مائده مطهری زاده
لایروبی آببندانها، از جمله ضروریات در قطب کشاورزی کشور است.
آببندانهای شمال را هم میتوان همانند قناتهای ایران، از جمله شاهكارهای بشر و افتخار تمدن ایرانی دانست، اما بی توجهی به بهسازی و لایروبی این منابع مهم آبی كشاورزی سبب شد تا بیشتر این آببندانها بخش عظیمی از کارکرد خود را از دست داده و در معرض رسوب قرار گیرند. آببندانها نمونه ارزشمندی از دانش یا فناوری بومی مردمان این خطه محسوب میشود كه اكوسیستم آبی برای ذخیرهسازی آب كشاورزی، تغذیه چشمهها و آبهای زیرزمینی، از دیدگاه بوم شناختی نیز به عنوان زیستگاه پرندگان و حیات وحش، حافظ تنوع زیستی، بانك ژن و ایجاد منظرهای زیبا است. آب رودخانهها و هرزآب ناشی از بارندگی در فصلهای غیركاشت از طریق كانالها و پمپاژ به آببندانها هدایت شده و در فصل بهار و تابستان برای آبیاری مورد استفاده قرار میگیرد. به ازای هر هكتار آببندان تا پنج هكتار از اراضی شالیكاری مشروب میشود و بر اساس آمار رسمی مساحت كل آببندانهای استانهای گلستان، مازندران و گیلان حدود ۳۳ هزار هكتار است كه آب آبیاری حدود ۱۵۰ هزار هكتار اراضی شالیزاری را تأمین میكند. آببندان در واقع یك استخر ذخیره خاكی و بسیار بزرگ است كه از گود كردن و خاكبرداری یك محدوده و ریختن و كوبیدن و ایجاد دیواره خاكی دور این محدوده به وجود میآید و به نوعی می توان گفت كه این سازه مختص استانهای شمالی كشور است و در هر یك از این استانها نیز نام به خصوصی دارد . گیلانیها به آببندان، «سَل»، مازندرانیها «اِندون» و در استان گلستان نیز به «بند سار» معروف است. نكته مهم و قابل توجه در آببندان این است كه با گذشت زمان و ورود رسوبات به آببندان، حجم ذخیره آببندانها كم شده و نیاز به لایروبی و بازسازی دارند كه این مقوله مهم مورد بی توجهی قرار گرفته است. به نظر میرسد عدم توجه كافی به امور بهره برداری چندجانبه از این سرمایه عظیم از یك سو و تامین آب زراعی از طریق كانالهای آبیاری -زهكشی از سوی دیگر، احتمال حذف آببندانها و تبدیل آنها به زمینهای زراعی را قوت بخشیده است.
پتانسیل منابع آبی آببندانهای شناسایی شده در استانهای شمالی معادل چندین برابر حجم یك سد ذخیرهای است كه نیازمند پیگیری ارگانهای ذیربط و تامین اعتبار مورد نیاز برای نگهداری و بازسازی آنها است. بر اساس آمارهای رسمی از شركتهای آب منطقهای استانهای شمالی مازندران، گیلان و گلستان، زمان ایجاد بیشتر آببندانها مربوط به پیش از اعمال قانون اصلاحات ارضی و قبل از انقلاب است و این آببندانها به صورت مشاركتی توسط كشاورزان همان اهالی مدیریت میشود. بنا به اطلاعات در اختیار شرکت آب منطقهای مازندران، بیشتر آببندانهای استان در قالب انفال است و البته برخی از آببندانها كه پس از انقلاب ایجاد شده است حالت خصوصی دارد. البته مدیریت آبِ آببندانها در هر حالت مالكیتی با وزارت نیرو است و شركتهای آب منطقهای استانها بر نحوه ذخیره و توزیع آبِ آببندانها تصمیم گیری و نظارت میكنند. در یك دهه گذشته توجه به لایروبی آببندانها از سوی دولتها بیشتر شده و اعتبار ویژهای تخصیص یافت، اما اندك است. بازه زمانی طلایی برای اجرای لایروبی آببندانها محدود است؛ از آنجایی كه در فصول بهار و تابستان، كشاورزان مشغول كشاورزی بوده و در واقع زمانِ استفاده از آببندانها برای آبیاری زمینهای کشاورزی است، نمیتوان برای لایروبی اقدام کرد و از سویی دیگر، در فصل زمستان هم به دلیل بارندگیهای متعدد ماشین آلات و تجهیزات قادر انجام عملیات در باتلاقِ آببندانها نیستند و بنابراین، فصل پاییز، بهترین زمان برای انجام لایروبی آببندانهاست، که همان فرصت هم اکنون، به گفته معاون استاندار مازندران از دست رفته است.
