صالح قاسمی دبیر مرکز مطالعات راهبردی جمعیت کشور در همایش «ایران جوان» در دانشگاه علوم پزشکی بابل با اشاره به کاهش بیسابقه نرخ باروری گفت: نرخ رشد جمعیت از ۴ درصد به نیم درصد کاهش یافته و پیشبینی میشود در سال ۱۴۱۵ به صفر درصد برسد و پس از آن منفی شود.
وی افزود: نرخ باروری کل کشور از ۶.۵ فرزند به ۱.۵ فرزند کاهش یافته و استانهای گیلان و مازندران رکورددار کمترین نرخ باروری در ایران هستند؛ گیلان با ۰.۹ و مازندران با حدود ۱ فرزند به ازای هر خانم.
وی همچنین تاکید کرد: میزان سالمندی کشور از ۱۴ درصد عبور کرده و این دو استان شمالی با بیش از ۱۷ درصد سالمند، سالمندترین مناطق کشور به شمار میروند. قاسمی با استناد به آمار ارائهشده و کاهش میزان تولد در کشور اضافه کرد: در گذشته ۱۷۰ هزار کاهش سالانه تعداد تولد داشتیم که در سال ۹۸ به ۱۲۰ هزار کاهش و اکنون به طرز محسوسی کمتر شده است.
با وجود این هشدارها، قاسمی بیان داشت: روندهای امیدبخشی در حوزه جمعیت شکل گرفته است؛ تولد فرزندان سوم، چهارم و پنجم بین ۷ تا ۱۴ درصد افزایش یافته، فاصله میان ازدواج و تولد فرزند اول کاهش یافته، میزان سقطهای غیرقانونی حدود ۴۰ درصد کاهش یافته و تمایل جوانان به فرزند سوم ۹ درصد رشد داشته است. وی یادآور شد: فاصله ازدواج تا فرزند اول در کشور پنج ونیم سال بود (شهرهای بزرگ تا هفت سال و شهرهای کوچک و روستاها به چهارسال ونیم که میانگین پنج ونیم سال شده بود) که در چهارسال گذشته حدود پنج ماه کاهش داشته است.
این پژوهشگر افزود: این دادهها نشان میدهد خانوادههای ایرانی، حتی در استانهای شمالی با کمترین شاخصهای جمعیتی، ظرفیت اصلاح الگوی فرزندآوری را دارند. وی با تاکید بر نقش خانوادههای اصیل ایرانی، به ویژه خانوادههای مازندران و گیلان، گفت: اگر با این خانوادهها تعامل علمی و فرهنگی داشته باشیم و خدمات مناسب ارائه دهیم، الگوی فرزندآوری قابل اصلاح است و میتوان زنگ خطر جمعیت را به فرصت تبدیل کرد. دبیر مرکز مطالعات راهبردی جمعیت کشور از وضعیت قرمز جمعیت در گیلان و مازندران خبر داد و گفت: نرخ باروری در این دو استان شمالی به کمترین میزان در تاریخ ایران رسیده است.
دبیر مرکز مطالعات راهبردی جمعیت یادآور شد: برای نخستین بار در ۶۵ سال اخیر تعداد تولدها در سال ۱۴۰۳ در کل کشور به ۹۸۰ هزار تولد کاهش یافت.
دبیر مرکز مطالعات راهبردی جمعیت کشور گفت: اصلیترین چالش جمعیت در حوزه سالمندی در حوزه اقتصاد است که نیروی کار کم میشود رکود اقتصادی بیشتر و نیاز ما به نیروی کار خارجی افزایش مییابد که پیامدهایی مثل ورشکستگی بیمهها و … را در پی خواهد داشت.
