مائده مطهری زاده

جنگل‌ها در گستره زمان به عنوان پناهگاه، تامین کننده سوخت، منبع غذای انسان و دام، تولید کننده چوب‌های ساختمانی و مواد اولیه‌ صنایع چوب و کاغذ بوده است، همچنین عرصه‌های جنگلی با ارائه خدمات اکوسیستمی نقش مهمی در حفاظت از آب، خاک و موجودات زنده داشته در توسعه اقتصادی–اجتماعی پایدار مردم هر منطقه نیز نقش بسزایی دارند.
جنگل‌های شمال ایران در محدوده‌ای کوچک و به صورت یک نوار باریک در حاشیه جنوبی دریای خزر از گیلان تا گلستان قرار داشته قابلیت تولیدات صنعتی چوب در آن فراهم است. جنگل‌های هیرکانی یکی از با ارزش‌ترین جنگل‌های جهان و بازمانده از دوران چهارم زمین‌شناسی است که متاسفانه روند مدیریت و بهره‌برداری در سطح آن به شکلی بوده که بنابر عقیده تعداد قابل توجه ای از کارشناسان و متخصصان جنگل در صورت فقدان طرحی جامع و عدم مدیریت مبتنی بر توسعه پایدار احتمال نابودی آن می رود. این جنگل‌ها در تیرماه سال ۹۸ با همت انجمن‌های غیردولتی و فعالان و اساتید منابع طبیعی کشور و دولت، به عنوان میراث طبیعی جهانی در فهرست آثار یونسکو ثبت گردید اما از همان زمان تاکنون، نه تنها فشارها و تهدیدات از روی این فسیل‌های زنده طبیعت برداشته نشد، بلکه روز به روز بر دامنه تنش‌ها و ناملایمات افزوده شد. از آتش سوزی و خاک فروشی و قاچاق چوب گرفته تا طبیعتگردی‌های ناشیانه و آسیب‌زا، ویلاسازی‌های افسانه‌ای و استفاده‌های ابزاری بومیان به منظور تهیه هیزم و چرای دام در مراتع و … .
اما این بار لاک‌تراشی، یکی از صنایع دستی چوبی مازندران که مواد اولیه آن از چوب تهیه می‌شود متهم ردیف اول است. افتتاح بازارچه های سنتی در مناطق جنگلی و گردشگری مازندران به همراه عرضه صنایع دستی لاک تراش در این بازارچه ها و سطح شهرها این نگرانی را برای دوستداران محیط زیست و جنگلهای هیرکانی ایجاد کرد که برای تهیه چوب مورد نیاز صنعت لاک تراشی، جنگلهای هیرکانی در این قربانگاه همانند گوشت قربانی تکه تکه به فروش می رسد. یکی از جدیدترین بازارچه های سنتی مازندران هفته گذشته در سوادکوه شمالی در منطقه زیبای لفور در قلب جنگلهای هیرکانی افتتاح شد که در این بازارچه همانند دیگر بازارچه های سنتی مازندران علاوه بر پخت و عرضه غذاهای سنتی و صنایع دستی، بخش از این بازارچه ها محل فروش محصولات صنایع دستی است که بواسطه لاک تراشی تهیه می شود. لاک تراشی شامل ساخت مصنوعات چوبی با نقش های الهام گرفته از طبیعت است. محصولاتی که ساخته هنر لاک‌تراشی است شامل ظروفی همچون کچه (قاشق چوبی)، جوله (وسیله ای شبیه پارچ چوبی)، برنج شور (کاسه‌ای گود و بزرگ)، قند چوله، کترا(کف گیر)، پلاکر، دونه پاج(دیس گرد چوبی برای تمیز کردن برنج)، کلز (ملاقه) و… می باشد که بیشتر در طبخ، سرو غذا و تقریبا تمامی فعالیت های آشپزی کاربرد دارد. هنر لاک تراشی که در مازندران ریشه در عمق تاریخ دارد و در گذشته در این استان بسیار رواج داشته است اما در سالهای اخیر عرضه آنها در سطح بازارچه ها و حتی در سطح شهرهای بسیار زیاد شد که در این بخش نگرانی هایی را برای دوستداران جنگلهای هیرکانی فراهم کرد. ۶ فروردین ماه سال جاری فیلمی در فضای مجازی منتشر شد که در پی آن چند درخت با ارزش راش که در اصطلاح محلی «ممرز» نام دارد و از گونه های نادر و با ارزش جنگلهای هیرکانی محسوب می شود قطع و از چوب آن دسته کلنگ و دسته داس درست می کردند.
