مائده مطهری زاده
تودهی کوهستانی عَلَمکوه از کوهستانهای بسیار ارزشمند کشور است که عامل شکلگیری یک فرهنگ و تمدن دیرپا بوده و از جنبههای تولید و ذخیرهی آب، تعدیل آبوهوا، و ایجاد چشماندازهای بدیع، در ایران کممانند است. در هیچ منطقهای از کشور، تودهای چنین پرشمار و فشرده از کوههای بالای ۴۵۰۰ و ۴۰۰۰ متر با دیوارهها و مسرهای سختگذر، یخچال و برفچال دائمی، پوشش گیاهیِ جنگلی و مرتعیِ غنی، و حیات وحش در خور توجه نداریم.
مدیر گروه دیدهبان کوهستانِ انجمن کوهنوردان ایران، در روز بیست و یکم خردادماه امسال ضمن اعلام مطلب فوق گفت: منطقهی کلاردشت که علمکوه در آن قرار دارد، علاوه بر این کوهستان که جذابیت چشمگیری برای کوهنوردان مشکلپسند ایرانی و خارجی دارد، از جاذبههای تاریخی و طبیعی و فرهنگی بسیار دیگری هم برخوردار است. اگر اوضاع سیاسی و روابط خارجی کشور وضعیت عادی داشت، این منطقه میتوانست ارزآوری فراوانی برای کشور داشته باشد. البته این به شرط آن است که طبیعت بهعنوان بزرگترین ارزشِ منطقه، و همچنین میراثهای فرهنگی حفظ و احیا گردد. امروزه، یک گونه تفریح که من آن را «طبیعتگردی ماشینی» و «گردشگری ولنگارانه» میخوانم، در منطقه رواج دارد که اگر مهار نشود، طبیعت آنجا را نابود خواهد کرد. برای نمونه میتوان از انبوه گردشگران و کوهپیمایانی نام برد که در تابستان به «حصارچال» در ناحیهی جنوب قلهی علمکوه میروند و با ریختوپاش زباله، آتشافروزی، ایجاد سروصدا، و لگدکوب کردن چمنزارها چهرهی این دشت زیبا را مخدوش میکنند. از دیگر مشکلات منطقه، چرای بیرویهی دام، و علفچینی گسترده در بهار است.
در ۲۱ خرداد ۱۳۸۱ قلهی علمکوه و بخشی از این منطقه (به همراه بخشهایی از کوهستانهای دماوند، سبلان، و تفتان) از سوی سازمان حفاظت محیط زیست بهعنوان «اثر طبیعی ملی» ثبت شد.
اما این اثر طبیعی ثبت ملی شده، متاسفانه روزهای خوب و خوشی را پشت سر نگذاشته و همواره در معرض هجومِ کوهنوردنماها بوده است.
عَلَم کوه و یخچالهایش پایکوبِ کوهنوردنماها
نعمتالله کریمی عضو هیات علمی موسسه تحقیقات آب وزارت نیرو شهریورماه امسال طی گفتوگویی با بیان اینکه به طور میانگین سالی سیسانتیمتر از ضخامت یخچالهای منطقه علمکوه کاسته میشود، گفت: گرمایش کره زمین به عنوان عاملی طبیعی در ذوب شدن یخچالهای منطقه است و طی ۴۰سال گذشته تاکنون سه درجه بر میزان گرمایش سطح یخچالهای منطقه تختسلیمان و علمکوه افزوده شده که تاثیر قابل توجهی بر کاهش ضخامت یخچالهای مورد اشاره گذاشته است. او افزود: این یخچالها در دهههای گذشته سالی دو و نیم متر (۲/۵متر) جابجایی سطحی (طولی – عرضی) داشتهاند، ولی متاسفانه این شاخص برای یخچالهای مورد اشاره، به حدود یکمتر در سال کاهش یافته که اصلا نشانه خوبی برای پویایی و روند نرمال زیست طبیعی آنها نیست. کریمی گفت: اثرات انسانی همانند چرای دام، تردد خودروهای سبک و سنگین در آن منطقه و کنترل و نظارت روی صعودهای کوهنوردی هم به تشدید روند جابجایی و ضخامت یخچالها تاثیرگذار بوده است. برارپور مدیرعامل بنیاد توسعه پایدار ایران نیز با بیان اینکه تصمیمات مبهم و نادرست مدیریتی در ارتباط با تردد خودروهای شاسیبلند و چرای بیرویه دام در منطقه علمکوه گرفته شده که پیامدهای اجتماعی، محیطزیستی و سیاسی را در پی داشته است، گفت: در عرصه مدیریت و تصمیمگیری، پیامدهای نامنظور و نامنتظر زمانی بروز پیدا میکنند که مدیران بجای تمرکز بر ریشههای مشکلات، بر نشانههای آنها متمرکز شوند.
