مائده مطهری زاده
تصاویر ماهوارهای به خوبی نشان میدهد که چگونه تراز آب دریای خزر در نیمه شمالی طی سالهای متمادی کاهش یافته و به پایینترین میزان خود در ۳۰ سال اخیر رسیده است! با افت ۹ متری آب حدود ۲۴ درصد از مساحت سطح خزر کوچک خواهد شد.
کارشناسان مربوطه در خصوص جنبههای مختلف آسیبهای موجود در خصوص کاهش تراز آب دریای خزر هشدارهایی ارائه دادند، اما نخبگان دانشگاهی در این امر بر این باورند که یکی از ابعاد کمتر پرداخته شده به آسیبهای کاهش تراز آب خزر آسیبهایی است که به تجارت دریایی در این حوزه وارد میکند و اگر روند کاهشی تراز آب دریا خزر ادامهدار باشد تهدیدی جدی بر صادرات و واردات در بین کشورهای حاشیه خزر محسوب می شود. نخبگان دانشگاهی ایران آسیب های موجود را برای کشورهای روسیه با توجه به عمق کم ساحل خزر در این کشور که بین چهار تا ۵ متر است، بیشتر میدانند.
سال ۲۰۲۰ میلادی، مقالهای با عنوان «طرف دیگر سطح تراز آب دریاها» در نشریه نیچر آلمان چاپ شد که نتایج پژوهشهای آن نشان میدهد، بر اساس سناریوهای مختلف، سطح آب دریای خزر تا پایان قرن حاضر ۹ تا ۱۸ متر پایین خواهد آمد ! این پژوهش میگوید که دریای خزر با «فاجعه» روبرو است. بر اساس این گزارش، طی سه دهه گذشته سطح دریای خزر مقداری اُفت کرده اما تبخیر زیاد آب، یخ نبستن دریای خزر طی زمستان در مناطق شمالی و عدم تعادل در میزان آبهای ورودی باعث خواهد شد که تا پایان قرن حداقل ۹ متر از سطح آب دریا کاهش یابد و این رقم حتی میتواند به ۱۸ متر برسد. گزارش یاد شده چنین سناریویی را تهدید زیستمحیطی نامیده و میگوید سطح دریای خزر به صورت فزایندهای پایینتر میآید و شتاب کاهش آب در حال افزایش است، با توجه به اینکه آبهای بخش روسیه و ترکمنستان خزر، کم عمق است، با افت ۹ متری آب حدود ۲۴ درصد از مساحت سطح خزر کوچک خواهد شد و اگر ۱۸ متر آب افت کند، ۳۴ درصد از سطح این دریاچه خشک خواهد شد! در این رابطه، دکتر مجتبی ذوالجودی؛ معاون محیط زیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیط زیست گفت: تراز اکولوژیک دریای خزر در طول عمر این دریا به طور طبیعی نوسانات سینوسی داشته و همواره طی چندین سال تراز آب خزر افزایش و در ادامه طی چندین سال روند کاهشی را طی کرده است اما طی دو دهه اخیر روند کاهش تراز آب خزر طولانیتر شده و شدت کاهش تراز آب بهویژه در سالهای اخیر شدت یافته به طوری که تنها در سال ۱۴۰۱، تراز آب ۲۶ سانتیمتر کاهش یافته است! وی ادامه داد: در مجموع از سال ۱۳۷۵ تا ۱۴۰۱ که روند کاهش تراز آب شروع شده، حدود ۲ متر از سطح آب کاهش یافته و به کمترین میزان در ۳۰ سال اخیر رسیده است. طبق گزارش مؤسسه تحقیقات آب وزارت نیرو، سطح آب دریای خزر پس از بالاترین تراز خود در ۸۰ سال اخیر که در سال ۱۳۷۴ میلادی اتفاق افتاد، با سیری غیریکنواخت در حال کاهش است. بیشترین میزان این کاهش نیز در بازه زمانی سالهای ۱۳۸۷ تا ۱۳۹۴ میلادی به وقوع پیوسته و این رخداد با کاهش قابل ملاحظه آبدهی رودخانههای مهم شمالی از جمله رودخانه ولگا هم زمان بوده است. البته طی سالهای اخیر افزایش دمای هوا و اثرگذاری آن بر میزان تبخیر و هدر رفت آب، در روند تغییرات سالانه و نوسانات آب تأثیر داشته است.
