مائده مطهری زاده
امسال، پرندگان مهاجر همانقدر که با تاخیر به مازندران آمدند، همانقدر هم با عجله مازندران را به مقصد سیبری ترک کردند.
زمستان امسال در حالی از نیمه گذشت که سالِ خوبی برای میزبانی تالابهای مازندران نبود. دیگر نه از امید در فریدونکنار خبری بود، نه از آن شور و حرارت میهمانیهای سالهای گذشته! پرندگان کم تعداد بودند و برخی از انواعِ پرندگان مهاجر هم تالابهای مازندران را برای اقامت زمستانه قابل ندانستند و همه اینها تقصیرِ تغییرات بی رحمِ اقلیمی است. گرمای هوای هفته گذشته در مازندران موجب شد پرندگان مهاجر در این استان ۲ هفته زودتر از موعد مقرر بدون اینکه در زمستان امسال برفی در دشتها ببینند بار سفر ببندند و برای رسیدن به مناطق شمالی دریای خزر از آسمان این خطه عبور کردند. پرندگان مهاجر که در اواسط شهریور در تالابها و آببندانهای مازندران فرود آمدند با سپری کردن زمستانی آرام در مازندران ۲ هفته زودتر از موعد مقرر مازندران را به مقصد سیبری ترک کردند. پرندگان مهاجر به مازندران که خاطره سرما و یخبندان شدید مازندران در سالهای ۱۳۸۶ و سال ۱۳۹۱ را در خاطره داشتند در سال جاری بدون سوز سرما و حتی مشاهده برف در مناطق دشت و جلگهای مازندران این استان را ترک کردند.
گرمای کم سابقه هفته گذشته در مازندران که به ۲۵ درجه هم رسیده بود این پرندگان مهاجر را به فکر کوچ انداخت و زودتر از سالهای گذشته از سفر مازندران برخواستند.
در بین پرندگان مهاجر قوها از جمله پرندگانی هستند که شدت گرما و سرما ارتباط بسیار نزدیکی به مهاجرت آنها دارد و گرمای هوا سبب شد قوها اولین گروه از پرندگان مهاجر باشند که از تالاب سرخرود برخواستند و به زیستگاههای شمال دریای خزر حرکت کردند. این ناهماهنگی در کوچ پرندگان مختص مازندران نیست و گرمایش زمین سبب بهم ریختگی مهاجرت پرندگان در سراسر جهان شده است. مازندران که دارای ۲ تالاب بین المللی و ۸۰۰ آببندان است تالاب میانکاله از زیستگاههای مهم پرندگان مهاجر در مازندران میباشد. تالاب میانکاله که از دهستان میانکاله در شهرستان بهشهر تا آشوراده در استان گلستان وسعت دارد. این منطقه به دلیل داشتن پهنه آبی مناسب با ذخایر غذایی غنی و آبزیان همه ساله پذیرای بیش از ۳۰ تا ۴۰ گونه از پرندگان مهاجر زمستان گذران و بیش از ۱۰۰ گونه از پرندگان بومی آبزی و کنارآبزی است. این تالاب با داشتن پناهگاه حیات وحش به مساحت حدود ۲۲ هزار هکتار در حوزه مازندران و تنوع گیاهی از جمله درختان سازیل و انار وحشی که تغذیه برخی پرندگان را تشکیل میدهد توانست بیش از ۵۰۰ گونه جانوری را در خود جای دهد و به نوعی بهشت پرندگان استان نام بگیرد و با این تنوع زیستی به عنوان یکی از ذخیرهگاههای زیست کره جهان از سوی سازمانهای جهانی حفاظت از محیط زیست قرار گرفت. تالاب میانکاله را باید بهشت پرندگان و پرنده نگری نام نهاد؛ سی و ششمین تالاب ثبت شده دنیا و نخستین تالاب ثبت شده در کنوانسیون تالابهای بین المللی رامسر و یکی از ۶۵۰ ذخیرهگاه زیست کره جهان با ۴۸ هزار هکتار وسعت در شرق استان مازندران و در همجواری با استان گلستان واقع شده است و سالانه ۱۳۰ گونه از پرندگان مهاجر را با جمعیت حدود ۱.۵ میلیون بال میزبانی میکند.
این پناهگاه حیات وحش علاوه بر کریدور مهاجرت فصلی برای پرندگان، همه ساله به تنهایی بیش از نیم میلیون پرنده از انواع مرغابی، فلامینگو، پلیکان، پاخاکستری، قوی، انواع اردک، لک لک، درنای خاکستری، عقاب دریایی را در آبهای خود سکنی میدهد. این تالاب که رویشگاه و زیستگاه تعداد بیشماری از گونههای در معرض خطر میباشد، در سال ۱۳۵۵ به عنوان یکی از ذخیرهگاههای زیست سپهر به کمیته برنامه «انسان و کره» یونسکو معرفی و انتخاب شد. تالاب میانکاله به عنوان محل زاد و ولد و پرورش ماهیان گونههای مختلفی چون کپور، انواع کفال، کلمه، سفید، ماش و کاراس، مورد توجه است. پستانداران این منطقه نیز شامل مارال، یوزپلنگ، گربه جنگلی، شغال، گراز، روباه، خرگوش، جوجه تیغی، انواع خفاش و جوندگان کوچک است. رئیس اداره حیات وحش اداره کل محیط زیست مازندران گفت: گرمای بی سابقه هفته گذشته سبب شد قوها یکی از اولین گروههای پرندگان مهاجر باشند که مازندران را ترک کنند.
