مائده مطهری زاده

شاید دیگر وقتِ آن رسیده باشد، به جای نصبِ پلاکاردِ خطرِ مرگ برای شنا در برخی نقاط از سواحل خزر، پلاکاردِ خطرِ مرگِ خزر در همه نقاطِ بزرگترین دریاچه دنیا نصب شود.
در ایام تعطیلات نوروزی امسال یک عکس خبری زیست محیطی سر و صدای زیادی در میانِ کاربران فضای مجازی به ویژه دوستداران و فعالان محیط زیست به پا کرد.
عکسی که توسط مصطفی کاظمی از عکاسان خبری مازندران از اسکله تفریحی فرح آباد در ساحل دریای فرح آباد ساری گرفته شده و روایتگرِ غمِ عظیمِ پسروی (خشکیدگی) بزرگترین دریاچه دنیاست.
این عکس نشان می‌دهد، اسکله تفریحی فرح آباد که سابق بر این، در میانِ بازوانِ امواجِ خروشانِ خزر، آرمیده بود، چگونه در اندوهِ دوری از آغوش او می‌سوزد و می‌سازد.
عکاس، در شرحِ عکس نوشته است:« این سازه فلزی، با فاصله تقریبی ۵۰ متر از ساحل، در دو طبقه به سمت دریا ساخته شده تا مسافران لحظاتی خاص را در کافه رستوران دریا تجربه کنند. اما امروز حدود ۲۰ متر از دریا فاصله گرفته است. خشکسالی، کاهش بارش برف و باران، ساخت بی رویه سدهای خاکی و بتنی بر روی سرشاخه‌ رودخانه‌های منتهی به خزر، کاهش حجم ورودی آب رودخانه ولگای روسیه، در نهایت منجر به پسروی آب دریای خزر شده است.»
امینی سرمایه گذار اسکله تفریحی فرح آباد ساری در گفت‌وگو با باشگاه خبرنگاران جوان مازندران گفت: این اسکله سال ۱۳۸۱ با سرمایه گذاری بیش از ۲۶۰ میلیون تومانی و با فاصله ۶۰ متری از خط ساحلی با هدف توسعه گردشگری منطقه ساخته شده بود.
او افزود: ارتفاع آب دریا در انتهای این اسکله تا چند سال قبل به بیش از سه متر هم می‌رسید.
سرمایه گذار اسکله تفریحی فرح آباد ساری با بیان اینکه پسروی آب دریای خزر از دو سال قبل تشدید شده است، ادامه داد: بررسی تصاویر گذشته و حال این منطقه نشان می‌دهد آب دریا بیش از ۹۰ متر عقب نشینی داشته است.
بر اساس برخی آمار‌ها سطح آب دریای خزر در سال‌های ۱۳۹۳ تا ۱۴۰۰ حدود ۵۰ سانتیمتر کاهش داشته است که این اتفاق سبب پسروی ۱۰ تا ۱۰۰ متر در سواحل شده است.
عکس دیگری نیز توسط عکاس خبری دیگری منتشر شد که نشان می‌داد، دریای خزر علاوه بر پسروی، به دردِ کاهش ارتفاع نیز دچار شده است.
عکسِ مصطفی شانچی مربوط می‌شود به ستونی فلزی که تا یک دهه قبل، در دلِ امواجِ خزر جای گرفته بود و حالا با کاهش ارتفاعِ آب، به کلی از آب بیرون افتاده و یک جاذبه به دیگر جاذبه‌های گردشگری سواحل دریای خزر اضافه کرده است!