فرصت از دست رفته
معاون امور هماهنگی امور عمرانی استاندار مازندران طی روزهای اخیر، نسبت به بی توجهی دستگاههای مرتبط با اجرای طرح لایروبی آببندانها انتقاد کرد و گفت: امسال به بهانه تخصیص اعتبار، فرصت لایروبی آببندانهای استان از دست رفته است. احمد توکلی در جلسه شورای برنامهریزی و توسعه مازندران با توضیح این نکته که اولین تخصیص اعتبارات عمرانی استان برای لایروبی آببندانهاست، افزود: با توجه به شرایط آب و هوای اواسط مرداد تا اواخر مهر بهترین فرصت برای لایروبی آببندانها است که امسال این فرصت را تقریبا از دست دادهایم. وی با اظهار اینکه طبق برنامه امسال جهاد کشاورزی و شرکت آب منطقهای مازندران لایروبی ۷۰ آببندان را در دستور کار داشتند، گفت: با وجود تخصیص اعتبار، اما زمان اجرای طرح لایروبی گذشته است. معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار مازندران با بیان اینکه با توجه به تغییرات اقلیمی و بارش باران سیل آسا، اکنون آورده رودخانههای دشت هراز به صورت هرز به دریا میریزد، ادامه داد: اکنون به دلیل بی توجهی به لایروبی، آببندانها با کمترین ظرفیت آبگیری میشوند. کارشناسان آب و خاک مازندران معتقدند، اگر آببندانها به درستی مرمت و بهسازی شوند، این منابع آبی سبب افزایش طول دوره فعالیت کشاورزی در شمال میشود. طبق گزارش رسمی جهاد کشاورزی مازندران در این استان ۹۱۵ قطعه آببندان به مساحت حدود ۱۸ هزار هکتار دارد. طبق بررسیهایی که سال ۱۴۰۰ انجام شد، ۸۰ درصد این آببندانها نیاز به مرمت و لایروبی دارند. کارشناسان کشاورزی می گویند که میانگین عمق آببندانهای استان به خاطر چندین سال لایروبی نشدن به یک تا یک و نیم متر کاهش یافته است و لایروبی سبب میشود تا علاوه بر جلوگیری از کوچک شدن آببندانها به خاطر تغییرات اقلیمی، بر عمق آنها افزوده شود. تامین آب زراعی، جمع آوری آبهای زهکش، مخازن سیل گیر، پرورش ماهی و گردشگری از جمله قابلیتهای آببندانها در مازندران است. به اعتقاد کارشناسان کشاورزی، از آنجایی که ۳۵درصد بارندگی در فصول زراعی و ۶۵ درصد در فصول غیر زراعی در مازندران میبارد، ذخیره آب در آببندانها باعث رونق کشاورزی استان به ویژه تقویت کشتهای چند باره میشود.
تخصیص کمتر از ۲۰ درصد از اعتبارات عمرانی مازندران
رییس سازمان مدیریت و برنامهریزی مازندران نیز با اشاره به اینکه ابلاغ اعتبارات عمرانی از ابتدای سال تا کنون ۳۶ هزار میلیارد ریال بوده است، گفت: در حال حاضر ۶هزار و ۵۰۰ میلیارد ریال برابر با ۱۸ درصد آن تخصیص داده شده است.
