سرویس اجتماعی
امروزه انواع آلودگیهای محیطهای آبی ( اقیانوسها، دریاها، دریاچهها و رودها ) به دلیل اهمیت آنها بیش از پیش مورد توجه قرار گرفتهاند. دریای خزر به عنوان بزرگ ترین دریاچه جهان نیز دچار انواع آلودگیهاست که از بین آنها آلودگی نفتی از بقیه موارد مهمتر میباشد. آلودگی نفتی که در اثر اکتشاف، استخراج و انتقال و در مواردی در اثر سوانح به وقوع میپیوندند، اثرات زیانبار زیست محیطی را در پی خواهند داشت.
این اثرات هم از نظر بیولوژیکی روی موجودات تاثیر میگذارند و هم از نظر اقتصادی هزینههای هنگفتی را تحمیل میکند. با توجه به اینکه دریای خزر، حاوی ذخایر غنی نفت و گاز میباشد و اقتصاد کشورهای ساحلی عمدتا بر پایه درآمدهای حاصل از همین ذخایر است، لذا نمیتوان توقف فعالیتهای نفتی را از این کشورها انتظار داشت. مطالعات و تحقیقات نشان میدهد که با توجه به کمتر بودن عمق دریای خزر در بخش شمالی و بیشتر بودن عملیات اکتشاف و استخراج نفت در این بخش و با توجه به جهت جریانات آب دریای خزر که به سمت بخش جنوبی است، به نظر میرسد که عملیات حمل و نقل مواد نفتی بیشتر به ضرر بخش جنوبی است این دریا که ایران در آن قرار دارد تمام شود، هرچند که به دلیل بیشتر بودن عمق دریا در بخش جنوبی، این موضوع مد نظر قرار نگرفته است. با توجه به اهمیت دریای خزر از نظر شیلاتی، اقلیمی و اقتصادی ضروری است که به موضوع آلودگی دریای خزر اهمیت ویژه داده شود.
در واقع در شمال کشور روستاها و شهرهای زیادی در کنار رودخانهها قرار دارند که همه فاضلابهای آنها به راحتی وارد رودخانهها و دریای خزر میشود. طبق آمار منابع رسمی، سالانه ۴۰۰ میلیون مترمکعب فاضلاب در شمال کشور تولید میشود که فقط ۴۰ درصد آن تصفیه میشود و ۶۰ درصد بقیه به صورت مستقیم و غیر مستقیم به دریای خزر میریزد. اما به گفته مسئولان پسماندها که به دلایل مختلفی بخشی از تصویر شمال کشور را ایجاد کردهاند نقش بیشتری در آلودگی رودخانههای شمالی دارند. در واقع بعد از اینکه این پسماندها به دلایل مختلف در شمال کشور بازیافت نمیشوند، با یک باران از این زبالهها شیرآبههایی ایجاد میشود که به سادگی وارد رودخانهها میشوند و در نتیجه آن موجودات زنده رودخانههای اطراف دریای خزر آرام آرام از بین میروند.
آبهای ساحلی به لحاظ اقتصادی، اجتماعی و تفریحی دارای اهمیت فراوانی می باشد که در اثر توسعه جوامع، اثرات منفی ناشی از فعالیتهای اقتصادی و صنعتی بر این منبع با ارزش دیده میشود و سطح کیفیت این آبها بر اثر ورود آلایندههای مختلف کاهش یافته است. کیفیت آب نقش کلیدی در تعیین قابلیت استفاده از منابع را دارد و به هدف مورد نیاز برای استفاده وابسته است. از این رو برای مدیران منابع هیدرولوژیکی بسیار مهم است تا بتوان با اطمینان وضعیت کیفیت منبع را بیان کرد. به طور کلی آلودگی رودها تاثیر زیادی در آلودگی دریاها دارد اگر میزان آلودگی زیاد نباشد آب میتواند با خاصیت خود پالایی آن را از بین ببرد اما در صورت زیاد شدن آلودگی خود پالایی کارساز نخواهد بود و باید برای آن چارهای اندیشید.