کوروس ربیعی اظهار داشت: در تالاب سرخرود فریدونکنار در سال جاری حدود یک هزار و ۶۰۰ بال قو حضور داشتند که تعداد قابل توجه از این گونه مهاجر مازندران را ترک کردند و دستههای پایانی این قوها هم در چند روز آینده سرخرود را ترک خواهند کرد. رئیس اداره حیات وحش محیط زیست مازندران با بیان این مطلب که قوها پرندگان بسیار حساسی در گرما و سرما هستند، خاطرنشان ساخت: گرمای ۲۵ درجه ای مازندران در هفته گذشته زمینه پرواز این پرندگان را فراهم کرد. وی اظهار کرد: هوای بهاری مازندران قوهای مهاجر این استان را ۲ هفته زودتر از موعد مقرر مجبور به ختم مازندران گردی کرد و برای گذران حیات به اقامتگاههای شمالی تر دریای خزر حرکت کردند. رئیس اداره حیات وحش محیط زیست مازندران تصریح کرد: قوهایی که در سرخرود زمستان را میگذرانند، در بهار و تابستان به این شکل و با این جمعیت کنار هم زندگی نمیکنند و در دستههای مختلف سکونتگاههای متفاوتی دارند. اما زمستانها سکونت موقت گلهای را در تالاب سرخرود تجربه میکنند. ما در این بخش از نیمکره پنج جمعیت مجزا از قوها داریم که بخش اصلی یکی جمعیتهای خوب آنها، برای زمستانگذرانی در سرخرود مستقر میشوند. وی اظهار کرد: قوهای مهاجر جزو دسته مهاجران منظم تلقی نمیشوند و بسته به شرایط آب و هوایی سفرشان انجام میشود، تدریجی میآیند و تدریجی میروند و اگر زمستان خیلی سردی در زیستگاه اصلیشان داشته باشند زودتر میآیند و ممکن است دیرتر بروند و اگر هم شرایط آب و هوایی در زیستگاه اصلیشان مناسب باشد گاهی دیرتر به سرخرود میآیند و زودتر میروند. در واقع در این روند تدریجی که از نظر ما بینظمی در سفر قوها محسوب میشود، یک نظم مشخص و مبتنی بر شرایط اقلیمی دارند. مازندران دارای ۲ تالاب بینالمللی میانکاله و فریدونکنار و چندین تالاب و آبگیر محلی چون ساهون، لپو و پلنگان، ولشت، استخرپشت، گلپل، خضر نبی، شورمست، دریوک، سراندون و بالندون، گز و کندوچال است. مازندران همچنین افزون بر ۸۰۰ قطعه آببندان به مساحت ۱۷ هزار هکتار دارد. همه ساله در فصل زمستان۱۰۰ گونه پرنده مهاجر زمستان گذران با جمعیتی حدود ۳۰۰ هزار بال به مازندران مهاجرت میکنند.