فرج الله فتح الله پور افزود: ۲ هزار و ۶۰۰ میلیارد ریال از این اعتبار تخصیص یافته اسنادی و مابقی نقدی بوده است. وی ادامه داد: در حوزه مدیریت اجرای طرحهای بحران استان مازندران نیز یکهزار و ۷۱۰ میلیارد ۱۷۱ میلیارد ریال است که طرحهای آن نیز به کندی پیش میرود. وی به اهمیت اجرای طرح لایروبی آببندانهای مازندران اشاره کرد و اظهارداشت: با وجود افزایش اعتبار ملی و استانی در این بخش اما اجرای طرح طبق برنامه عملیاتی نشده است. وی تصریح کرد: جهاد کشاورزی و شرکت آب منطقهای مازندران باید علاوه بر جذب اعتبار، انجام به موقع و کیفیت اجرای کار را نیز مورد اهتمام قرار بدهند. فتح الله پور به طرحهای پژوهشی امسال مازندران اشاره کرد و گفت: ۵۵ عنوان طرح پژوهشی به عنوان نیازهای اساسی استان از سوی استانداری اعلام شد که تا کنون پنج مورد آن به تصویب رسیده است. رییس سازمان مدیریت و برنامهریزی مازندران نسبت به بی توجهی در جذب ۸۳۰ میلیارد ریالی طرح ۱۵ کیلومتری محور مرزن آباد انتقاد کرد و گفت: اگر این اعتبار که برای تملک اراضی این محور تخصیص داشته جذب نشود، اعتبار برگشت خورده و به استان دیگر تخصیص داده میشود. یکی از كارشناسان ارشد آب و خاك و مجری سابق طرح نوسازی و تسطیح زمینهای شالیزاری شمال كشور در وزارت جهاد كشاورزی در این خصوص گفت: به دلیل نداشتن متولی خاص دولتی آببندانها در شمال، این منابع آبی مهم و تاریخی در معرض خطر نابودی قرار گرفته است. عظیمی افزود: در حالی آببندانهای شمال ایران به ویژه استان مازندران كه از قدمت بالایی برخوردارند در معرض نابودی قرار گرفته است كه با اجرای طرح جامع ساماندهی، بهسازی و لایروبی میشد با كمترین هزینه نسبت به سد سازی، بهره وری را چندین برابر افزایش داد. وی با بیان اینكه هزینه تامین و ذخیره آب در آببندانها به اندازه یك دهم سدسازی است، اظهار داشت: تا زمانی كه نظام بهره برداری از آببندانهای شمال كشور تعریف نشود، نمیتوان از این ظرفیت بسیار عظیم منابع آبی استفاده كرد. عظیمی تصریح كرد: آببندانهای شمال همچنان بین دستگاههای آب منطقهای، جهاد كشاورزی و یا شورای محل بلاتكلیف و از همه مهمتر در اثر گذر زمان با بالا آمدن رسوبات و لایروبی نشدن، كارایی خود را از دست داده است. وی تاكید كرد: این درحالی است كه پراكندگی آببندانها درخطه شمال به درستی و بر اساس نیاز زمینهای شالیزاری ایجاد شده است و منابع آبی مطمئنی برای زمینهای زراعی، باغی و فعالیت شیلاتی است. این كارشناس آب و خاك وزارت جهاد كشاورزی خاطرنشان كرد: در آببندانها بر خلاف سد سازی نیازی به ایجاد شبكههای آبیاری كه همانند سد سازی نیاز به هزینه و سرمایه گذاری بالایی است، ندارد. عظیمی گفت: در حالی كه زمان سد سازی در ایران هفت تا ۱۰ سال به طول میانجامد، اما مطالعه، اجرا و بهره برداری از آببندانهای شمال در كمتر از یك سال انجام میشود. وی گفت: ایجاد ردیف اعتباری برای بهسازی آببندانهای شمال ایران ضروری است و اگر این تصمیم مهم همراه با تخصیص اعتبار صورت نگیرد، مهمترین منابع آبی شمال كه نقش مهمی در تولید محصولات كشاورزی دارد، از بین میرود. وی همچنین به مزیت گردشگری و مقولات زیست محیطی آببندانهای شمال اشاره كرد و گفت: بیشتر طرحهای عمرانی از جمله سد سازی و ایجاد شبكههای آبیاری در شمال با چالش زیست محیطی مواجه اند، درحالی كه بهسازی آببندانها نه تنها مشكل زیست محیطی ندارد، بلكه عامل حفاظت محیط زیست و تقویت زیستگاههای پرندگان و حیات وحش است.
