طرح تنفس جنگلهای شمال کشور از جمله طرحهای بحث برانگیز و پرمناقشهای بود که از همان آغازِ تهیه و تدوین با مخالفتهای زیادی از سوی بخشی از کارشناسان روبرو شد. طرحی که از قضا موافقان سرسخت و متعصبی نیز داشت، از کارشناسان و اساتید جنگل گرفته تا نمایندگان شمالی مجلس شورای اسلامی. طرح تنفس جنگل، […]
طرح تنفس جنگلهای شمال کشور از جمله طرحهای بحث برانگیز و پرمناقشهای بود که از همان آغازِ تهیه و تدوین با مخالفتهای زیادی از سوی بخشی از کارشناسان روبرو شد.
طرحی که از قضا موافقان سرسخت و متعصبی نیز داشت، از کارشناسان و اساتید جنگل گرفته تا نمایندگان شمالی مجلس شورای اسلامی.
طرح تنفس جنگل، که بنا بود به مدت ۱۰ سال یعنی از سال ۹۶ تا سال ۱۴۰۶ اجرا شود، چندین مفاد و تبصره مهم داشت که تنها براساس یکی از مواد آن؛ (ماده ۴۸) که بعد از مدتی اصلاح شد، آمده بود:« هر گونه بهرهبرداری چوبی از درختان جنگلهای کشور از ابتدای سال چهارم برنامه ممنوع است. دولت در ارتباط با قراردادهای طرحهای جنگلداری مذکور که مدت اجرای آن به اتمام میرسد، مجاز به تمدید قرارداد نیست و دولت مکلف است نسبت به اصلاح آن دسته از طرحهای جنگلداری که مدت اجرای آن تا پایان سال سوم برنامه به اتمام میرسد، تعیین خسارت کارشناسی کرده و خسارت حاصله را در بودجه سنواتی درج کند.»
در تبصرههای یک و دوی این ماده نیز به ترتیب آمده است:« تبصره ۱: بهرهبرداری از درختان ریشهکن، افتاده، خشک سرپا و آفتزده غیرقابل احیاء تا پیش از ارائه طرح جایگزین و حداکثر تا پایان سال سوم برنامه صرفاً با مجوز سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور مجازند و پس از تصویب طرح جایگزین، صرفاً بر اساس این طرح و با مجوز سازمان جنگلها خواهد بود.
تبصره ۲: برداشت درختان جنگلی برای طرحهای عمرانی در صورت دارا بودن ارزیابی زیستمحیطی و کد شناسایی با مجوز سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری بلامانع است؛ همچنین بهرهبرداری از درختکاری و جنگلکاریهای دستکاشت به منظور زراعت چوب با تشخیص و مجوز سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور مجاز است.»
اساسا یکی از جنجالیترین و پرچالشترین مفاد طرح تنفس جنگلها نیز به همین موضوعِ برداشت یا عدمِ برداشتِ درختان شکسته و افتاده از جنگلها باز میگشت که به محلِ مناقشه کارشناسان مختلف نیز تبدیل شده بود.
برخی از کارشناسان معتقد بودند که نوشتنِ این ماده قانونی، از اساس اشتباه بود زیرا اولا، درختان شکسته و افتاده نیز باید بعد از طی شدن یک فرایند طبیعی به خاک بازگردند و دوم آنکه این تبصره، میتوانست دستِ متخلفان را برای قطعِ درختانِ سرپا نیز باز گذارد و به این معنا که به بهانه برداشت و خروجِ درختان شکسته و افتاده، درختان سرپا نیز قطع میشدند.
اما عدهای دیگر از کارشناسان بر این عقیده بودند که درختانِ شکسته و افتاده چنانچه از جنگل خارج نشوند، در زمانِ وقوعِ سیل، ایجاد دردسر میکنند و بهترین کار این است که از این درختان به عنوان مواد اولیه کارخانجات سلولزی بهره گرفته شود.
در نهایت این طرح، علی رغمِ آنکه هنوز ۵ سال دیگر از عملیات اجرایی آن باقی مانده بود، به دلیل اشکالات و حفرههای فنی و تخصصی که در خود داشت، از ادامه مسیر اجرایی بازماند تا طرحِ دیگری تحت عنوانِ طرح جایگزینِ تنفس تهیه و تدوین و به مورد اجرا گذاشته شود.