او افزود: بر پایه اصل پیشپا افتادگی مدیران به جای پرداختن به مسایل پیچیده و اساسی جامعه تحت مدیریتشان همچون معیشت مردم، به برجستهسازی امورات پیشپا افتادهای میپردازند که اساسا در حیطه مسئولیتی آنها قرار ندارد. مدیرعامل بنیاد توسعه پایدار ایران با بیان اینکه توجه به پویایی یخچالهای طبیعی و پایداری زیستیِ اکوسیستم منطقه علمکوه مهم است، گفت: حضور به دور از قاعده کوهنوردنماها و چرای دام در ارتفاعات ۴۰۰۰متری موجب شدت گرفتن نرخ ذوبشدن یخچالهای مورد اشاره شده که خیزش سیلهایی با دوره تکرار کمابیش یک ساله در شهرستانهای غرب مازندران، چون کلاردشت، تنکابن، عباسآباد و چالوس یکی از پیامدهای این تغییرات ناخوشایند زیستی در منطقه علمکوه است.
تولید۶۰۰ کیلو زباله توسط کوهنوردان در علم کوه!
خبرگزاری فارس هم طی گزارش تصویری مورخ سوم مهرماه ۱۴۰۲ به فاجعه زبالهها در علم کوه پرداخته است. این خبرگزاری در توضیح کوتاهی به پیوستِ عکسهای این فاجعه محیط زیستی نوشت: همزمان با فصل صعود به قلههای بلند ایران، مشکل جدی کوهستان را تهدید میکند و آن هم انباشت زباله توسط کوهنوردانی است که تنها به فکر صعود هستند و توجهی به محیط زیست نمیکنند و با زبالههایی که برجای میگذارند، آن را تخریب میکنند. تصاویری از منطقه دشت حصارچال، مسیر صعود به قله علم کوه منتشر شده که نشان میدهد زبالههای زیادی در آن منطقه توسط کوهنوردان انباشته شده که حدود ۶۰۰ کیلو است!
رهاسازی انبوه زباله در سطح عرصه گرفته تا تخلیه فاضلاب انسانی و چرای بی رویه دام در مراتع علم کوه
وجود قلههای بلند، بالای چهار هزار متر ارتفاع از سطح دریا، یخچالها و برفچالهای طبیعی، دیوارههای مرتفع گرانیتی، چمنزارها، مراتع و دامنههای جنگلی از جاذبههای مهم و کم نظیر علم کوه به شمار میآید و از سوی دیگر رویش گیاهان مرتعی، مناظر و چشم اندازهای زیبا و منحصربه فرد، شرایط مناسبی را برای استفادههای مرتعداری، زنبورداری، گردشگری و کوهنوردی در این منطقه فراهم کرده است، اما به رغمِ این موقعیتهای ممتاز، متاسفانه چند سالی است این اثر طبیعی با آسیبها و مخاطراتی نظیر جاده سازی، برداشت بی رویه گیاهان دارویی و خوراکی، رفت و آمد شکارچیان غیرمجاز همراه بوده و به عبارتی سبب شده تا گردشگری و کوهنوردی ناسازگاری با طبیعت در این منطقه رقم بخورد. نمونه این آسیبها را بنا به اظهار نظر شماری از صاحب نظران و حامیان محیط زیست میتوان در رهاسازی انبوه زباله در سطح عرصه گرفته تا تخلیه فاضلاب انسانی و چرای بی رویه دام در مراتع علم کوه مشاهده کرد که همچون زخمی بر پیکره قله مرتفع علم کوه خودنمایی میکند. در این پیوند، یکی از اهالی کلاردشت چندی پیش در گفتوگویی اظهار داشت: موضوع نابودی طبیعت علم کوه بر اثر ورود و خروج بدون حساب و کتاب گردشگران و مسافران برای مسوولان تازگی ندارد چرا که بارها این فاجعه محیط زیستی، رسانهای هم شده اما متاسفانه گوش شنوایی وجود ندارد و به نظر میرسد این اتفاق نامبارک و ناخوشایند برای مسوولان امر اهمیتی ندارد که اگر داشت تا به حال فکری اساسی برای رفع این چالش محیط زیستی میکردند.