ورودی آبهای سطحی حدود ۷۴ تا ۸۵ درصد آب ورودی خزر را تأمین میکند که طبق برآوردها، رودخانه ولگا با حدود ۲۵۰ میلیارد مترمکعب از کل ۳۲۰ میلیارد مترمکعب آب ورودی از طریق آبهای سطحی، حدود ۸۰ درصد آب ورودی به خزر را تأمین میکند. با توجه به نقش ولگا در تأمین آب خزر، کاهش آبدهی این رودخانه در کنار عوامل طبیعی از جمله افزایش تبخیر آب خزر و افزایش حرارت آب (دمای آب خزر در سال ۱۴۰۰ نسبت به میانگین بلند مدت ۱ درجه افزایش یافته است) از مهمترین عوامل کاهش تراز و پسروی آب خزر در سالهای اخیر هستند.
مطالعات جامع بررسی تاثیرات کاهش تراز آب دریای خزر آغاز شد
اکنون سرپرست ادارهکل مهندسی سواحل و بنادر در تازهترین اظهارات خود طی روز گذشته با اعلام تسریع بیش از پیش روند کاهش تراز آب دریای خزر، از آغاز مطالعات جامع در این زمینه خبر داد. به گزارش وزارت راه و شهرسازی، «مهدی نیکوکار» با اعلام تسریع بیش از پیش روند کاهش تراز آب دریای خزر در سالهای اخیر و تاثیرگذار بودن این پدیده بر عملکرد بنادر، شهرها، روستاهای ساحلی و ابنیههای مهم دریایی و ساحلی شمال کشور، از آغاز مطالعات جامع در این زمینه بر اساس رصد دادههای ثبت شده از ایستگاههای ترازسنجی و دادههای ماهوارهای نوسانات تراز آب دریای خزر خبر داد. وی، افزایش هزینههای بندری ناشی از تداوم لایروبی برای حفظ عمق ایمن ناوبری، کاهش تابآوری اسکلههای بنادر تجاری و نیز تداوم کاهش حمل و نقل دریایی را مهمترین تاثیرات کاهش تراز آب دریای خزر عنوان کرد. سرپرست اداره کل مهندسی سواحل و بنادر با بیان اینکه در صورت ادامه این روند، عملکرد بنادر تجاری ایران در خزر با مشکل بنیادی مواجه خواهد شد، اظهار داشت: با توجه به تسریع روند کاهش تراز خزر در چند سال اخیر، مطالعه جامع درباره پیشبینی بلندمدت و کوتاهمدت تراز آب دریای خزر و پیشگیری از اثرات کاهش تراز بر عملکرد بنادر و سازههای ساحلی حاشیه دریای خزر از آذر ماه سال جاری آغاز شده است.
وی افزود: در این پروژه مطالعاتی، با تدوین برنامههای چند ساله، اثرات کاهش تراز آب دریای خزر در احجام عملیات لایروبی کانال و حوضچه بنادر، ایجاد مسیر ناوبری ایمن و مطلوب، برنامه عملیاتی درباره تقویت و تعمیرات اسکلهها و اجرای طرحهای توسعهای و ساخت اسکلههای جدید مورد بررسی قرار میگیرد.
نیکوکار گفت: اهداف نهایی در این مطالعات، مشتمل بر تحلیل و بررسی دادهها و بهروزرسانی مدلهای پیشبینی، ارائه سناریوهای محتمل آینده و تدوین برنامه بهمنظور پیشگیری از عوارض کاهش تراز در بنادر و سازههای ساحلی و بررسی تغییرات هیدرودینامیک و رسوب بنادر شمالی، تغییرات لازم در تاسیسات و منصوبات اسکلهها و تجهیزات تخلیه و بارگیری و نیز ارائه طرح توسعه و جانمایی ساخت اسکلههای جدید بنادر و برنامه تأمین ناوگان لایروبی است.
رصد بیلان آبی دریای خزر و نوسانات آب، آثار آن بر سواحل و میزان پیشروی و پسروی دریا
دکتر سیده معصومه بنیهاشمی نیز چندی پیش، ضمن اشاره به فعالیتهای مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر به تشریح وضعیت تراز آبی آن پرداخت و اظهارکرد: یکی از محورهای مهم و اصلی فعالیتهای مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر وزارت نیرو، رصد بیلان آبی دریای خزر و نوسانات آب، آثار آن بر سواحل و میزان پیشروی و پسروی دریا است. گزارشهای دورهای نوسانات آب دریای خزر هم بر اساس اطلاعات ایستگاههای تراز سنجی مستقر در سواحل جنوبی دریای خزر و هم بر مبنای بررسی علل و عوامل در حوزه مطالعات هیدرواقلیمی و منابع ورودی رودخانهای از سوی این مرجع وزارت نیرو تهیه و منتشر میشود. مدیر مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر وزارت نیرو، با اشاره به آخرین نتایج به دست آمده گفت: بر اساس آخرین یافتهها (در مقیاس سال شمسی)، سطح آب دریای خزر در سال ۱۴۰۱ نسبت به سال ۱۴۰۰، معادل ۲۶ سانتیمتر کاهش یافت. این کاهش در شرایطی است که در سال ۱۴۰۰ نیز سطح آب ۲۴ سانتیمتر کاهش یافته بود. در مجموع در طی دو سال اخیر سطح آب خزر حدود ۵۰ سانتیمتر کاهش یافته است این در حالی ست که از سال ۱۳۷۴ شمسی (۱۹۹۵ میلادی) تاکنون سطح آب دریای خزر روندی کاهشی داشته و طی این مدت حدود دو متر از ارتفاع آب این دریا کم شده است.