طرح جایگزین تنفس
شهریورماه سال گذشته بود که معاون امور جنگل اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران _ منطقه ساری گفت: فاز نخست طرح جایگزین تنفس جنگل تهیه شده است و نحوه و زمان اجرا باید مشخص شود که از اهمیت بالایی برخوردار خواهد بود.
فتحالله غفاری در ارتباط با اجرای طرح جایگزین طرح تنفس جنگلهای شمال، اظهار کرد: طرح فنی حفاظتی جنگلهای مازندران- منطقه ساری مشتمل بر ۲۷ حوزه و ۱۹۷ سری کتابچه آماده شده و بهزودی برای اجرا در دستور کار قرار میگیرد.
وی با بیان اینکه فاز نخست طرح جایگزین تنفس جنگل در ساری آغاز خواهد شد، افزود: تهیه این طرح باتوجه به حجم بالای کار از اهمیت بالایی برخوردار بود و نیروها وقت زیادی برای تهیه طرحها گذاشتند.
معاون امور جنگل ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران – منطقه ساری با اشاره به اینکه طرح تنفس، یک ایده و تفکر بود، تصریح کرد: ولی طرح فنی و حفاظتی طرح است که گام مثبتی در راستای حفظ و احیای جنگلهای شمال خواهد بود.
غفاری یادآور شد: فاز نخست طرح جایگزین تنفس جنگل تهیه شد و نحوه و زمان اجرا باید مشخص شود که از اهمیت بالایی برخوردار خواهد بود.
سپس اسفندماه ۱۴۰۰، اسحاق عطایی مدیرکل منابع طبیعی مازندران – ساری با اشاره به تهیه طرح جایگزین تنفس جنگل گفت: ۵۰ طرح فنی جایگزین در جنگل های استان تدوین و تهیه شده است.
اسحاق عطایی با اشاره به اجرای طرح تنفس جنگل، تهیه و اجرای طرح های جایگزین جنگلداری را امری ضروری دانست و گفت: قرار بود طی سه سال این طرح جایگزین تهیه شود که به دلیل کمبود اعتبارات و درنظر گرفتن نظرات کارشناسی به تعویق افتاد.
وی با تاکید براینکه تکلیف جنگل ها باید زودتر روشن شود، گفت: مقرر شد تا تهیه طرح جایگزین و تدوین کتابچه، حفاظت از عرصه ها توسط مجریان مطرح شد و تاکنون فرایند آگهی مناقصه برای طرح های جنگلداری صورت گرفته است.
عطایی یادآور شد: در حال حاضر حفاظت از جنگل ها توسط مجریان در دست اقدام است و خوشبختانه طرح جایگزین طرح تنفس جنگل به تصویب شورای عالی جنگل رسیده است و اجرای آن نیازمند اعتباراتی است.
مدیرکل منابع طبیعی مازندران – ساری تصریح کرد: ۵۰ طرح فنی جایگزین تنفس جنگل تهیه و آماده شده است و به محض مشخص شدن اعتبارات، طرح هایی نظیر مرمت، اقدامات پرورشی و غیره، بهره برداری از درختان ریشه کن و افتاده تجمعی اجرا می شود.
در طرحهای جدید باید نگاهی اکولوژیستی داشته و به کل اکوسیستم توجه کنیم
هادی کیادلیری مدتی پیش درباره طرح تنفس جنگلها اظهار کرده بود: وقتی طرح تنفس جنگلها در سال ۱۳۹۶ ارائه شد، قرار شد تا طرحهای قبلی که بر پایه برداشت و بهرهبرداری از چوب درختان بوده است، متوقف شود و طرحهایی بر اساس برنامههای توسعه پایدار ارائه شود. یعنی به جای نگاه صرف اقتصادی به جنگلها، نگاهی اکولوژیستی و زیست محیطی داشته باشیم و همه مجموعه اکوسیستم را در نظر گیریم.
دبیر مرجع ملی کنوانسیون تنوع زیستی کشور افزود: سازمان جنگلها باید طرحی جایگزین ارائه کند و این درحالی بود که از سال ۱۳۹۲ مصوبه هیأت وزیران در مورد ارائه طرح جایگزین آمده بود و این سازمان از سال ۱۳۹۲ موظف به این امر شده بود اما این کار را انجام نداد و سال ۱۳۹۶ هم برنامه توسعه ششم دوباره این سازمان را تحت فشار گذاشت که طرح جایگزین ارائه شود اما هنوز طرحی تعیین و مطرح نشده است.