تحولات جمعیتی در استان گیلان طی سالهای اخیر، از یک دغدغه آماری فراتر رفته و به یک ابرچالش اجتماعی، اقتصادی و امنیتی تبدیل شده است؛ چالشی که نمود آن را میتوان در کاهش مستمر موالید، افزایش تعداد فوت، افت ازدواجها و حرکت شتابان استان به سمت سالمندی جمعیت مشاهده کرد. گیلان امروز در حالی در آستانه ورود عمیق به «چاله جمعیتی» قرار دارد که فاصله میان تولد و مرگ روزبهروز کمتر میشود و ساختار سنی جمعیت، آینده توسعه استان را با تهدیدهای جدی مواجه کرده است.
بررسی آمارهای رسمی نشان میدهد که اگرچه سیاستهای کلی جمعیت و قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت بهعنوان نقشه راه ملی ابلاغ شدهاند، اما اجراییسازی این سیاستها در سطح استانها با چالشهایی جدی همراه است؛ چالشهایی که از تأمین منابع مالی و هماهنگی بین دستگاهها گرفته تا تغییر نگرش اجتماعی نسبت به ازدواج و فرزندآوری را دربرمیگیرد.
در این میان، گیلان بهدلیل ویژگیهای خاص جمعیتی، نرخ بالای سالمندی و کاهش چشمگیر باروری، در زمره استانهای دارای وضعیت بحرانی قرار گرفته و نیازمند نسخهای متفاوت و متناسب با شرایط بومی خود است.
در چنین شرایطی، مسئولان حوزه سلامت و اجتماعی استان بر این باورند که عبور از بحران جمعیت، صرفاً با آمار و هشدار ممکن نیست و نیازمند راهبری اجتماعی، فعال سازی ظرفیتهای مردمی، حمایتهای هدفمند اقتصادی و اجرای دقیق تکالیف قانونی است.
«محمدتقی آشوبی»، رئیس دانشگاه علوم پزشکی گیلان در این باره با اشاره به مقایسه روند فراوانی وقایع حیاتی در هفتماهه سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴، وضعیت جمعیتی استان را هشدار دهنده توصیف کرد و گفت: کاهش شاخصهای حیاتی به ویژه در حوزه موالید، نشاندهنده ورود گیلان به چاله جمعیتی است. به گفته وی، تعداد موالید در سال گذشته ۱۰ هزار و ۱۴۲ نفر بوده که این رقم در مدت مشابه سال ۱۴۰۴ به ۹ هزار و ۶۳۶ نفر رسیده و بیانگر کاهش ۵.۲ درصدی است؛ کاهشی که در صورت تداوم، پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و بهداشتی گستردهای برای استان به همراه خواهد داشت. آشوبی افزود: در همین بازه زمانی، تعداد فوتشدگان از ۱۰ هزار و ۶۹۹ نفر در سال ۱۴۰۳ به ۱۱ هزار و ۲۷۶ نفر در سال ۱۴۰۴ افزایش یافته است که این روند، شکاف میان تولد و مرگ را تشدید کرده و زنگ خطر سالخوردگی جمعیت را به صدا درآورده است.
استان مازندران نیز امروز در یکی از بحرانیترین وضعیتهای جمعیتی تاریخ خود قرار دارد. این استان که زمانی بهواسطه ساختار جوان جمعیت و پویایی اجتماعی شناخته میشد، اکنون با نرخ باروری کمتر از ۱/۳ در ردیف مناطق دارای «چاه جمعیتی» قرار گرفته است؛ وضعیتی که خروج از آن بسیار دشوار و در برخی تجربههای جهانی تقریباً ناممکن توصیف شده است. در همین رابطه، محمودی کارشناس حوزه اجتماعی و خانواده میگوید: کاهش نرخ باروری در کشور امروز به یکی از مهمترین دغدغههای جمعیتی تبدیل شده است. همانطور که آمارهای رسمی نشان میدهد، ما از نقطه ایمنِ جمعیتی فاصله گرفتهایم و این یعنی آیندهای که در آن ترکیب سنی کشور دستخوش تغییرات جدی و نگرانکننده خواهد شد. وی افزود: در سال ۱۳۶۵ نرخ باروری زنان در ایران حدود ۶/۳ فرزند بود، اما این رقم اکنون به ۱/۶ فرزند رسیده است؛ عددی که بهطور محسوسی پایینتر از حداقل نرخ جایگزینی یعنی ۲/۱ است. وقتی نرخ باروری به حدود ۱/۵ میرسد، وارد «چاله جمعیتی» میشویم و اگر این عدد به ۱/۳ کاهش پیدا کند، در «چاه جمعیتی» قرار میگیریم؛ وضعیتی که خروج از آن تقریباً ناممکن است.