بر اساس آمارهای رسمی، تاکنون بیش از ۴۹۰ گونه جانوری از ردههای مختلف مهرهداران اعم از پرندگان، پستانداران، خزندگان، دوزیستان و ماهیها در زیستبوم مازندران شناسایی شدهاند. پرندگان با ۳۱۷ گونه از ۵۸ خانواده، پستانداران با ۶۳ گونه و ۱۹ خانواده، دوزیستان با ۹ گونه از ۶ جنس و ۶ خانواده، خزندگان با ۲۶ گونه از ۲۱ جنس و ۱۱ خانواده و ماهیها با ۷۵ گونه بخشی از تنوع زیستی حیات وحش مازندران را تشکیل میدهند. کاهش ۷۰۰ هزار بالی پرندگان مهاجر به مازندران آسیبهایی را به محیط زیست منطقه وارد میکند که به باور کارشناسان افزایش انگلها و آفتهای گیاهی در عرصههای طبیعی یکی از این چالشها است. صاحبنظران می گویند، کاهش تعداد پرندگان مهاجر در بلند مدت به میزان و حتی کیفیت محصولات کشاورزی هم تاثیر می گذارد، چرا که افول مهاجرت پرندگان باعث کاهش رشد فیتوپلانکتون ها و مواد مغذی خاک می شود که کود دهی زمین را افزایش خواهد داد و همچنین سبب افزایش انگل ها و آفات گیاهی بر محصولات کشاورزی خواهد شد. صاحبنظران زیست محیطی بر این نظرند که علاوه بر پسروی آب خزر و خشک شدن میانکاله که یکی از مهمترین علت کاهش پرندگان مهاجر به مازندران است، کشت دوم برنج، تغییرات اقلیمی جهان، صید بی رویه در سنوات گذشته و بزرگ شدن عرصه های شهری از جمله عوامل دیگر کاهش پرندگان مهاجر به مازندران است. اما یکی از تالاب هایی که در استان در ارتباط با کاهش مهاجرت پرندگان همواره مورد بحث بوده، تالاب میانکاله است که از دهستان میانکاله در شهرستان بهشهر تا آشوراده در استان گلستان وسعت دارد. این منطقه به دلیل داشتن پهنه آبی مناسب با ذخایر غذایی غنی و آبزیان همه ساله پذیرای بیش از ۳۰ تا ۴۰ گونه از پرندگان مهاجر زمستان گذران و بیش از ۱۰۰ گونه از پرندگان بومی آبزی و کنارآبزی است. این تالاب با داشتن پناهگاه حیات وحش به مساحت حدود ۲۲ هزار هکتار در حوزه مازندران و تنوع گیاهی از جمله درختان سازیل و انار وحشی که تغذیه برخی پرندگان را تشکیل میدهد توانست بیش از ۵۰۰ گونه جانوری را در خود جای دهد و به نوعی بهشت پرندگان استان نام بگیرد و با این تنوع زیستی به عنوان یکی از ذخیره گاههای زیست کره جهان از سوی سازمانهای جهانی حفاظت از محیط زیست قرار گرفت. یونس یعقوب زاده مدرس پرنده شناسی و عضو انجمن حفاظت از درنای سیبری بیان داشت: با کاهش پرندگان مهاجر در مازندران شاهد افزایش انگل ها و آفات گیاهی خواهیم بود که برای شهروندان و کشاورزان خسارت آفرین است.
وی افزود: کاهش تعداد پرندگان مهاجر می تواند اولین نشانه های کاهش تنوع گونه ای در آینده ای نه چندان دور باشد و این زنگ خطری است که از هم اکنون به صدا درآمده است. این پرنده شناس ملی بیان داشت: کاهش تعداد پرندگان زمینه کاهش خدمات زیست محیطی و بافت منطقه در تولیدات گیاهی در بخش کشاورزی و طبیعی را به همراه دارد و به آن آسیب می رساند و این امر سبب افزایش کوددهی را فرام می کند. وی اظهار داشت: هرچند پسروی آب خزر و خشک شدن میانکاله یکی از عوامل موثر کاهش پرندگان مهاجر به مازندران است دلایل دیگری اعم از کشت دوم برنج، بزرگ شدن عرصه های شهری، صید بی رویه و کم شدن امنیت مناطق پرنده نشین از جمله عوامل دیگر کاهشی شدن حضور پرندگان مهاجر در مازندران است. یعقوب زاده گفت که با کشت دوم برنج پرندگانی اعم از خوتکا ابرو سفید و خوتکا معمولی به همراه چنگر و دیگر پرندگان نمی توانند برای زمستان گذرانی به زمین های شالیزاری مراجعه کنند، بنابرین این موضوع عرصه را بر این پرندگان مهاجر تنگ کرد. رئیس اداره حیات وحش اداره کل محیط زیست مازندران گفت: در سال ۱۳۸۵ حدود یک میلیون بال پرندگان مهاجر زمستان گذران به مازندران مهاجرت کردند که این آمار به ۳۰۰ هزار بال در حال حاضر کاهش یافت. کوروس ربیعی با بیان اینکه پسروی آب خزر و کاهش آب تالاب میانکاله و خلیج گرگان از مهمترین عوامل کاهش حضور پرندگان مهاجر در مازندران است، بیان کرد: حدود ۱۰۰ گونه پرنده مهاجر که برای زمستان گذرانی به مازندران سفر می کردند همچنان ادامه دارد ولی تعداد آنها کاهش چشمگیری داشته است. مازندران دارای ۲ تالاب بینالمللی میانکاله و فریدونکنار و چندین تالاب و آبگیر محلی چون ساهون، لپو و پلنگان، ولشت، استخرپشت، گلپل، خضر نبی، شورمست، دریوک، سراندون و بالندون، گز و کندوچال است. مازندران همچنین افزون بر ۸۰۰ قطعه آببندان به مساحت ۱۷ هزار هکتار دارد. همه ساله در فصل زمستان۱۰۰ گونه پرنده مهاجر زمستان گذران با جمعیتی حدود ۳۰۰ هزار بال به مازندران مهاجرت میکنند. بر اساس آمارهای رسمی، تاکنون بیش از ۴۹۰ گونه جانوری از ردههای مختلف مهرهداران اعم از پرندگان، پستانداران، خزندگان، دوزیستان و ماهیها در زیستبوم مازندران شناسایی شدهاند.
