مائده مطهری زاده ریزگردها، میهمانان ناخواندهای که هر از چندگاهی در آسمان استان ما پیدایشان میشود، دو روز گذشته نیز بر سپهر آبی و آفتابی مازندران سر و کلهشان پیدا شد. صبح روز (هشتم خرداد) شهروندان ساکن شرق استان و بخشی از مناطق مرکزی مازندران با آسمانی غبارآلود مواجه شدند. اما خبری از مه صبحگاهی […]
مائده مطهری زاده
ریزگردها، میهمانان ناخواندهای که هر از چندگاهی در آسمان استان ما پیدایشان میشود، دو روز گذشته نیز بر سپهر آبی و آفتابی مازندران سر و کلهشان پیدا شد.
صبح روز (هشتم خرداد) شهروندان ساکن شرق استان و بخشی از مناطق مرکزی مازندران با آسمانی غبارآلود مواجه شدند. اما خبری از مه صبحگاهی نیست؛ ریزگردها هستند که باز هم به مازندران رسیدند تا زنگ خطر برای خوش آبوهواترین نقطه کشور و نوار سبز شمالی به صدا درآید.
مازندران که در سالهای اخیر آلودگی هوا را نیز به دلیل فعالیت واحدهای آلاینده تجربه کرده و بدون این که آمارهای رسمی این آلودگی اعلام شود با چنین معضلی دست و پنجه نرم میکند، اکنون مدتی است به جمع استانهای دچار چالش ریزگردها اضافه شده است. گمانهزنیهای عمومی چند وقت اخیر پیرامون منبع این ریزگردها هم از میانکاله به عنوان کانون این ریزگردها یاد شده و هم از برخی مناطق خشک داخلی. اما مهمترین نام در این میان به کشور ترکمنستان ارتباط دارد؛ صحرای قرهقوم. یکی از بزرگترین کویرهای شنی جهان که ۳۵۰ هزار کیلومتر مربع گستره دارد و نواحی غربی، مرکزی و شمالی ترکمنستان را در بر میگیرد و به قزاقستان هم میرسد. صحرایی خشک و کمباران که گفته میشود در برخی مناطق آن ممکن است هر چند سال یک بار اندکی باران مشاهده شود. عطاءالله کاویان مدیرکل محیط زیست مازندران در گفتوگو با ایرنا اظهار کرد: صبح روز سه شنبه دستگاههای سنجش آلودگی هوا در ایستگاههای محیط زیست شهرهای نکا، آمل و چالوس دادههای مربوط به ذرات معلق هوا را بیش از حد استاندارد نشان داده است. وی افزود: این شاخصها مربوط به ذرات معلق ریزگردها یا همان پدیده گرد وغبار است و از شاخص استاندارد درهرسه ایستگاه یاد شده بالاتر بوده است که این نشان دهنده آن است که هوای مازندران میزبان پدیده گرد و غبار یا ریزگردها شده است. کاویان با اشاره به اینکه دراین باره با دانشگاه علوم پزشکی و هواشناسی مکاتبه شده است، گفت: همکاران هواشناسی به صورت شفاهی گزارش دادند که بررسی دادههای نشان میدهد که ریزگردها از سمت صحرای قره قوم در کشور ترکمنستان بلند شده و در جهت غرب در حرکت است و از روی دریای خزر عبور کرده و به مازندران رسیده است.
ریزگرد چیست؟
اما ورود ریزگردها به مازندران، موضوع تازهای نیست. اواخر شهریورماه سال گذشته هم طی سه، چهار روز، این میهمانان ناخوانده، راه نفس را بر شهروندان شرق استان بستند.
ریزگرد یا “Dust” با طوفان شن و ماسه یا همان “sand storm ” متفاوت است. قطر ذرات ریزگردها از ذراتی که در طوفان های شن و طوفان های محلی وجود دارند معمولا ریزتر است. بنابراین به صورت معلق در جو قرار می گیرد و سپس توسط جریان های غالب اتمسفر جابجا می شود. از لحاظ پیشروی ریزگردها می توانند هزاران کیلومتر جابجا شوند در حالی که طوفان ها به این شکل نیستند و به صورت محلی یا چند صد کیلومتر جابجا می شوند.
همزمان با پسروی جریانات جوی شمالی و شمال غرب و پیشروی جریان های جوی جنوبی به سمت عرض جغرافیایی بالاتر، راه برای نفوذ ریزگردها در اوایل فصل بهار به کشور ایران و مناطق شمالی آن نیز باز می شود. الگوی غالب حرکات جوی در اتمسفر که مهمترین پارامتر جابجایی رطوبت می باشد، عامل حرکت ریزگردها به عرض های جغرافیایی بالاتر نیز خواهند بود. این اتفاق می تواند همزمان با شار رطوبت نیز صورت گیرد که در این صورت بارش های گل آلود را تجربه خواهیم کرد. ریزگردها یکی از پدیده های مخربی است که هم اکنون تقریبا یک ششم خشکی های زمین را در معرض تاثیرات خود قرار داده است. عمده ترین تراکم این ریزگردها به لحاظ جغرافیایی در نیمه شمالی قاره آفریقا و جنوب غرب و غرب آسیا قرار گرفته است. بنابراین منشاء ریزگردها عمدتا از کمربندهای نیمه خشک و خشک جنب حاره برمی خیزد که بیابان ها و مناطقی را دربر می گیرد که از لحاظ پوشش گیاهی فقیر هستند.
