مائده مطهری زاده سیل، از جمله پرتکرارترین و خسارتبارترین حوادث طبیعی در مازندران است. فرقی ندارد، بهار باشد، پاییز، تابستان یا زمستان؛ هر بار که بارشی داشته باشیم سیل هم داریم. به عبارتی دیگر، باران رحمت الهی همین که از آسمان بر روی زمین جاری میشود دیگر نامش رحمت نیست، مصیبت است. چرا؟ چون بستر […]
مائده مطهری زاده
سیل، از جمله پرتکرارترین و خسارتبارترین حوادث طبیعی در مازندران است. فرقی ندارد، بهار باشد، پاییز، تابستان یا زمستان؛ هر بار که بارشی داشته باشیم سیل هم داریم. به عبارتی دیگر، باران رحمت الهی همین که از آسمان بر روی زمین جاری میشود دیگر نامش رحمت نیست، مصیبت است. چرا؟ چون بستر برای استفاده از این موهبت خدادادی فراهم نیست و به جای آن، تا دلتان بخواهد، شرایط برای جاری شدن سیلاب فراهم است. از نابودی پوشش گیاهی در بالادست گرفته تا تجاوز به بستر و حریم رودخانهها؛ از عدم اجرای طرح جامع سیلاب گرفته تا فقدان طرحهای آبخیزداری و… .
اما این آخری، یعنی طرحهای آبخیزداری از جمله برنامههایی است که در صورتِ عملیاتی کردن آن، نه فقط جلوی سیلابهای مخرب را میگیرد بلکه تا حدودی میتواند از تنش آبی فزاینده در استان نیز جلوگیری کند.
آبخیزداری مجموعه عملیاتی است که براساس اصول مدیریت یکپارچه حوزه آبخیز به منظور حفاظت از منابع آب و خاک اجرایی شده و در آبخوانداری نیز با مهار و نفوذ سیلاب روی عرصههای آبخوان از بروز سیلابهای مخرب جلوگیری و موجب احیای منابع آب و خاک میشود. انجام عملیات آبخیزداری و آبخوانداری میتواند تا حد زیادی از بروز سیلابهای مخرب، پرشدن سدها توسط رسوب، تخریب عرصه منابع طبیعی و تشدید وقوع بلایای طبیعی جلوگیری کند. به گفته کارشناسان، اجرای پروژههای آبخیزداری در جلوگیری از اُفت سطح آبهای زیرزمینی و ذخیره آب، کاهش خسارات ناشی از سیل، جلوگیری از فرسایش خاک، بهبود شرایط زیستمحیطی، کاهش خسارت ناشی از خشکسالی و تغذیه سفرههای زیرزمینی، بهبود اشتغال، ارتقاء سطح درآمد روستائیان و آبخیزنشینان و بالا بردن ارزش تفرجگاهی مناطق تحت پوشش میتواند از نقش بسیار مؤثری برخوردار باشد. به عبارتی دیگر: منظور از آبخیزداری تغذیه سفره آبهای زیرزمینی و افزایش تولید محصول است. آبخیزداری بهرهگیری از مجموعه گسترده دانش و تجربه در یافتن راههای پیشگیری و رویارویی با فرسایش خاک و سیلابهای مخرب است.
تعاریف دیگری نیز برای آبخیزداری آمده است که از جمله آن میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
آبخیزداری یعنی حفظ و احیای آبخیزهای بحرانی
آبخیزداری یعنی بهره برداری کامل از سرمایه گذاریهای هنگفت مالی در منابع اقتصادی کشور
آبخیزداری یعنی بهره برداری مناسب و درست از منابع طبیعی و کشاورزی حوزههای آبخیز
آبخیزداری یعنی تقویت پوشش گیاهی و کاهش زیانهای سیلهای ویرانگرآبخیزداری یعنی تغذیه سفره آبهای زیرزمینی و افزایش تولید محصول
هدف مدیریت منابع آبخیز را تحت کنترل درآوردن عملیات کشاورزی، دامپروری، ساختمان سازی، راهسازی، قطع درختان وبه طور کلی هرگونه عملی چه مفید وچه مضر، چه مثبت وچه منفی، ارزیابی آنها وتوجه به وضعیت آبخیز براساس خصوصیات زمین شناسی، خاک شناسی، پوشش گیاهی، اقلیم شناسی، هیدرولوژی وارائه رهنمودها وپیشنهادها جهت اجرا و مدیریت صحیح در مورد همه عوامل طبیعی وزیستی هر اکوسیستم در واحدهای طبیعی خاص واعمال مدیریت بر روی عواملی که در توزیع آب وکیفیت هیدرولوژیکی تاثیر دارند، عنوان کرده اند تا به صورت مطلوب وعلمی، خاک حوضه آبخیز از فرسایش حفظ گردد.