آلایندگی دریای خزر تولید مثل خاویار را کاهش داد
دکترای مهندسی عمران- محیط زیست از دانشگاه تربیت مدرس تهران گفت که بسیاری از گونههای زیستی دریای خزر از طریق بهره برداری بیش از حد، ویرانی زیستگاهها، آلودگی و تغییرات آب و هوایی تهدید میشوند. این تأثیر منفی بر سلامت انسان، بخشهای اجتماعی، اقتصادی و خدمات زیست محیطی دارد. دکتر داریوش یوسفی کبریا بیان کرد: از سال ۱۹۷۰ آلودگی از منابع مختلف، عمدتاً از صنعت و کشاورزی در مناطق اطراف به همراه فعالیتهای استخراج نفت، تأثیر مهمی بر حوضه خزر و اکوسیستمهای آن داشته است. ورود سموم مختلف از طریق رودخانههای اصلی به دریای خزر منجر به تغییر در سیستمهای فیزیولوژیکی و کاهش تولیدمثل ماهیان خاویار شده است. وضعیت آلایندههای خطرناک در اطراف دریای خزر در شکل نشان داده است.پایش کیفی آب خزر
عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل اضافه کرد: در کنار کاهش آب ورودی از رودخانهها در اثر تغییر اقلیم، تبخیر آب از سطح دریا (با میانگین سالانه یک متر ارتفاع) یکی از مهمترین عامل هدر رفتن آب است که در بخشهای مختلف خزر متفاوت است و در بخش جنوبی دریای خزر بیشتر است. این عامل بطور مستقیم بر کیفیت آب اثرگذار است و تغییرات میزان آب ورودی رودخانهها و شرایط اقلیمی حادث شده از عوامل موثر بر کیفیت آب دریای خزر هستند.
وی اظهار داشت: با توجه به اهمیت آبهای ساحلی و ارتباط آن با سلامت انسانها، وضعیت کیفی این آبها باید به طور مداوم بررسی و پایش شود. از روشهای متداول پایش کیفی آب، نمونه برداری در محل و آزمایش میباشد. سطح کیفیت آب به متغیرهای زیادی بستگی دارد و برای آبهای مختلف و محلهای مختلف تغییر میکند، بنابراین ارائه یک الگوریتم رایج برای ارزیابی انواع مختلف آنها دشوار است. از طرف دیگر، اندازه گیری بار آلودگی منابع وسیع با استفاده از روشهای سنتی اندازه گیری کیفیت آب دشوار است. وی اضافه کرد: یکی از راههای غلبه بر این موضوع استفاده از دادههای مشاهده شده زمینی از تصاویر ماهوارهای است که میتواند نظارت و پیشبینی کیفیت آب را بهبود بخشد و ابزار مناسب برای اندازه گیری کیفیت آب، پایش و مدیریت منابع آبی باشد. سنجش از دور میتواند دادههای یکنواختی از سراسر اقیانوسها در مقیاس خیلی وسیع به دست آورد. با توجه به اینکه سکوی سنجش از دور در مدار زمین قرار دارد، تمام اقیانوس را میتوان در ظرف چند ساعت تصویربرداری کرد. مناطق نزدیک ساحل و جاهایی که رودخانهها به دریا میریزند میتواند توسط سنجش از دور دیده بانی شود. اندازه گیری کیفیت آب به طور مستقیم با استفاده از تصاویر ماهواره ای میتواند به شناسایی سریع آبهای آلوده کمک کند و به طور بالقوه پاسخهای سریع توسط سازمانهای آب را منجر شود. مدیر سابق مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر گفت: نظارت بر کیفیت آب از طریق سنجش از دور شامل تعیین ارتباط قابل اعتماد بین بازتاب نور (در طول موج های خاص از باندها) و پارامترهای آب جمع آوری شده در محل است.
ایران سهمی در آلودگی نفتی دریای خزر ندارد
نماینده ایران (وزارت نیرو در حوزه آب شناسی) در نشستهای سالیانه آب و هواشناسی کشورهای حاشیه دریای خزر برگزار شده در کشورهای آذربایجان و قزاقستان همچنین بیان داشت: آلودگی دریای خزر به آلایندههای نفتی نیز یکی از مشکلات زیست محیطی این پهنه آبی است. بیشتر آلودگیهای نفتی وروردی به دریای خزر از کشورهای روسیه، آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان است و ایران بدلیل نداشتن چاههای استخراج نفت از این نظر سهمی در آلودگی آن ندارد اما تردد کشتیهای حامل مواد نفتی و تخلیه آب توازن و شستوشوی تانکرها و تخلیه پسماندهای نفتی به دریا و همچنین جریانات غرب به شرق در دریای خزر که آلودگی نفتی را از آبهای دیگر به سواحل ایران میآورد باعث ایجاد آلودگی نفتی در سواحل جنوبی دریای خزر میشود، بنابراین بررسی آلودگی نفتی در دریای خزر ضرورت پیدا میکند.
