مائده مطهری زاده

مدیریت پایدار اکوسیستم‌های طبیعی در حوزه آبخیز و جنگل‌های هیرکانی ضرورتی اجتناب ناپذیر و الزامی بوده که اجرای آن با وقفه چند دهه‌ای روبرو شده است.

بیش از دو میلیون و ۴ هزار هکتار عرصه‌های جنگلی هیرکانی در شمال کشور وجود دارد که قدمت آن میلیونی و تاریخی است و این عرصه‌های طبیعی همچنان با طرح‌ها و نسخه‌های نوشته شده توسط کارشناسان خارجی اداره و مدیریت می‌شود.

طی چندسال اخیر تلاش‌هایی برای تهیه طرح جامع مدیریت پایدار جنگل‌های هیرکانی صورت گرفته اما همچنان این طرح در حد مطالعه و تحقیقات مانده و رنگ عملیاتی شدن به خود نگرفته است.

طرح مدیریت پایدار جنگل‌های شمال نیاز ضروری این میراث طبیعی ارزشمند بوده که در ادوار گذشته باید این مهم به انجام می رسید اما به گفته مسوولان امر تدوین آن پس از انجام بخشی از کارهای مقدماتی آن از سال جاری به مدت پنج سال دیگر طول می‌کشد.

طرح‌های جنگلداری در سال ۱۳۹۶ قرار بود تهیه شود که به دلایلی مختلفی نشد و همچنان یکی از دغدغه های اصلی عرصه های جنگلی شمال بوده که اتمام آن به توجه ویژه مسوولان کلان کشوری نیاز دارد.

سوالی که در اذهان کارشناسان منابع طبیعی مطرح بوده این است که تهیه این طرح بایستی در ادوار گذشته در اولویت برنامه های کلان کشوری قرار می گرفت حال چرا تاکنون تهیه نشده است؟ و دیگر این که آیا حفاظت از این ریه های سرزمین ایران مهم نیست؟ جنگل های شمال همچنان با تهدید، تخریب و تصرف روبروست چرا کسی به فکر آن نیست، تدوین طرح یادشده راه نجات این عرصه هاست و قوای سه گانه باید برای شتاب بخشی این امر مهم اقدام فوری انجام دهند. به اعتقاد صاحبنظران امر در صورت اتمام و اجرای طرح مدیریت پایدار همه نیازهای مربوط از حفاظت و احیا گرفته تا سایر بهره برداری علمی مدنظر این عرصه ها اعم از گردشگری، اقتصادی و علمی را تامین خواهد کرد. برآیندها نشان می دهد که ارزش جنگل های شمال قابل مبادله با جنگل های دنیا نیست و بسیار با ارزش بوده که علاوه بر موارد مهم دیگر فقط جذب اکسیژن و کربن و گرد و غبار و آب از جمله شاخص های این عرصه هاست به طوری که هر هکتار جنگل به طور متوسط حدود هزار و ۵۰۰ متر معکب آب را در سال ذخیره می کنند.

جنگل‌هایی که موفق به گذر از عصر یخبندان شدند، ۷درصد از مساحت ایران متعلق به جنگل‌های هیرکانی ست، حدود ۵۵هزار کیلومتر مربع وسعت دارند. این جنگل‌ها مورد حفاظت مشترک محیط زیست و میراث فرهنگی است، چراکه این جنگل موزه طبیعی ملی ایران به حساب می‌آید. بخشی از آن ثبت جهانی شده اما حفاظت از آن شایسته عظمت ۲۵ الی ۵۰ میلیون ساله آن نیست. ما دارای یکی از ارزشمند‌ترین جنگل‌های جهان هستیم. این زیست بوم بیش از ۳۲۰۰ گونه گیاهی از جمله ۱۵۰ گیاه بومی درختی و بوته‌ای، ۴۴ درصد آوندداران، ۲۹۶ گونه پرنده، ۹۸ گونه پستاندار از جمله پلنگ ایرانی را در خود جای داده است، نزدیک به هفت و نیم میلیون نفر در این جنگل‌ها زندگی می‌کنند. سالستانی، یک فعال محیط زیست و منابع طبیعی که به رغمِ تحصیل در رشته حقوق خصوصی، سالیان درازی است به گشت و گذار مسوولانه در دلِ طبیعتِ ایران و جهان پرداخته و تجربه زندگی و عکاسی در اورست و قطب شمال و همچنین موفقیت در بسیاری از جشنواره‌های داخلی و خارجی عکاسی از طبیعت را در کارنامه کاری خود دارد، در وبلاگ شخصی خود می‌نویسد:«

طرح‌های جنگلداری کلاسیک، ارزش جنگل را صرفاً در جسم درخت دیده و می‌بیند، نه در مواهب درخت.همان مواهبی که طی سالیان دراز عمر خود (میلیون ها سال ) بر بستر حیات انسان‌ها و جانداران به رایگان تقدیم کرده‌ است و حالا بخش‌هاي وسيعي از جنگل های هيركاني تا دهه‌هاي آينده ديگر استمرار تجديد حيات طبيعي نخواهند داشت.