لزوم اجرای طرحهای آبخیزداری
استاندار مازندران در همین پیوند طی روزهای گذشته گفت: این استان با توجه به وقوع سیل اخیر خسارتهای وارده و ادامه خشکسالیها و تغییرات اقلیمی، نیازمند تمهیدات اساسی در زمینه آبخوان داری و آبخیزداری برای مقابله با سیلاب است. یوسف نوری در حاشیه دیدار با سیل زدگان غرب مازندران گفت: سیل اخیر در استان در ۲ نقطه اساسی مرزن آباد در غرب مازندران و فیروزکوه علاوه بر خسارتهای جانی به زیرساختهای منطقه اعم از اراضی کشاورزی و دامداریها و تاسیسات خسارت فراوانی وارد کرده است. وی اظهار کرد: میزان خسارت سیل طبق بررسیهای انجام شده نهادهایی از جمله مدیریت بحران و جهاد کشاورزی استان در منطقه فیروزکوه ۲۵۰ میلیارد تومان و در منطقه غرب مازندران ۴۵ میلیارد تومان برآورد شد. وی خاطرنشان کرد: بخشی از برآورد سیل به میزان ۴۷۰ میلیارد تومان نیز باید از سازمان برنامه و بودجه پیگیری و تامین بشود که مسوولان امر استان بعد از برگزاری انتخابات آن را پیگیری خواهند کرد تا تخصیص یابد. وی به سفر ۲ معاون وزیر جهاد کشاورزی به مازندران اشاره کرد و یادآور شد: این معاونان اکنون در منطقه حضور دارند تا برآورد خسارت سیل به این بخش را قطعی کنند تا پیگیریهای لازم به موقع صورت بگیرد.
نوری اضافه کرد: در این ارتباط سرپرست ریاست جمهوری ضمن پیگیری اقدامات انجام شده، دستورهایی در زمینه تخصیص اعتبار برای جبران خسارات وارد شده صادر کرد. به گفته وی باید برای برداشت درختان خشک از عرصههای جنگلی
این استان و همچنین مصالح آورده مربوط به سیل و انباشت آن در بستر رودخانه های منطقه نیز تدابیری اندیشیده بشود.
آبخیزداری و آبخوانداری، بهترین و علمیترین روش مدیریت پایدار منابع آب
کارشناسان معتقدند باید به دنبال مدیریت ریسک مخاطرات طبیعی در کشور بود، یعنی، وقتی حوزههای آبخیز، ایمنی شوند و آب را جذب کرده و در سلامت و پایداری بیشتر بمانند، ریسک سیل کاهش مییابد و این امر مستلزم عدم تجاوز به حریم رودخانه در پایین دست است. هرچند مردم کشور، از مازندران به عنوان قطب گردشگری و کشاورزی یاد میکنند اما برخی مشکلات، همچنان بر آن سایه انداخته و انگار ارادهای برای رفع کامل آن وجود ندارد. به عنوان مثال کافی است در غرب مازندران، دو ساعت باران ببارد، آنجا است که مصائب مازندران با وقوع سیل آغاز میشود، موضوعی که محققان و اساتید کشور، معتقدند با طرحهایی چون آبخیزداری میتوان سیل را کنترل کرد و یا اینکه از شدت اثر و خرابی آن کاست. همچنین با توجه به وجود خشکسالی و بروز سیلابها و روانابها در کشور، ضرورت آبخیزداری و آبخوانداری به عنوان بهترین و علمیترین روش مدیریت پایدار منابع آب بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد.
