جنگل‌های هیرکانی، میراث طبیعی چندمیلیون‌ساله شمال ایران، برای بقا بیش از هر زمان دیگری به مدیریت اصولی، نظارت مستمر و مشارکت عمومی نیاز دارند. در غرب مازندران، اجرای طرح مردمی کاشت یک میلیارد درخت، آموزش نسل نوجوان، مقابله با قاچاق چوب و تثبیت مالکیت اراضی ملی، از جمله محورهای مورد تأکید مسئولان منابع طبیعی برای حفاظت از این سرمایه ارزشمند است؛ اقداماتی که موفقیت آنها به تداوم اجرا، نظارت مؤثر و همراهی مردم وابسته خواهد بود.

گسترش فعالیت‌های انسانی، تغییر کاربری اراضی، تخریب پوشش گیاهی، برداشت غیرمجاز چوب و فشار بر عرصه‌های طبیعی، ضرورت تقویت برنامه‌های حفاظتی را افزایش داده است. در چنین شرایطی، مدیریت منابع طبیعی نیازمند رویکردی چندجانبه است؛ رویکردی که در کنار برخورد قانونی با متخلفان، بر آموزش عمومی، مشارکت اجتماعی، احیای پوشش گیاهی و تثبیت حقوقی اراضی ملی نیز تکیه کند. مهرداد خزایی‌پول، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مازندران ـ نوشهر، با اشاره به برنامه‌های حفاظتی غرب مازندران، بر اهمیت اجرای طرح مردمی کاشت یک میلیارد درخت و ضرورت مشارکت اقشار مختلف جامعه در صیانت از منابع طبیعی تأکید کرده است. طرح‌های درختکاری زمانی می‌توانند به نتایج پایدار منجر شوند که علاوه بر تأمین نهال، شرایط لازم برای استقرار و رشد درختان نیز فراهم باشد. انتخاب گونه‌های متناسب با شرایط اقلیمی و خاک، کاشت در عرصه‌های مناسب، مراقبت از نهال‌ها در سال‌های نخست و تأمین نیاز آبی آنها در دوره استقرار، از جمله عواملی است که در موفقیت چنین برنامه‌هایی نقش تعیین‌کننده دارد.
مشارکت مردم نیز زمانی اثربخش خواهد بود که از فعالیت‌های نمادین و مقطعی فراتر برود و به بخشی از فرایند مستمر حفاظت از طبیعت تبدیل شود. آگاهی‌بخشی درباره ارزش جنگل‌ها، گزارش تخلفات، مراقبت از عرصه‌های طبیعی و همکاری با نهادهای مسئول می‌تواند نقش مهمی در کاهش فشارهای انسانی بر این منابع ایفا کند.
صیانت از جنگل‌های هیرکانی مسئولیتی مشترک میان دولت، نهادهای نظارتی، جوامع محلی و شهروندان است. این جنگل‌ها سرمایه‌ای متعلق به یک نسل نیستند؛ میراثی‌اند که حفاظت از آنها، حق نسل‌های آینده برای برخورداری از طبیعت سالم را تضمین می‌کند.
یکی از محورهای مورد توجه در برنامه‌های اعلام‌شده برای غرب مازندران، مشارکت دانش‌آموزان شهرستان عباس‌آباد در طرح مردمی کاشت یک میلیارد درخت است؛ اقدامی که به گفته مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری منطقه، نمونه‌ای ارزشمند از ظرفیت نسل نوجوان برای گسترش فرهنگ حفاظت از محیط‌زیست به شمار می‌رود.
حضور دانش‌آموزان در برنامه‌های درختکاری می‌تواند فرصتی برای پیوند آموزش‌های نظری با تجربه عملی فراهم کند. آشنایی با نقش درختان در جلوگیری از فرسایش خاک، حفظ رطوبت، حمایت از حیات‌وحش و تنظیم چرخه آب، به دانش‌آموزان کمک می‌کند اهمیت منابع طبیعی را فراتر از یک فضای سبز ساده درک کنند. با این حال، آموزش محیط‌زیستی زمانی ماندگارتر می‌شود که به یک روز درختکاری محدود نماند. ایجاد گروه‌های دانش‌آموزی دوستدار طبیعت، بازدیدهای آموزشی از عرصه‌های جنگلی، آشنایی با گونه‌های بومی و مشارکت در مراقبت از نهال‌های کاشته‌شده می‌تواند زمینه تداوم این تجربه را فراهم کند.
نسلی که از دوران مدرسه با مسئولیت حفاظت از منابع طبیعی آشنا شود، در آینده ظرفیت بیشتری برای مشارکت در تصمیم‌گیری‌های محیط‌زیستی و مطالبه‌گری درباره تخریب جنگل‌ها خواهد داشت. از این رو، سرمایه‌گذاری بر آموزش کودکان و نوجوانان، در کنار اقدامات اجرایی، یکی از پایه‌های مهم حفاظت بلندمدت از جنگل‌های هیرکانی محسوب می‌شود.
قاچاق چوب و برداشت غیرمجاز از عرصه‌های جنگلی از جمله موضوعاتی است که مقابله با آن به نظارت مستمر و هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول نیاز دارد. خزایی‌پول نیز با اشاره به برنامه‌های حفاظتی منطقه، از تشدید اقدامات مقابله‌ای، برخورد با قاچاقچیان چوب و نظارت بر واحدهای چوب‌بری به‌عنوان بخشی از فعالیت‌های منابع طبیعی در غرب مازندران نام برده است.