وی ادامه داد: بیشترین آلایندهها که از سمت جمهوری آذربایجان وارد دریای خزر میشود مواد نفتی است؛ فعالیتهای نفتی از قبیل اکتشاف، تولید، نقل و انتقال و تصادف تانکرها سبب نشت نفت به دریای خزر میشود، به علت عدم نظارت بر فرآیند بهره برداری، لکههای نفتی حاصل از این فعالیتها پس از تغییرات عظیم سیاسی در شوروی، بسیار شدیدتر شده است. تاسیسات نفتی خزر در بخش قزاقستان نیز عمده ترین منبع آلایندههای این ناحیه میباشد. این استاد دانشگاه تصریح کرد: با توجه به آلایندههای ورودی به دریای خزر، آبهای ساحلی جمهوری آذربایجان (باکو، سنگهای نفتی) و آبهای خزر شمالی از مناطق دیگر آلودهتر به نظر میرسند. طبق تحقیقات انجام شده، خلیج باکو و سومگاییت (واقع در شبه جزیره آپشرون) یکی از آلودهترین مناطق اطراف دریای خزر میباشد که از لحاظ بیولوژیکی مرده تلقی میشود.ایران قربانی اصلی آلودگی نفتی
دانشیار گروه مهندسی محیط زیست دانشکده عمران دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل در ادامه این را هم گفت که بر این اساس پخش آلایندههای نفتی در دریای خزر بیشترین غلظت را در سواحل آذربایجان و خزر شمالی نشان میدهد. ایران بر خلاف چهار کشور دیگر ساحلی فعالیت نفتی قابل توجهی در دریای خزر ندارد و به دلیل شیب و جریانهای آبی دریای خزر بیشتر آلودگیهای نفتی ایجاد شده در آن متوجه ایران است.
یوسفی کبریا افزود: تاکنون مهمترین منبع آلودگی ناشی از نفت در دریای مازندران از حوزههای نفتی در جمهوری آذربایجان بوده است. با توجه به روند ۱۳۰ ساله برداشت نفت در باکو نوع رسوبات بستر در سواحل جنوبی دریای خزر و همچنین حرکت و جهت جریانهای آب در خزر جنوبی که جریانهای سیکلونی و آنتی سیکلونی هستند، رسوبات بستر در بخش سواحل جنوبی دریای خزر پذیرا و تجمع دهنده مقادیر بالایی از هیدروکربنهای حاصله هستند. Karotenco و همکاران در انتشار آلودگی نفتی باکو در دریای خزر با استفاده از روش مدلسازی، بهترین سناریو را برای سواحل شمال غربی ایران پیش بینی کردهاند که در اثر بادهای غالب منطقه در جهت جنوب شرقی و جنوب غربی ظرف مدت ۱۵ روز آلودگیهای نفتی انتشار یافته از باکو به سواحل شمال غربی ایران رسیده و در آنجا تجمع مییابند.
نشت نفت تهدیدی جدی برای انسان و گونههای خزر
استاد دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل اظهار داشت: ذخایر غنی نفت در دریا یکی از منابع مهم آلودگی تلقی میشود توسعه و افزایش حمل و نقل نفت در دریا، فاکتور مهمی در افزایش لکههای نفتی ناشی از تصادفات، انفجار و غیره میباشد. نشت نفت یکی از جدیترین علل آلودگی دریایی است که نه تنها ضرر اقتصادی در پی دارد بلکه به تغییرات اقلیمی جهان و آسیب به اکوسیستم آبزی منجر میشود کنترل این آلودگیها یکی از اهداف بشر میباشد. وی افزود: آلودگی نفتی در محیط آبی با ایجاد لایه ای روی سطح آب اختلالاتی مانند نرسیدن نور خورشید به عمق آب و منع ورود اکسیژن و در نتیجه آن مختل شدن فتوسنتز و همچنین افزایش رشد میکروارگانیسمهای نفت خوار و در پی آن کاهش اکسیژن لازم برای موجودات دریایی، بوجود می آورد. همچنین تجمع مواد سمی موجود در ترکیبات نفتی، در پلانکتونها و سایر موجودات کوچک به عنوان پایه زنجیره غذایی، در نهایت به عنوان آلاینده به انسان انتقال مییابد. وی تصریح کرد: ارزیابی مکان دقیق آلودگی به دلیل میزان جابجایی لکهها و اهمیت حفاظت از سواحل بسیار مهم است. در تغییرات اقلیمی جهانی، ایجاد مانع توسط لکهها در تبادلات بین سطح دریا و هوا منجر به کاهش سطح تبخیر میشود و همچنین تبادل دی اکسیدکربن و گرما به صورت قابل توجهی کاهش مییابد. بنابراین بایستی لکههای نفتی در مدلهای تغییرات آب و هوایی در نظر گرفته شوند. نفت و سوختهای فسیلی منبع اصلی ورود هیدروکربنهای نفتی به دریا هستنند که در بین آنها هیدروکربنهای چند حلقه ای آروماتیک (PAHs ) که بسیار سرطان زا و خطرناک هستند هم وجود دارد که جزو آلایندههای آلی پایدار محسوب میشوند. PAH ها خاصیت تجمع در بافت بدن موجودات آبزی از جمله لابستر، خرچنگ، نرمتنان، ماهیها و به خصوص کَفزیان دارند؛ بنابراین از این رو میتوانند وارد چرخه غذایی شوند و سلامت موجودات و انسان را به خطر بیاندازند.