کارشناسان معتقدند آبخیزداری و آبخوانداری با ارائه راهکارهای پیشگیرانه کنترل و بهرهبرداری از روانابها و سیلابها در بخشهای مختلف حوزههای آبخیز میتواند با جلوگیری و کاهش خسارات سیل، تهدید این نعمت الهی را به فرصت تبدیل کرده و کشور را در دورههای خشکسالی با کمترین تنش ناشی از کمی نزولات جوی روبرو کند. کارشناسان بر این باورند که کنترل فرسایش و جلوگیری از هدر رفت خاک مرغوب کشاورزی، ایجاد تعادل پایدار بین منابع آب، خاک و گیاه، مهار و کنترل و افزایش بهرهوری آب و نیز بالا بردن سطح رفاه و افزایش مشارکت عملی مردم ساکنین حوزه آبخیز در حفاظت از منابع موجود بخشی از اهداف جامع طرح است.
آنها همچنین معتقدند، تغذیه جریانهای زیر سطحی جهت افزایش و تثبیت آبدهی قناتها، چشمهها و کاهش اثر پدیده خشکسالی یکی دیگر از فواید طرح آبخیزداری است، از سویی، افزایش تولید در بخش کشاورزی، افزایش سطح زیر کشت و توسعه اراضی بایری که به دلیل کم آبی ناشی از خشکسالی کشت نمیشوند و همچنین جلوگیری از خسارت سیل در داخل حوزه و اراضی پایین دست شامل مناطق مسکونی شهری و روستایی، منابع آب، قناتها و اراضی کشاورزی و باغات، مزایای دیگر اجرای طرحهای آبخیزداری است. هر چند مسئولان معتقدند از مجموع ۴۱ مخاطره طبیعی جهان ۳۱ مورد در ایران اتفاق میافتد و سیل پس از زلزله اصلیترین مخاطره کشور محسوب میشود. آنچه متولیان سازمان جنگلها را در حوزه آبخیزداری و آبخوانداری وظیفهمند میکند اقدامات در بالادست در سطح حوزه های آبخیز به منظور پیشگیری از سیل است. مدیریت سیلاب باید با رویکرد پیشگیری از سیل صورت گیرد و از بالادست با اقدامات احیای پوشش گیاهی و نیز نفوذ آب به درون خاک بتواند سیلابها را کاهش دهد اما به وضوح مشخص است طی سالهای اخیر، تعداد سیل و شدت آن در مازندران افزایش یافت و به تبع آن، آسیبها نیز بیشتر شده است.
همچنین هرچند به اذعان بسیاری از مسئولان استانی و شهرستانی اجرای طرحهای آبخیزداری و به طور مشخص سازههای مشبک سرشاخهگیر توانسته است نقش موثری در کاهش خسارات ناشی از سیل داشته باشد اما کارشناسان معتقدند باید به دنبال مدیریت ریسک مخاطرات طبیعی در کشور بود، یعنی، وقتی حوزههای آبخیز، ایمنی شوند و آب را جذب کرده و در سلامت و پایداری بیشتر بمانند، ریسک سیل کاهش مییابد و این امر مستلزم عدم تجاوز به حریم رودخانه در پایین دست است. از سوی دیگر، برخی به سدسازی به عنوان یک راه برای کاهش مشکلات ناشی از سیلاب میداند، حال آنکه کارشناسان و متخصصان امر بر این باورند که: سدسازی بخش کوچکی از مجموعه فعالیتهای آبخیزداری است و توجه به حوزههای آبخیز قبل از سدها، شبکههای پس از سد، شرایط اقلیمی منطقه، سفرههای زیرزمینی موجود و چند راهکار دیگر از لوازم ضروری انجام طرحهای آبخیزداری و مدیریت منابع آبی محسوب میشود.