در کنار خاورمیانه و شمال آفریقا بخشی از چین و مغولستان و استرالیا و آمریکا نیز درگیر این پدیده هستند اما مهمترین کانون انتشار آن مربوط به خاورمیانه و شمال آفریقاست. این ریزگردها در اثر تلاطم جو و عبور جریانات آن به سمت پیرامون منتشر می شوند و گاهی تا حوالی جنب قطبی توسط جریانات جوی نیز پیشروی می کنند. ریزگردها پدیده ای هستند که از دیرباز در محیط های خشک و نیمه خشک زمین کانون انتشار بوده اند و بخش عمده آن ناشی از عوامل طبیعی و زمین شناسی است. تغییرات اقلیمی و افزایش فعالیت های فرساینده خاک توسط انسان باعث شده است که این پدیده از لحاظ مکانی وسعت بیشتری را تحت الشعاع خود قرار دهد. ریزگردها همانطوری که از اسم آن مشخص است ذرات ریز خاکی هستند که توسط باد از زمین برداشته و وارد سیستم جوی می شوند بنابراین هر اقدامی که در راستای تثبیت این ذرات و عدم جابجایی آن در هوا شود را می توان به عنوان راهکار در نظر گرفت. مهمترین راهکار در این زمینه حفظ پوشش گیاهی زمین و توسعه آن است. در واقع گیاه با حفظ رطوبت خاک و چسبندگی آن از فرسایش و جابجایی ذرات خاک و ماسه جلوگیری می کند. تثبیت ماسه های روان بیابانی از مهمترین اقدامات در این زمینه محسوب می شود. برخی از کشورها با مالچ پاشی (ماده با محتوای قیر) بر روی ذرات منفصل خاک، مانع از فرسایش موقت آن می شوند که محدودیت این اقدام هزینه بر بودن آن و تاریخ انقضای مالچ است.
برخی از دانشمندان استفاده از پوشش مواد درشت دانه مانند گراول ها و ریگ ها را جهت تثبیت خاک مناسب می دانند که این اقدام در مقایسه با مالچ پاشی از لحاظ عمر مواد، سازگاری با محیط و هزینه بهینه تر خواهد بود. هرچند این اقدام نیز نیاز به تلاش جدی بین المللی دارد. یکی دیگر از راهکارهای موجود اتخاذ تصمیم گیری های صحیح در رابطه با مصرف آب و مدیریت سدهای آبی است که اختلافات منطقه ای بر سر این موضوع می تواند بحران ریزگردها را تشدید کند.
عوامل زمینه ساز ایجاد ریزگردها منشاء طبیعی یا انسانی دارد که با گسترش خشکسالی و بیابان های خشک منشاء طبیعی ایجاد گرد و غبار است
مهدی حمیدی، دکترای مهندسی عمران آب و برنده جایزه محقق کارآزموده جورج فاستر از بنیاد ون هومبلت آلمان، چندی پیش طی گفتوگویی در این باره اظهار داشت: عوامل زمینه ساز ایجاد ریزگردها منشاء طبیعی یا انسانی دارد که با گسترش خشکسالی و بیابان های خشک منشاء طبیعی ایجاد گرد و غبار است. دکترای مهندسی عمران آب بیان داشت: تنها راه مبارزه با ریزگردها در کشور و همچنین استان مازندران آن است که منشاء این ریزگردها با روش های علمی بررسی و برای پوشش گیاهی و افزایش رطوبت خاک آن منطقه اقدام کرد. وی اضافه کرد: جهان به این سمت می رود که با غرس برخی از گیاهان کم آب همانند حوزه آرال که این کار را انجام داده اند مانع پرواز ریزگردها شوند.
این چهره علمی در ادامه این را هم گفت که همانطوری که ریزگردها یک شبه به وجود نیامده اند یک شبه هم این مشکل برطرف نمی شود بلکه باید طی چند سال با انجام کارهای زیرساختی اعم از پوشش گیاهی و رطوبتی این مشکل را برطرف کرد. دکتر حمیدی بیان کرد: در تحقیقات علمی و فنی بررسی منشاء ریزگردهای مازندران و از طرفی دیگر حل ریشه ای این مشکل نیازمند تعامل و دیپلماسی با کشورهای همسایه می باشیم.
عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل تاکید کرد: ریزگردهای مازندران را می توان با آب و تقویت رطوبت و پوشش گیاهی در یک پروسه زمانی برطرف کرد که باید هر چه زودتر بررسی های علمی و کارشناسی که نشان دهنده میزان و درصد این ریزگردها در داخل و یا اینکه در چه مناطقی در خارج از کشور است، مشخص شود.