ما نمي‌دانستيم كه با جنگلداری کلاسیک و قطع درختان و ايجاد مسكن، پيوندهاي همزيستي بين واحدهاي طبيعي و مستقل جنگل را برهم ‏مي‌زنيم. خيلي‌ها به جنگل مي‌روند و از زيبايي آن مسحور مي‌شوند اما پيوندها در جنگل ‏فقط ناشي از حضور درختان نيست بلكه آن عوامل پيوند اكولوژيكي كه همزيستي اجزاي يك اكوسيستم جنگلي را شكل مي‌دهد عمدتا در درون زمين قرار دارند كه ما قادر به ديدن آن نيستيم. به واقع، جنگل زماني اهميت دارد كه زنجيره حيات آن حفظ ‏شود. شروع حيات در جنگل با تجزيه لاش‌برگ‌هاي خزان شده و تشكيل لايه هوموس خاك كه مملو از مواد آلي است، شكل مي‌گيرد. هر عرصه‌اي از جنگل كه در آن هوموس خاك تشكيل شود يعني ‏سايه، رطوبت، مواد معدني و زاد و ولد طبيعي هم هست. اما الان در اثر قطع درختان و فراواني فضاي باز تشكيل هوموس در جنگل كم شده پس اگر كسي ‏در عرصه جنگلي سا خت‌و‌سازي كرده و اگر حتي يك يا دو درخت را قطع كرده باشد بايد ‏بداند كه پيوند همزيستي گروه‌هاي درختي و علفي كه در واقع اجزاي اصلي يك اكوسيستم جنگلي هستند را از بين برده است. با قطع هر درخت، يك اكوسيستم جنگلي خرد ۱۰۰ تا ۳۰۰ مترمربعي از بين ‏مي‌رود. زماني كه اكوسيستم خرد از بين برود، تخريب جنگل آغاز مي‌شود و ما با تخريب حاصله، ‏زمينه را براي ورود آفات و آسيب‌پذيري جنگل بيشتر كرده‌ايم. و ماجرا به اینجا ختم نمی شود؛ ميليون‌ها درخت قطور را در جنگل هيركاني قطع كرديم در حالي كه پاي درختان قطور يعني در منتهي‌اليه ريشه‌ عمودي هر درخت قطور يك چشمه‌سار وجود داشت. درخت طي مراحلي، گاز كربنيك را از طريق روزنه برگ‌هايش جذب مي‌كند در مقابل اكسيژن را به هوا پس مي‌دهد. خوراك اصلي درخت گازكربنيك است كه پس از انباشت كامل گازكربنيك در تمامي اندامش، مازاد آن را از طريق ريشه‌هاي موئين ريشه عمودي خود به ‏سنگ مادري زمين(عمق ۱۵يا ۲۰متر) تزريق مي‌كند. طي بارش، آب باران از طريق ريشه‌ها جذب و باCO2‏ تركيب شده و نهايتا اسيدكربنيك تشكيل مي‌شود كه بي‌رنگ‌‌ترين و بي‌بوترين اسيد دنياست. اسيدكربنيك سنگ مادري را تجزيه و حل مي‌كند، بدين‌ترتيب پاي ريشه درخت، حفره ‏يا كارست ايجاد مي‌شود. باراني كه در جنگل مي‌بارد در آن حفره عمق ۱۵يا ۲۰ متري جمع مي‌شود و ‏چشمه را پديد مي‌آورد، و قطع درخت به معناي خشكاندن چشمه‌ها و بستن ‏راه‌ آب سفره‌هاي زيرزميني است. پس به همين راحتي ما تيشه بر ريشه اكوسيستم‌هاي جنگلي خرد ‏جنگل هيركاني زديم.

باید توجه داشت که بعد از عصر يخچال‌هاي طبيعي در دوران چهارم زمين‌شناسي يا كواترنري، تمام جنگل‌هاي خزان‌كننده ‏دنيا به زير يخچال‌هاي طبيعي رفت و نابود شد. اما در دامنه شمالي البرز يخچال‌ها پسروي كردند كه موجب باقي ماندن درختان پهن‌برگ خزان‌كننده از جمله بلوط بلند مازو يا انجيلي با قدمت بيش از ۳۰ ميليون سال شد، اين درختان در جنگل انحصاري هيركاني باقي ماندند تا يك ‏ميراث كهن باشند، درختاني كه هم‌اكنون در اروپا و آلمان تنها فسيل آنها موجود است اما ما بعنوان یک ایرانی چه گامی برای حفظ و نگهداشت این جنگلهای ارزشمند انجام داده ایم؟»