مهدی معصومی افزود: وقتی در دامنههای علم کوه در منطقه«حصار چال» مشاهده و گزارش شود یک شب حدود ۵۰۰ تخته چادر از سوی مسافران و گردشگران برپا میشود پس از همین الان باید فاتحه عَلَم کوه را خواند و امروز مسوولان امر که نتوانستند در حفظ و مراقبت از این اثر طبیعی برنامهریزی و اقدام کنند باید پاسخگوی این چالش محیط زیستی و تخریب طبیعت باشند.
وی اظهار کرد: اگر حضور مسافران و گردشگران تا پای قله علمکوه مجاز است بنابراین نقش مسوولان مرتبط، حامیان محیط زیست و منابع طبیعی در این میان چیست؟ چرا بستر را برای صیانت از طبیعت منطقه فراهم نمیکنند چرا اجازه میدهند در جای جای طبیعت دست نخورده این منطقه زباله تخلیه و فاضلاب رهاسازی شود؟ این شهروند کلاردشتی حامی محیط زیست گفت: بارها این موضوع به اطلاع مسوولان امر رسانده شد و نشستهای زیادی بابت پیگیری و پیشگیری از این چالش محیط زیستی در فرمانداری کلاردشت برگزار شد منتهی هیچکدام از این دغدغهها و دل نگرانیها نتیجهای نداشته است.
معصومی افزود: سابقه گلایههای مردم کلاردشت بابت این موضوع به یک دهه گذشته میرسد که فریاد میزدند به داد علم کوه برسید و نگذارید با ورود فلهای افراد، این منطقه تبدیل به بوستان شود اما کماکان این فاجعه محیط زیستی ادامه دارد. این فعال محیط زیست گفت: هیچگاه از خاطرم نمیرود در سال ۱۳۹۷ در منطقه کوهستانی «ونداربن » واقع در مسیر منتهی به قلل علم کوه و تخت سلیمان، نشست شورای اداری برگزار و مقرر شده بود تا برای حفظ و حراست از طبیعت زیبای قله علم کوه برنامهریزی و طرحی هم در قالب طرح جامع گردشگری کوهستانهای کلاردشت مصوب شود.
معصومی افزود: طبق این طرح بنا بود پیش از فرارسیدن فصل کوهنوردی مسوولان دست اندرکار با مدیریت صحیح، نظارت دقیق و برنامهریزی درست، پیش بینیهای لازم را برای پذیرش افراد کوهنورد ایرانی، خارجی و حتی گردشگران و مسافران ورودی به منطقه داشته باشند حال با گذشت حدود پنج سال از این موضوع همچنان آمد و شد افراد گردشگر به بهانه کوهنورد بدون نظارت و مدیریت منسجم انجام میگیرد و هیچ مقام مسوولی هم پاسخگوی این چالش محیط زیستی نیست. در همین رابطه رییس منابع طبیعی و آبخیزداری کلاردشت نیز گفت: رفت و آمد دسته جمعی خانوادگی در قالب کوهنورد و چادر زدن چند روزه آنان در دامنههای طبیعت علم کوه آسیب جدی به این عرصه وارد کرده و این وضعیت فاجعهبار نشان از بی برنامگی و ضعف نظارت مسوولان امر به ویژه فدراسیون کوهنوردی است.
جواد فلاح در گفت و گو با ایرنا افزود: به طور معمول صعود به قلل مرتفع در هر کشور براساس برنامه ریزی و نام نویسی در سامانه انجام میگیرد و در یک بازه زمانی به کوهنورد اجازه تردد و صعود به آن قله را میدهند اما در کلاردشت این گونه نیست؛ گاهی اوقات هفتگی به جای ۲۰۰ نفر، دستِ کم هزار نفر وارد طبیعت و دامنههای علم کوه میشوند و در سطح عرصه، به طور شبانه روزی برای مدتی چادر میزنند.