بنیهاشمی درباره عوامل موثر بر کاهش سطح آب دریای خزر گفت: دریای خزر یک دریای نوسانی است و ویژگی بارز آن برای ساحلنشینان افزایش و کاهش متناوب سطح آب دریاست. از سال ۱۸۳۷ میلادی که اولین ایستگاه اندازهگیری تراز آب در منطقه باکو تاسیس و رصد دستگاهی نوسات آب دریای خزر ثبت شد و مورد استناد قرار گرفت، رفتار دریای خزر نشان دهنده فراز و فرود سطح آب با شدت و حدت متفاوت بوده است. قدیمیترین ایستگاه ترازسنجی سطح آب دریای خزر در کشور ما،ایستگاه انزلی است که در سال۱۳۲۰ شمسی راهاندازی شد و یافتههای آن نیز حکایت از رفتار نوسانی متنوع دریای خزر دارد.
افزایش ۲.۵ متری سطح آب دریای خزر تا سال ۱۳۷۴
مدیر مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر افزود: سطح آب دریا از سال ۱۳۵۶ تا ۱۳۷۴ افزایشی بود. در این بازه زمانی حدودا ۲.۵ متر سطح آب دریای خزر افزایش یافت. بعد از این دوره روند کاهشی سطح آب دریای خزر آغاز شده است. در این بازه زمانی مطالعات وسیعتری انجام شده و عوامل مختلف مورد ارزیابی و بررسی قرار گرفته است. وی با بیان اینکه یکی از مهمترین عوامل موثر بر منابع آب دریای خزر، مولفههای اقلیمی است، اظهارکرد: حوضه آبریز خزر ۳.۵ میلیون کیلومتر مربع وسعت دارد که حدود پنج درصد آن در ایران واقع است و سایر محدوده حوضه آبریز دریای خزر در هشت کشور دیگر قرار دارد. از مهمترین مولفههای موثر بر تراز آبی خزر، میزان بارندگیها و ورودی آب رودخانههاست. میزان آبی که از رودخانهها به دریا وارد میشود، مهمترین عامل افزایش سطح آب است و بارش روی سطح دریا در ردیف دوم اهمیت قرار دارد.
یک متر از سطح آب دریای خزر سالانه تبخیر میشود
مدیر مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر با اشاره به اینکه مهمترین عامل هدررفت آب، تبخیر آب از سطح دریا است که عدد قابل توجهی محسوب میشود، تصریح کرد: این میزان در سواحل و بخشهای مختلف خزر متغیر است. بهطور میانگین یک متر از سطح آب خزر سالانه تبخیر میشود و این میزان در بخشهای جنوبی خزر بیشتر است. منابع آب رودخانهای هم متغیری است که بر حسب شرایط اقلیمی و بهرهبرداری از آب بهطور متوسط ۳۰۰ تا ۳۲۰ میلیارد متر مکعب در سال تخمین زده میشود. برآیند این عوامل موجب افزایش یا کاهش سطح آب دریای خزر میشود. بنیهاشمی اضافه کرد: اگر عوامل ورودی آب غالب شوند، دوره افزایشی سطح آب را شاهد هستیم و بالعکس. بر اساس بررسیهای انجام شده وضعیت دمای سطح آب دریای خزر و اثرات آن بر افزایش تبخیر و هدررفت آب از عوامل مهمی است که در دوره کاهشی اخیر نقش مؤثری داشته است. وی تصریح کرد: نمیتوانیم با قطعیت روند کاهش بارش در حوضه دریای خزر را تایید کنیم ولی آنچه که محرز است و مطالعات انجام شده بر آن صحه میگذارند، افزایش دما در منطقه و استمرار آن بر اساس پیشبینیهای اقلیمی است. بنیهاشمی در بخش دیگری از صحبتهای خود درباره کیفیت آب دریای خزر گفت: همان عواملی که میتوانند بر کمیت آب اثر بگذارند، میتوانند روی کیفیت آن نیز اثرگذار باشند بنابراین کاهش یا افزایش ورودی رودخانهها، تغییرات حادث بر کمیت آب و شرایط اقلیمی از عوامل موثر برکیفیت آب دریای خزر هستند. آنچه که قطع به یقین میتواند منتج به اظهار نظر درباره شرایط کیفی آب دریا بهویژه بخش جنوبی دریای خزر شود، پایش و مطالعه مستمر منابع آب دریاست.