جنگل‌های هیرکانی با افزون بر ۲ میلیون هکتار وسعت از آستارا در شمال استان گیلان شروع می شود و تا گُلی‌داغ در شرق استان گلستان به طول تقریبی ۸۰۰ کیلومتر و عرض ۲۰ تا ۷۰ کیلومتر پراکنش دارد. بخشی کوچکی از جنگل‌های هیرکانی هم معادل ۲۰ هزار هکتار در کشور آذربایجان قرار دارد. قدمت جنگل های شمال ایران به حدود ۳۰ تا ۴۰ میلیون سال قبل بر می گردد و دارای ۹۰ گونه درختی و ۲۱۱ گونه درختچه ای و هزار و ۵۵۸ گونه علفی و بوته ای است، مساحت این عرصه ها در حدود یک درصد جنگل های اروپاست ولی تعداد گونه های آن ۱۶ درصد گونه های موجود در کل قاره اروپاست. این مقایسه‌ها نشان می‌دهد جنگل‌های هیرکانی در شمال ایران با وجود مساحت کم، تنوع گونه‌ای بسیار زیادی دارد و از این نظر و به دلیل تنوع زیستی و گستردگی ذخایر ژنتیکی، شایسته حفاظت و حراست و تحقیقات بیشتری است.

طرح مدیریت پایدار جنگل‌های شمال تاکنون به دلایلی از جمله مشکل اعتباری و اطلاع رسانی ناقص برای مسوولان منطقه ای و مانع تراشی توسط عده ای به سرانجام نرسیده است در حالی که صاحبنظران امر معتقدند اگر این طرح عملیاتی شود به طور قطع با کاربری های که برای این طرح در نظر گرفته شده چون مدیریت طرح با دولت و مدیریت پروژه ها با مردم است، زندگی مردم متحول خواهد شد.

دست اندارکاران امر می‌گویند این طرح با توجه به مباحث اعتباری، کمبود لجستکی و نیروی انسانی حداقل پنج سال زمان نیاز دارد.

در همین پیوند، معاون امور جنگل سازمان منابع‌ طبیعی و آبخیزداری کشور گفت: تدوین طرح مدیریت پایدار (طرح جایگزین) جنگل‌های شمال در صورت استفاده از تمام پتانسیل‌ها، پنج سال به طول خواهد انجامید. بر اساس منابع موجود، تهیه طرح‌های مدیریت پایدار جنگل‌های هیرکانی از سال ۱۳۹۶ آغاز شد و بر اساس آن بهره برداری از جنگل‌های شمال کشور متوقف شده است. با توقف بهره برداری؛ ارزش‌های غیرچوبی جنگل برای مردم و مسوولان مشخص شده است، این طرح در حال تهیه است و در آن بر اساس شرایط توپوگرافی و پوشش گیاهی؛ ۱۰۴ حوزه در ۲ میلیون هکتار وسعت جنگل‌های هیرکانی دیده شده است. این طرح ۱۰ ساله در سه مرحله تعریف شده که مرحله اول آن به طور تقریبی به اتمام رسیده و فاز دوم آن در مراحل ابتدایی قرار دارد.

با این توصیف به گفته مسوولان امر، کشور ما هم از نظر منابع طبیعی وضعیت خوبی ندارد چون عمده عرصه‌های منابع طبیعی ایران در کمربند خشک و نیمه خشک قرار دارد بنابراین اتمام هرچه زودتر این طرح مهم در شمال ایران با تخصیص اعتبارات لازم توسط دولت خدمت بزرگی است که در کارنامه جنگل های ایران ثبت و ضبط خواهد ماند. جنگل شمال از نظر گونه ها و زمین شناسی در دنیا بی نظیر است و به لحاظ ژنتیکی هم بسیار اهمیت دارد لذا همه تلاش های سازمان منابع طبیعی این است که طرح مدیریت پایدار جنگل های شمال را به سرانجام برساند اما تخصیص اعتبارات لازم در سفرهای استانی هیات دولت در شمال ایران می تواند در تحقق زودهنگام آن تاثیرگذار باشد. این میراث طبیعی ارزشمند ثبت سازمان علمی و فرهنگی ملل متحد(یونسکو) است و همگان باید در حفاظت و حراست آن بکوشند. اکنون در آستانه سفر ریاست محترم جمهور به دیار سرسبز مازندران، مطالبه هیرکانی نشینان و همه فعالان محیط زیست و منابع طبیعی از رییس جمهور آن است که با تزریق اعتبارات مناسب برای اجرایی و عملیاتی شدن هرچه زودترِ طرح مدیریت پایدار جنگلهای شمال، از گستره تخریب این جنگلهای زیبا و خدادادی و منحصر بفرد بکاهند و عرصه را بر متخلفان و متجاوزان به منابع طبیعی که هر دم به شکلی در می‌آیند، تنگ‌ و تنگ‌تر سازند، چه آنکه جنگل‌های هیرکانی، میراث طبیعی ارزشمند بشریت است و تنها متعلق به ما نیست که بخواهیم هر طور که دلمان خواست با آنها رفتار کنیم.