حفاظت مؤثر از جنگل‌ها مستلزم آن است که زنجیره برداشت، حمل‌ونقل و عرضه چوب به‌صورت دقیق رصد شود. کنترل مجوزهای حمل، بررسی منشأ چوب در مراکز فرآوری و فروش و برخورد قانونی با تخلفات می‌تواند امکان عرضه چوب حاصل از برداشت غیرمجاز را کاهش دهد. همچنین استفاده از سامانه‌های ثبت و پایش، افزایش گشت‌های حفاظتی در مناطق حساس و تقویت همکاری میان نیروهای منابع طبیعی، دستگاه قضایی و نهادهای انتظامی می‌تواند به افزایش اثربخشی نظارت کمک کند.
البته مقابله با قاچاق چوب تنها به برخورد با متخلفان محدود نمی‌شود. شناسایی عوامل زمینه‌ساز تخلف، ارتقای آگاهی عمومی و توجه به شرایط اقتصادی جوامع محلی نیز در طراحی سیاست‌های حفاظتی اهمیت دارد. ایجاد فرصت‌های درآمدی سازگار با محیط‌زیست و تقویت مشارکت ساکنان بومی در حفاظت از جنگل‌ها می‌تواند انگیزه همکاری با دستگاه‌های مسئول را افزایش دهد. یکی دیگر از محورهای مورد تأکید مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران ـ نوشهر، تعیین تکلیف قانونی اراضی و پیشگیری از تصرفات غیرمجاز است. به گفته وی، شناسایی اراضی ایجادشده در پی پسروی آب دریای کاسپین در برخی مناطق غرب مازندران انجام شده و لازم است تعیین وضعیت حقوقی این زمین‌ها بر اساس ضوابط قانونی ادامه یابد. تغییر خط ساحلی و پسروی آب دریا می‌تواند زمینه شکل‌گیری پرسش‌های حقوقی درباره مالکیت و نحوه بهره‌برداری از برخی اراضی را فراهم کند. در چنین شرایطی، تعیین دقیق حدود زمین‌ها، بررسی سوابق ثبتی و اجرای مقررات مربوط به اراضی ساحلی و ملی، برای جلوگیری از تصرف و بهره‌برداری غیرقانونی ضرورت دارد. خزایی‌پول همچنین اخذ اسناد مالکیت تک‌برگ برای اراضی ملی را از اقدامات مهم در تثبیت مالکیت دولت و جلوگیری از دست‌اندازی به منابع طبیعی دانسته و بر پیگیری این موضوع از طریق دستگاه قضایی تأکید کرده است.
تثبیت مالکیت و تعیین حدود قانونی اراضی می‌تواند از بروز اختلافات و تصرفات غیرمجاز جلوگیری کند؛ با این حال، اجرای این فرایند باید بر پایه بررسی‌های دقیق کارشناسی و رعایت حقوق قانونی اشخاص انجام شود. شفافیت در فرایندهای ثبتی و هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی، ثبتی و قضایی از جمله عواملی است که می‌تواند به کاهش مناقشات و افزایش اثربخشی حفاظت از اراضی ملی کمک کند.
جنگل‌های هیرکانی برای ادامه حیات به مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ نیاز دارند. کاشت درخت، مقابله با قاچاق چوب و تثبیت مالکیت اراضی ملی، هر یک بخشی از این فرایند هستند؛ اما هیچ‌کدام به‌تنهایی نمی‌توانند تمام چالش‌های پیش روی جنگل‌ها را برطرف کنند.
حفاظت پایدار مستلزم پایش مستمر وضعیت جنگل‌ها، جلوگیری از تغییر کاربری غیرمجاز، مدیریت اصولی عرصه‌های آبخیز، حفاظت از خاک و منابع آبی و توجه به نیازهای جوامع محلی است. در این میان، همکاری مردم با نهادهای مسئول و پاسخ‌گویی دستگاه‌های متولی می‌تواند فاصله میان برنامه‌های اعلام‌شده و نتایج عملی را کاهش دهد.
آنچه آینده جنگل‌های هیرکانی را تعیین می‌کند، نه فقط تعداد درختان کاشته‌شده یا شمار عملیات حفاظتی، بلکه میزان موفقیت در حفظ و احیای اکوسیستم‌های طبیعی است. اگر مشارکت مردمی به فرهنگی پایدار تبدیل شود، نظارت بر برداشت چوب تقویت شود و اراضی ملی از تعرض و تصرف غیرقانونی مصون بمانند، می‌توان به بهبود شرایط حفاظتی این میراث طبیعی امیدوار بود. صیانت از جنگل‌های هیرکانی مسئولیتی مشترک میان دولت، نهادهای نظارتی، جوامع محلی و شهروندان است. این جنگل‌ها سرمایه‌ای متعلق به یک نسل نیستند؛ میراثی‌اند که حفاظت از آنها، حق نسل‌های آینده برای برخورداری از طبیعت سالم را تضمین می‌کند.

  • نویسنده : صادقی