وی درباره تاخیر ارائه طرح جایگزین اظهار کرد: سازمان جنگلها چندین بار وعده ارائه طرح جایگزین را داده و هر بار هم این امر را به سال آینده موکول کرده است و پس از چند بار پیگیری هم گفتند که این طرح تبیین شده است اما یا ما در جریان آن قرار نداریم یا هنوز تکلیف آن مشخص نیست.
وی افزود: در طرح تنفس تاکید بر این بود که بهره برداری از چوب درختان انجام نشود و از میزان خسارات کاسته شود؛ قرار بر تغییر این موارد نیست و باید طرح مدیریتی اصلاح شود؛ اما متاسفانه طرح اصلاح شده از سال ۱۳۹۲ تا کنون هنوز ارائه نشده است.
کیادلیری در ادامه تاکید کرد که در مصوبه هیأت وزیران سال ۱۳۹۲ آمده است که طرح های قبلی لغو شده و طرح های جدید بر اساس شاخصه های توسعه پایدار تعیین شود، اما سازمان جنگلها در این امر بسیار تعلل کرده است.
وی درباره طرحهای پیشین گفت: در طرحهای قبلی بر اساس بهرهبرداریهای چوبی برنامه ریزی میشد که سالانه بر اساس میزان چوبی که بهره برداری میشد چند اصل درخت هم می کاشتند که خیلی چشمگیر نبود و این طرحها فقط برای ۵۰ درصد جنگلها بود؛ چرا که در ۵۰درصد دیگر اصلا چوبی وجود نداشت و به نوعی رها شده بودند. درحالی که برای کل جنگلهای ایران مدیریت مناسب لازم است.
کیادلیری تصریح کرد: باید در طرحهای جدید از حیات وحش، تنوعهای زیستی و گونههای گیاهی و درختهای جنگلها مراقبت کنیم و طرحهای ما باید تمام این موارد را شامل شود و تعداد بیشتری از شاخصها را در نظر بگیریم.
درختان شکسته و افتاده نزدیک به جادههای جنگلی از این اکوسیستم خارج شود
حالا در خبرها آمده است که سرپرست سازمان منابع طبیعی دستور اجرای فاز اول مدیریت پایدار جنگلهای هیرکانی را صادر کرده است؛ به عبارتی، دستور اجرای برنامهای که هنوز بهطور رسمی رونمایی نشده، صادر شد.
سرپرست سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری در نامهای دستور داد در راستای اجرای فاز اول طرح مدیریت پایدار جنگلهای هیرکانی و دستور رئیس سازمان مدیریت بحران کشور، درختان شکسته و افتاده نزدیک به جادههای جنگلی از این اکوسیستم خارج شود. اقدامی که به اعتقاد هادی کیادلیری رئیس دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست دانشگاه علوم و تحقیقات، اجرای سیاست بهرهبرداری از درختان شکسته و افتاده است که مدیران قبلی این سازمان نیز پیگیر آن بودند. او بر این باور است که بدون تدوین برنامه مدیریت پایدار جنگلهای هیرکانی، هیچ نقشه راهی برای دخالت در جنگل در اختیار نداریم که براساس آن به برداشت درختان شکسته و افتاده اقدام کنیم. پنج سالی است که کارشناسان حوزه جنگل چشم به راهند که طرح جایگزین مدیریت جنگلهای شمال کشور رونمایی شود. بعد از آنکه قانون تنفس در اواخر سال ۹۵ تصویب شد، همه کارشناسان چشم به راه ماندند تا برنامه جایگزین مدیریت این جنگلها رونمایی شود. مسعود منصور رئیس سابق سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری در اسفند ماه سال گذشته وعده داد که از فروردین ماه سال ۱۴۰۱، طرح جایگزین تنفس جنگلها اجرایی خواهد شد، وعدهای که همه کارشناسان را منتظر باقی گذاشت. کارشناسان حوزه جنگل میخواستند که از مفاد این طرح جایگزین آگاه شوند. البته آنها خواستار افشای نام نویسندگان طرح جایگزین هم بودند اما گویا این طرح بدون رونمایی رسمی و معرفی نویسندگان در مرحله اجرایی شدن است.