این کارشناس حوزه اجتماعی، خاطرنشان کرد: امروز استانهایی مانند مازندران، اصفهان، سمنان، گیلان، البرز، مرکزی، تهران و ایلام به نرخ باروری کمتر از ۱/۳ رسیدهاند؛ یعنی در نقطهای نگرانکننده قرار گرفتهاند.
محمودی ادامه داد: روند تولد فرزندان سوم به بعد نیز تغییراتی داشته است. تعداد ولادت فرزندان پنجم و ششم از ۱/۳ به ۲/۷ درصد رسیده و تولد فرزندان سوم نیز از ۱۵/۵ به ۱۷/۸ درصد افزایش یافته است. این تغییرات نشان میدهد بخش محدودی از خانوادهها به سمت فرزندآوری بیشتر رفتهاند؛ اما این تغییر در حدی نیست که بتواند کاهش شدید نرخ باروری را جبران کند.
کاهش نرخ زاد و ولد اگرچه امری جهانی است و سازمان ملل نیز در سال ۲۰۲۲ پیشبینی کرده بود باروری جهانی تا سال ۲۰۵۰ به ۲.۱ تولد به ازای هر زن کاهش مییابد، اما ضرورت دارد دلایل و ریشههای آن در ایران به طور جداگانه و ناظر به شرایط حال حاضر کشور مورد بررسی قرار بگیرد. کشوری که به گفته کارشناسان، سریعترین کاهش نرخ باروری را در جهان دارد. معاون راهبری سازمان ملی جمعیت کشور نیز چندی پیش اعلام کرد که از سال ۱۴۲۰ وارد فاز سالمندی میشود.
وی افزود که زنان در مهار و کنترل این وضعیت میتوانند نقش پررنگی داشته باشند.
معاون راهبری سازمان ملی جمعیت کشور اظهار کرد: مطابق هرم سنی جمعیت کشور در سال ۱۴۰۳ در دو دهه آینده جمعیت بین ۳۵ تا ۵۰ سال وارد میانسالی شده و به بالای هرم کوچ میکنند که ساختار جمعیت را متفاوتتر از امروز میکند و نیازمندی خودش را دارد.
وی با بیان اینکه مطابق آمار در حال حاضر کل جمعیت بالای ۶۵ سال کشور ۷.۵ میلیون نفر است، اضافه کرد: توسعه پزشکی امروز امید به زندگی افزایش یافته و افراد که به مرز ۶۰ سالگی میرسند امید به زندگی حدود ۱۰ تا ۱۵ سال آینده را دارند.
این طور که به نظر میرسد، سقوط شیب جمعیتی و کاهش شدید آمار تولد حتی مسوولان را نیز غافلگیر کرده است و متاسفانه افزایش جمعیت و دست به کار شدن جوانان برای ازدواج و فرزندآوری از آن موضوعاتِ چندوجهی است که با دستور دولتی و یک شبه درست نمیشود و چنانچه مسوولان این وضعیت را نگران کننده میدانند، باید هرچه زودتر فرایندها و روندهای اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی و …. را اصلاح کنند وگرنه در کمال ناباوری باید منتظر انقراض نسل ایرانیان پس از صدهاهزار سال زندگی شرافتمندانه در این کره خاکی باشیم. مسالهای که دشمنان تاریخی ایران زمین را بیش از همه شاد و خرسند خواهد کرد!
- نویسنده : مائده مطهری زاده