وی بیان داشت: کوهنورد همانگونه که از نامش پیداست هیچوقت در طبیعت، به صورت خانوادگی چادر نمیزند و روی سطح عرصه که پوشیده از گیاهان نادر و ارزشمند است، نایلون پهن نمیکند و این رویشگاه را از بین نمیبرد، اما متاسفانه این رفتارهای ناسازگار با طبیعت چند سالی است که متولیان را نگران کرده است و ضرورت دارد مسوولان امر به ویژه فدراسیون کوهنوردی که متولی اصلی سر و سامان دادن به ورود و خروج افراد کوهنورد در منطقه است پای کار بیایند.
این مسوول همچنین اظهار داشت: نشستهایی در فرمانداری در این ارتباط برگزار و مصوب شد تا رفت و آمد افراد برای ورود به عرصه و دامنههای قلل مرتفع شهرستان به شیوه ضابطهمند و کنترل شده انجام گیرد اما متاسفانه این نشستها نتیجه نداد و کماکان آمد و شد افراد بدون نظارت متولیان امر انجام میگیرد. *علم کوه صاحب پاسگاه محیط بانی شد
اما اکنون مسوول نمایندگی اداره حفاظت محیط زیست کلاردشت در تازهترین خبرها اعلام کرده است که خوشبختانه سازمان محیط زیست برای نجات این اثر طبیعی با استقرار پاسگاه محیط بانی موافقت کرده و مصوبه آن به تازگی به اداره حفاظت محیط زیست مازندران و این مجموعه ابلاغ شده و به طور طبیعی با عملیاتی شدن این مصوبه تا حدود زیادی میتوان به پیشگیری از تردد کوهنورد نماها به منظور نجات این علم کوه و سایر قلل پیرامون آن امیدوار بود.
شهرام بیگلر افزود: از سال ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۰ آمد و شدِ افراد برای ورود به طبیعت علم کوه برابر دستور مقام قضایی تا حدودی مهار میشد و متاسفانه از ۲ سال گذشته این زنجیر واقع در منطقه رودبارک از سوی برخی افراد به ویژه شکارچیان باز شد و چندین بار هم دوباره قفل زده شد که متاسفانه کار ساز نبود و از آن زمان تاکنون آمد و شد افراد به عرصه آزاد شد. هرساله همزمان با آغاز بهار فصل کوهنوردی هم با حضور شمار زیادی از افراد کوهنورد سطح کشور و حتی خارج از کشور و همچنین گردشگران و مسافران طبیعت گرد همراه خانواده به بهانه یدک کشیدن نام کوهنورد راهی طبیعت بکر و دست نخورده علم کوه میشوند که با حضور بدون نظارت و کنترل آنها خسارتهای جبران ناپذیری به این طبیعت زیبا با آن چشم اندازهای بسیار وصف ناپذیر وارد میکنند. این مسوول بیان داشت: هرچند الان مسیر دسترسی با نصب یک زنجیر بسته است اما کماکان عدهای در قالب طبیعتگرد وارد این عرصه میشوند در حالی که بارها گزارش شده که این افراد در پی یافتن گنج یا شکار حیات وحش به این عرصه ورود پیدا کردهاند. هرچند این موضوع با دادستان در میان گذاشته و حکم صادر شده که در هیچ شرایطی نباید اجازه داد این دسته از افراد در این فصول وارد عرصه شوند اما عدهای زیرپوستی به شکل پنهان این توصیهها را رعایت نکرده و به کارخلاف خودشان ادامه میدهند. مسوول نمایندگی اداره حفاظت محیط زیست کلاردشت ابراز امیدواری کرد: در فصول کوهنوردی این پاسگاه در این شهرستان استقرار یافته و از این پس ورودی و خروجیها با شدت بیشتری نظارت میشود و نکته مهمتر آنکه از این به بعد، هر فردی برای ورود به قله علم کوه به طور حتم باید راستی آزمایی شود و مدارک معتبر ارائه دهد غیر از آن ورود او به این عرصه ممنوع است.