مدیر مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر اضافه کرد: بر اساس آخرین مطالعات و پایشهای دورهای مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر وزارت نیرو درباره رصد منابع آب سطحی در مصب رودخانهها و آبهای کمژرفای دریای خزر در محدوده سواحل جنوبی از آستارا تا منطقه میانکاله در شرق خزر – که مربوط به سال ۱۴۰۰ است – موضوع حادی درباره کیفیت آب دریای خزر بهویژه در آبهای کمژرفا مشاهده نشده است.
لزوم دستیابی کشورهای حاشیه دریای خزر به استاندارد واحد برای پایش و ارزیابی کیفیت آب
وی تاکید کرد: این مشاهدات مربوط به ۱۴ ایستگاه وزارت نیرو در سواحل جنوبی دریای خزر است و اگر مطالعات دقیقتر و اندازهگیری مستمری انجام شود، به نتایج قطعیتر میرسیم. مطالعات ما بر اساس دستورالعملهای وزارت نیرو درباره پایش منابع آب سطحی بوده است و طبیعتا انجام مطالعات محیط زیستی درباره دریای خزر با اهداف جامعتر به نتایج دقیقتری میتواند منتهی شود. استاندارد مورد استناد ما، استانداردهای ارایه شده از سوی سازمان حفاظت محیط زیست درباره منابع آب دریای خزر و استاندارهای جهانی محیطهای دریایی است. بنیهاشمی بر لزوم اجماع همه کشورهای حاشیه دریای خزر تاکید و اظهار کرد: یک موضوع مهم لزوم دستیابی کلیه کشورهای حاشیه دریای خزر به یک سند و استاندارد واحد درباره کیفیت آب دریای خزر هم برای پایشهای مستمر و هم رصد مخاطرات این اکوسیستم است. مدیر مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر در پاسخ به این پرسش که آیا کنوانسیونها و موافقتنامههای موجود این هدف را محقق نمیکند؟ گفت: کنوانسیون حفاظت از محیط زیست دریای خزر و موافقتنامه همکاریهای آبشناسی و هواشناسی کشورهای حاشیه خزر با چنین اهدافی تصویب شده است و به عنوان ظرفیتهای بالقوه منطقهای میتواند در دستیابی به مدیریت جامع و منسجم این منبع آبی مشترک کمک کند. بنیهاشمی درباره اهمیت مطالعات مستمر در دریای خزر اظهارکرد: خزر را همواره دریایی نوسانی نامیدهاند، لذا در بهرهبرداری و اعمال مدیریت در این حوزه باید نوسانات آب، پیشبینی تراز آب بهخصوص تغییرات اقلیمی لحاظ شود و مورد توجه قرار گیرد. مدیر مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر اضافه کرد: طبق تحقیقات علمی و رصد روند کنونی تغییر مؤلفههای اقلیمی مؤثر بر بیلان آبی دریای خزر، پیشبینی میشود تراز آب خزر تا سال ۲۱۰۰ میلادی تحت تاثیر شرایط اقلیمی حاکم بر منطقه کاهش یابد و از وسعت دریای خزر کاسته شود که در صورت تحقق، بر سواحل ایران بهخصوص جنوب شرقی خزر تاثیر قابلملاحظهای خواهد داشت. بنیهاشمی در پایان بر انجام مطالعات جامع برای ارزیابی اثرات کاهش سطح آب بر مناطق ساحلی، محدوده حریم، مستحدثات، کاربریها و بهرهبرداریهای حال و آینده تأکید کرد و گفت: حمایت از پژوهشهای کاربردی و مراکز تحقیقاتی و تخصصی با هدف ایجاد ظرفیتهای علمی و پژوهشی میتواند در برنامهریزیها و مدیریت شرایط پیش رو در حوضه خزر موثر باشد. در این جهت حمایت دولت سیزدهم و وزارت نیرو پیرو دستور پیگیری و اقدام مؤثر در خصوص مطالعات جامع منابع آب خزر و آثار تغییر اقلیم بر آینده این پهنه آبی راهگشا و امید بخش خواهد بود.