نقشِ رودخانه ولگا در وخامت حال خزر
در میانِ عواملِ پسروی آب دریای خزر، به غیر از خشکسالی و کاهش نزولات جوی که تاحدودی طبیعی است (البته پدیده زمین گرمایی را می‌توان به عنوان یک عامل انسانی در کاهش حجم بارش برف و باران به حساب آورد)، براساس تحقیقات به عمل آمده، حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد از حجم ورودی آب دریای خزر، توسط رودخانه ولگا در روسیه تامین می‌‌شود و بنابراین هرگاه ورودی آب رودخانه ولگا که مهمترین تامین کننده آب به دریای خزر است، کاهش یابد سطح آب خزر پایین و هرگاه ورودی افزایش یابد، سطح آب خزر بالا می‌آید.
به گفته کارشناسان محیط زیست ایران، سهمِ رودخانه‌های ایرانی، در تامین آب دریای خزر تنها ۵ درصد است.
آب رودخانه ولگا در طول سالهای اخیر باتوجه به فعالیت‌های گسترده کشاورزی، صنعتی و شهری در پیرامون آن بشدت آلوده است و همین امر نیز در وخامت وضعیتِ خزر تاثیرگذار بوده است.
اما نکته مهم‌تری که چندی پیش توسط یک فعال محیط زیست گفته شده است، انبوه سدهای ساخته شده و در دستِ ساخت بر روی رود ولگاست.
فرزاد علیزاده فعال محیط زیست با اشاره به ساخت ۴۰ سد و آغاز احداث ۱۸ سد جدید توسط روسیه بر روی رودخانه ولگا به عنوان منبع اصلی تأمین آب دریای خزر، معتقد است: این اقدام با کاهش ۲۲ درصدی ورود آب به دریای خزر طی چهار سال اخیر، خطر خشک شدن خلیج گرگان را سریع‌تر کرده و ممکن است این خلیج را به سرنوشت دریاچه ارومیه دچار کند.
تاسیس سدهای متعدد بر روی رودخانه ولگا در روسیه باعث کاهش چشمگیر آب ورودی از آن به دریای خزر و کاهش سطح آب این دریا شده است؛ کاهش آب ورودی از رودخانه ولگا به دریای خزر به دنبال سدسازی بر روی آن توسط روسیه تاثیرات منفی بر روی بندرهای گز و ترکمن استان گلستان داشته است.
گرچه سهمِ رودخانه‌های ایرانی منتهی به دریای خزر، در تامین آب این دریا، در حدود ۵ درصد است اما از نقشِ مخرب محیط زیستی ساختِ سدهای متعدد بر روی سرشاخه‌ این رودها نیز هرگز نباید غافل بود.

تبعات پسروی آب دریای خزر برای ساحل نشینان
پسروی آب دریای خزر پدیده جدیدی نیست، دوره ساسانیان تراز آب به منهای ۳۳ متر رسید که موجب به وجود آمدن تپه‌های ماسه‌ای در سواحل جنوبی شد، اما امروزه زندگی تغییر کرده بنابراین اگر خزر پسروی کند تبعات زیادی برای کشورهای اطراف آن به ویژه کشورهای با شیب کم در سواحل به همراه خواهد داشت.
وجود خزر برای معاش حدود ۱۵ میلیون نفر از ساکنان حاشیه آن حیاتی است به طوری که هزاران فرصت شغلی به واسطه وجود این دریاچه ایجاد شده است، اما چند سالی است که خزر با انواع آلودگی‌ها از جمله پساب‌های خانگی، کشاورزی و آلودگی‌های نفتی تهدید می‌شود که ادامه این روند عواقب خطرناکی برای این حوضه آبی رقم می‌زند، در کنار اینها اما افت و پسروی آب خزر نیز تبعات زیادی به همراه خواهد داشت، در دسامبر ۲۰۲۰ مقاله‌ای در ژورنال نیچر چاپ شد که به بررسی نوسانات سطح تراز آب دریای خزر و پیش بینی این تراز تا انتهای قرن ۲۱ پرداخت، نکته قابل توجه در این مقاله این بود که تا پایان قرن حاضر بین ۹ تا ۱۸ متر سطح تراز آب دریای خزر افت خواهد کرد و این افت می‌‌تواند برای کشورهای حاشیه خزر اثرات محیط زیستی، ژئوپلتیکی، اقتصادی، سیاسی و حتی اجتماعی داشته باشد.