرانی با نام «خردخار» شناخته میشود. از این ظرف در گذشته بیشتر برای خوردن غذا و بهخصوص «گرماس پلا» استفاده میشد»؛ قاشق، ملاقه و کفگیر، دانه پاش ( نوعی سینی است که برای پاک کردن برنج و حبوبات به کار میرود.)، جوله ( وسیلهای شبیه به پارچ آب است که برای دوشیدن شیر و نگهداری انواع مواد لبنی به کار میرود.)، کلز ( نوعی ملاقه چوبی است و از آن برای هم زدن و سرد کردن شیر استفاده میشود.)، کیله لاک (این وسیله چوبی بهعنوان پیمانه کاربرد دارد. هر پیمانه حدود ۶ کیلوگرم «شالی» یا «جو» و حدود۵٫۷ کیلوگرم «گندم» ظرفیت دارد.)، عصا یا ازدار، قند چوله (وسیلهای چوبی برای خرد کردن قند است.)، تنباکو چوله (وسیلهای چوبی که بهعنوان ظرف تنباکو مورد استفاده قرار میگیرد.) و سیرکوب (این وسیله چوبی در اندازههای متفاوت ساخته میشود و در گذشته بهجای هاون برای کوبیدن و خرد کردن استفاده میشده است.) از جمله مهمترین محصولات هنر لاکتراشی در مازندران است.
سفالگری
هنر سفالگری با قدمتی از چند هزار سال قبل از پراکندگی جغرافیایی بالایی برخوردار است و ظروف سفالین کشف شده در غارهای ایران با عمری بیش از هفت هزار سال گواه قدمت این هنر دستی هستند. سفالگری در هر گوشه از ایران دیده میشود و مردم مازندران نیز از قدیم مشغول ساخت ظروف سفالی برای خانههای خود بودند؛ زیرا خاک رس بهوفور در این منطقه یافت میشود. هنرمندان مازندرانی امروز نیز در کارگاههای متعدد با استفاده از هنر خود و گل پخته ظرفهای زیبایی میسازند که در فروشگاههای صنایع دستی به فروش میرسند. ابزار سفالگری شامل چرخ، کاردک برای بریدن و سوراخ کردن کار، غربال، سطل، تشت، کوره، ول کارد، نخ، قالب گل زدن میشوند. یکی از مراکز ساخت سفال و سفالگری، کلاگر در محله جویبار (۱۹ کیلومتری قائم شهر) است و آقای غلامعلی چینی ساز از استادان به نام این منطقه به شمار میآید. از دیگر شهرهایی که سفالگری و ساخت ظروف سفالی در آنها رونق دارد، میتوان به بهنمیر، جویبار، چالوس، تنکابن، برخی از روستاهای بابل، آمل و قائمشهر اشاره کرد.
نمدمالی
نمدمالی یکی از صنایع دستی قدیمی استان مازندران است. نمد مالی در ایران چند هزار سال قدمت دارد؛ اما تاریخ و مکان پیدایش دقیق آن مشخص نیست. در این هنر دستی، طی فرایند نمدمالی با استفاده از الیاف پشمی بههمراه آب محصولاتی چون کلاه، کوله، کلمد، دوشنمد و فرشهای نمدی تولید میشوند. جالب است بدانید که نمد را نمیبافند و آن را با فشار دست یا پا روی ترکیب الیاف و آب تولید میکنند. نمد مالی در بیشتر مناطق مازندران رونق دارد؛ اما بیشتر در منطقه کجور و روستاهای اطراف رامسر دیده میشود. پارچه بافی، موج بافی، جوراب بافی، جارو بافی، چنته بافی، گلیم بافی، جاجیم بافی و قالی بافی، از جمله مهمترین صنایع دستی مازندران است که ریشه در تاریخ و فرهنگ و زیست جامعه روستایی دارد.