یکی از اهالی منطقه بومی در جنوب بابل برای تهیه دسته کلنگ و داس اقدام به قطع سه درخت راش کرده بود که ۲ اصله از این درختان با ارزش در مدتی قبل تر قطع و یک اصله همزمان با تعطیلات نوروز ۱۴۰۳ قطع کرد.
این مرد بابلی که در حال تهیه دسته کلنگ با رنده دستی خود بود از دور شاهد حضور چند طبیعت گرد در آن محدوده می شود که همه دسته کلنگ ها و ابزار خودش را در زیر درخت قطع شده باقی می گذارد و فرار می کند.
این فیلم که به سرعت در شبکه های اجتماعی دست به دست شد موجی از نفرت را از سوی دوستداران طبیعت ایجاد کرده است. و این بار دوست داران جنگلهای هیرکانی نگرانند با توجه به این که بسیاری از صنایع دستی تولید شده در لاک تراشی از چوب جنگلهای هیرکانی تهیه می شود این موضوع همانند تهیه دسته کلنگ و فروش آن در بازار بهانه ای برای قطع درختان هیرکانی نشود.
قدمت جنگل های هیرکانی به طور دقیق مشخص نیست، اما بر اساس آخرین نظرات کارشناسان قدمت جنگل‌های هیرکانی بیش از ۴۰ میلیون سال برآورد شده و بازمانده دوره سوم زمین شناسی هستند. از همین جهت به فسیل‌های زنده شهرت دارند و در حوزه باستان شناسی و گیاه شناسی یک موزه طبیعی به شمار می روند.
در دنیایی که تاکنون هزاران گونه گیاهی و جانوری منقرض شده اند، مجموعه ای کهن با قدمتی این چنینی نه تنها یادگاری با ارزش از دل تاریخ است، بلکه منبع عظیمی از گونه های منحصر به فرد زنده است که باید حفظ شود.
اما اهمیت جنگل های هیرکانی تنها از بعد قدمت آن نیست، چرا که این جنگل‌ها علاوه بر تامین اکسیژن، در ذخیره مقادیر بسیار زیاد آب، حفاظت از بافت خاک و جلوگیری از جاری شدن سیل نقش بسیار مهمی دارند.
همچنین از بُعد توسعه گردشگری و ایجاد درآمد برای ساکنین نواحی شمالی کشور نیز جنگل های هیرکانی بسیار موثر بوده اند. به طوری که نوار شمالی کشور از محبوب ترین سایت‌های گردشگری ایران به شمار می رود و ورود گردشگر به این خطه موجب درآمد پایدار از راه گردشگری برای اهالی سرزمین های شمالی کشورمان شده است. یکی از فعالان محیط زیست در این باره بیان داشت: تحت هیچ شرایطی این بازارچه ها نباید بهانه ای برای قطع درختان هیرکانی و عرضه محصولات لاک تراشی در این بازارها شوند. محمد زمان عابدی اظهار کرد: قبل از راه اندازی این بازارچه های افرادی بودند که در منزل خود این صنایع دستی را تولید و در کنار جاده ها و یا در سطح شهرهای مازندران به فروش می رساندند.
این فعال محیط زیست سوادکوهی با بیان این که ما مخالف راه اندازی بازارچه های سنتی نیستیم، اظهار کرد: نگرانی ما از آسیب بیشتر به جنگلهای هیرکانی است که دیگر تحمل هیچ خنجری را ندارد.
عابدی ادامه داد: به طور حتمی باید نظارت شدید بر روی فعالیت لاک تراشان باشد تا این چوب های که برای صنایع دستی استفاده می شود از کجا و چگونه تهیه می کنند. وی با بیان این که تا کنون امانت دار خوبی برای جنگلهای هیرکانی نبودیم، اظهار کرد: اگر همه شهروندان با حساسیت حفظ جنگلهای هیرکانی را در دستور کار نداشته باشیم فرایند تخریب این میراث چند میلیون ساله با شتان بیشتری ادامه می یابد. عابدی تصریح کرد: در مناطق جنگلی و گردشگری مازندران همانند سوادکوه باید بنرهای مختلفی در سطح جاده ها نصب شود و خطر اتقراض جنگلهای هیرکانی به درستی روشنگری شود.