عباسعلی نوبخت سرپرست سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری در نامهای به تاریخ ۱۵ شهریور ماه ۱۴۰۱، دستور میدهد که طرحهای مصوب فاز اول مدیریت پایدار جنگلهای هیرکانی اجرا شود. در متن این نامه که به امضای او رسیده، آمده است: «در اجرای برنامه سال اول طرحهای مصوب فاز اول مدیریت پایدار جنگل هیرکانی (مدیریت فنی و حفاظتی) و نیز به منظور بازگشایی و مرمت جادههای جنگلی (ریزشبرداری، زهکشی، پاکسازی جویهای کناری آبراههها، تثبیت مناطق لغزشی و رانشی) جهت استفاده در اقدامات حفاظتی و حمایتی و انجام سایر طرحها و پروژههای در دست اقدام (مطالعات تفصیلی-اجرایی مدیریت پایدار و ارزیابی کمی و کیفی دورهای جنگلهای هیرکانی) و با عنایت به نامه شماره ۱۱۹۱۷۹ مورخ ۱۳/۶/۱۴۰۱ رئیس سازمان مدیریت بحران کشور مبنی بر جمعآوری درختان افتاده در داخل و حریم مسیلها مقتضی است با تشکیل گروههای کارشناسی فنی (اکیپ نشانهگذاری) نسبت به شناسایی و نشانهگذاری درختان ریشهکن، شکسته و افتاده تجمعی و مزاحم مسیر طرفین جادههای جنگلی مطابق قوانین و مقررات مربوطه اقدام لازم را معمول نمایید. بدیهی است با اخذ تصمیمات لازم، نحوه جمعآوری و خروج درختان موصوف متعاقباً ابلاغ خواهد شد.»
بازگشت بهرهبرداری به جنگل
گفته میشود دورههای توجیهی برای اجرای این دستور سرپرست سازمان منابعطبیعی و آبخیزداری هم برای کارشناسان سه استان شمالی برگزار شده است.
در همین راستا هادی کیادلیری رئیس دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست دانشگاه علوم و تحقیقات در رابطه با دستور صادر شده میگوید: این بحثی که در نامه سرپرست سازمان منابعطبیعی مطرح شد، همان مجوزی است که دیگران هم از قبل میخواستند آن را اجرایی کنند.
او ادامه میدهد: مدیران قبلی هم قصد نداشتند وارد عرصههای جنگلی بشوند زیرا از نظر اقتصادی برایشان برداشت درختان شکسته و افتاده داخل جنگل بهصرفه نبود، دنبال این بودند که در حاشیه جادههای جنگلی درختان تجمعی را برداشت کنند و درآمدی به دست بیاورند.
کیادلیری با اشاره به اینکه مدیران قبلی هم در جلسات سعی میکردند بحث برداشت درختان شکسته و افتاده را با بیان علمی توجیه کنند، عنوان میکند: از آنجایی که برداشت درختان شکسته و افتاده داخل جنگل هیچ توجیه اقتصادی و علمی نداشت، آن را محدود به حاشیه جادههای جنگلی میکردند زیرا برداشت درختان در این محیط برایشان اقتصادی میشد.
او با تأکید بر اینکه روح دستور جدید مشابه دستورات قبلی است، بیان میکند: با این دستور در واقع مجوز برداشت درختان ریشه کن و شکسته و افتاده به شکل دیگری صادر شده است.
کیادلیری با اشاره به مفاد نامه و دستور سازمان مدیریت بحران، میگوید: آیا مدیریت بحران میداند که دلیل سیل، درختان شکسته و افتاده نیست و دلیلش برداشت بیرویه بوده است. درختان در اطراف رودخانهها و داخل جنگلها بهترین سدهای طبیعی هستند که از تغییر مسیر رودخانهها جلوگیری میکنند.
او ادامه میدهد: در شمال کشور توسکا در حاشیه رودخانهها داریم. خاصیت این درختان این است که مسیر رودخانه را تثبیت میکنند. حال اگر مناطق بالادستی تخریب میشود و سیل راه میافتد، مرتع و جنگلی تخریب میشود و این درختان وسط رودخانهها میمانند، باید بالادست را مدیریت کنید وگرنه این روند ادامه خواهد داشت و همچنان درختان قلع و قمع خواهند شد.