رونمایی ۲ بسته سرمایهگذاری صنایع دستی
سیوهفتمین نمایشگاه بینالمللی صنایع دستی تهران با شعار «شهر و روستا، محور وفاق برای توسعه اقتصاد هویتبنیان» طی سه روز متوالی ۲۳ تا ۲۶ آبان ماه در تهران برگزار شد و استان مازندران نیز امسال با شعار «آفرینش سحرانگیز در کهندیار سبز» در سیوهفتمین نمایشگاه بینالمللی صنایع دستی تهران حضور یافت و ۲ شهر و ۲ روستای ملی صنایع دستی این استان حضوری محوری و شاخص در سالن نمایشگاهی مازندران داشتند. در این نمایشگاه علاوه بر عرضه و شناساندن جاجیم آلاشت، گلیچ بهشهر، حصیر درزیکلا و سفال سلیمآباد، تولید این محصولات نیز به صورت کارگاهی توسط هنرمندان انجام گرفت. اما خبر خوب اینکه، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی مازندران از رونمایی ۲ بسته سرمایهگذاری صنایع دستی این استان با حضور رئیس دفتر وزیر میراث فرهنگی در سیوهفتمین نمایشگاه بینالمللی صنایع دستی تهران خبر داد. حسین ایزدی گفت: یکی از برنامههای ما در سیوهفتمین نمایشگاه بینالمللی صنایع دستی رایزنی با سرمایهگذاران علاقهمند به حوزه صنایع دستی بود که برای کسب نتایج بهتر در این رایزنیها و با هدف کمک به افزایش تولید و فروش محصولات هنرمندان صنایع دستی استان با فعالیت سرمایهگذاران بخش خصوصی، ۲ بسته سرمایهگذاری صنایع دستی این استان تهیه و در سومین روز نمایشگاه بینالمللی صنایع دستی با حضور رئیس دفتر وزیر میراث فرهنگی رونمایی شد. وی افزود: این نخستین بار است که بستههای سرمایهگذاری صنایع دستی این استان تهیه و به سرمایهگذاران معرفی میشود. این مسئول خاطرنشان کرد: محور این بستههای سرمایهگذاری در گام نخست تقویت خانههای صنایع دستی استان است. بر همین اساس نیز بسته سرمایهگذاری توسعه خانه صنایع دستی آلاشت سوادکوه و خانه صنایع دستی روستای اروست از توابع بخش چهاردانگه شهرستان ساری رونمایی شد که این بستهها به زودی با انتشار روی سایت اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی مازندران در دسترس همگان قرار میگیرد. مدیرکل میراث فرهنگی مازندران هدف از تهیه این بستههای سرمایهگذاری صنایع دستی را توسعه مشارکتی خانهها و کارگاههای صنایع دستی استان و تقویت بازار این محصولات در کشور و بازارهای خارجی بیان کرد و افزود: به طور معمول سرمایهگذاریها در ۲ بخش «ایجادی» و «توسعهای» انجام میشوند. در سرمایهگذاری توسعهای که برای بستههای سرمایهگذاری صنایع دستی استان در نظر گرفته شد، سرمایهگذار با بهرهگیری از ظرفیتهایی که وجود دارد به توسعه وضع موجود کمک میکند و با افزایش تولید علاوه بر رشد درآمد هنرمندان صنایع دستی، خودش نیز به درآمد میرسد. ایزدی اظهار کرد: در حال حاضر بیشتر کارگاههای تولید صنایع دستی ما در استان برای فروش محصولاتشان با مشکل مواجه هستند. در این بستههای سرمایهگذاری نیز هدف همین است که بخش خصوصی با اجرای طرحهای مناسب برای کاهش هزینه تولید و افزایش عرضه محصول در بازار، هم به تقویت هنرمندان برای تولید بیشتر کمک کند و هم به سودآوری مناسبی برسد. وی از در حال مطالعه بودن چند فرصت سرمایهگذاری دیگر بخش صنایع دستی مازندران نیز خبر داد و گفت: مراحل مطالعه ۲ خانه صنایع دستی و ۲ کارگاه صنایع دستی مازندران نیز در حال انجام است که پس از بررسی و نهایی شدن، این بستهها نیز در اختیار علاقهمندان به سرمایهگذاری در حوزه صنایع دستی قرار میگیرد.
- نویسنده : مائده مطهری زاده