این فعال محیط زیست اظهار کرد: اگر قرار است هنر لاک تراشی مازندران که از اجداد و نیاکان ما به ارث رسید همچنان پویا باشد باید از چوب های که وارد کشور می شود استفاده کرد نه این که جنگلهای هیرکانی را قطع کنیم.
وی گفت: پخت و عرضه غذاهای محلی هم در این بازارچه ها مورد استقبال مسافران و گردشگران قرا خواهد گرفت و از این ظرفیت باید استفاده کرد.
عابدی با بیان این مطلب که عرضه برخی از محصولات کشاورزی با قیمتی مناسب برای مسافران در این بازارچه ها شوق آفرین است، بیان داشت: همه ی جنگل نشینان باید به این باور برسند که حفظ جنگل برای خود آنها بیشترین آورده را خواهد داشت. وی تصریح کرد: مردم مازندران امسال شاهد بودند گرمای طاقت فرسای تابستان و سیلاب های شدید چه خسارت های به بار آور و تخریب بیشتر جنگلهای هیرکانی اولین آسیب را به جنگل نشینان و اراضی باغی و کشاورزی آنها وارد خواهد کرد. بازارچه سنتی سوادکوه جدیدترین بازارچه ای بود که در مازندران با سرمایه گذاری هفت میلیارد ریالی در ۱۵ غرفه در کنار جنگلهای هیرکانی در منطقه لفور افتتاح شد. در این بازارچه علاوه بر صنایع دستی لاک تراشی، انواع غذاهای محلی و صنایع دستی غیر چوبی هم در معرض فروش قرار دارد. تخریب و از میان رفتن بخشی از جنگل‌های هیركانی در شمال ایران هم به استناد آمارهای رسمی و هم نقشه جغرافیای طبیعی واقعیتی انكارناپذیر است كه به اعتقاد كارشناسان باید جدی گرفته شود. اگر چه افزایش جمعیت و ضرورت دسترسی به زمین های كشاورزی بیشتر از یك سو و ضرورت ساخت جاده و راه های دسترسی به عنوان یكی از زیرساخت های مهم توسعه از سوی دیگر نخستین انگیزه تخریب جنگل های شمال به شمار می رود ، ولی به اعتقاد كارشناسان با گذشت زمان انگیزه های دیگری هم به این مجموعه اضافه شد كه گاهی تا حد به یغما بردن این ذخیرگاه طبیعی پیش رفته است. خشكاندن مرداب‌ها و آبگیرها ، جنگل تراشی با هدف تصرف محدوده تراشیده شده به عنوان زمین كشاورزی ، حضور دام در جنگل ، بهره‌برداری مفرط صنایع چوب و كاغذ بدون جایگزینی مناسب و قاچاق چوب نیز از دیگر عوامل و انگیزه های از بین رفتن بخش زیادی از جنگل های شمال محسوب می شود. افزایش قیمت زمین ، رواج ویلاسازی و ضعف مدیریت و برنامه‌ریزی نیز از عواملی است كه انگیزه های تخریب جنگل های شمال را در سالیان گذشته تشدید كرده است به گونه ای كه با مقایسه نقشه های جغرافیای طبیعی مازندران در چند دهه گذشته حاكی از پاك شدن بخشی از رنگ سبز و جایگزینی رنگ قهوه ای است كه با خود یپام روشن پاكسازی جنگل را دارد. با وجود اختلاف در برخی از آمارهای موجود در ارتباط با سطح جنگل های شمال ، در مجموع می‌توان گفت بیشترین تخریب و كاهش سطح جنگل‌ها در دو منطقه جلگه و بالابند (مرتفع) رخ داده است. هم اكنون از جنگل‌های جلگه‌ای كه زمانی سراسر جلگه شمال ایران را پوشانده بود ، تنها لكه‌هایی پراكنده بر نقشه جغرافیایی و خاطراتی در ذهن سالخوردگان باقی مانده است.