به تنهایی هم پناهگاه حیات وحش است، هم ذخیرهگاه زیستکره و یک تالاب بینالمللی، اما هیچ یک از این القاب و عناوین تا به امروز نتوانسته او را از چنگالِ دیوِ نابودی نجات دهد!
میانکاله سالهاست که یک آب خوش از گلویش پایین نرفته و زخمِ دیرینِ خشکسالی با اضافه شدنِ غمِ پسروی آب دریای مازندران، رگ رگِ حیاتِ او را نشانه رفته است.
بعد از رسانهای شدن وسعت خشکی میانکاله بعد از پسروی آب خزر که از سال ۱۳۷۳ وسعت میانکاله را از ۵۵ هزار هکتار به ۲۲ هزار هکتار رساند، سرنوشت ۳۳ هزار هکتار از اراضی خشک شده میانکاله به دغدغهای برای شهروندان مازندرانی و برخی از فعالان زیست محیطی تبدیل شد که این اراضی به چه سرنوشتی دچار خواهند شد؟ آیا طمعِ خام، عدهای را به صرافتِ چنگ اندازی به زمینهای خشک شده و جامانده از پسروی دریا میاندازد؟
مسئولان سازمان محیط زیست مازندران اما با اطمینان کامل به شهروندان مازندرانی اعلام کردند نه تنها هیچ تعرضی به این اراضی میانکاله صورت نمیگیرد بلکه زندگی برخی پرندگان در مناطق خشک شده میانکاله هم جریان دارد و از قضا برخی از گونهها همانند غازها، کنجهها و آبچلیکها در تالابهایی که آب و گِل با هم باشد تغذیهی مناسبی خواهند داشت و از طرفی دیگر بعضی از پرندگان در معرض انقراض مانند زنگوله بال در مناطقی که آب عمق ندارد زیست مناسبی خواهند داشت. مسئولان حفاظت محیط زیست مازندران بیان میکنند با توجه به اینکه میانکاله یک منطقه حفاظت شده محسوب میشود و از طرفی دیگر پاسگاه و حفاظت محیط زیست در این منطقه مستقر است، بنابرین اجازه هیچ تعرضی به این اراضی داده نخواهد شد. براساس آمار مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر از کاهش ۲ متری سطح آب این دریا از سال ۱۳۷۵ تاکنون خبر داد و در سال گذشته سطح آب این دریا ۲۶ سانتیمتر کاهش یافته است.
بر اساس مطالعه صورت گرفته در سال ٢٠١٧ مشخص شد که آب خزر تا سال ٢٠۵٠ پسروی خواهد داشت و این پسروی بنا به گفته کارشناسان به علت تغییرات اقلیمی است که احتمال افزایش هم دارد در حالی که حدود ۵۰ درصد پسروی دریایی خزر به سرعت تبخیر آب در آن بر میگردد و در صورتی این روند با این سرعت ادامه یابد ٢٠ تا ٢۵ درصد مساحت خزر در بخش شمالی که سواحل روسیه را شامل میشود، کاهش خواهد داشت.
نتایج این مطالعات همچنین نشان داده فقط در سالهای ۱۳۹۳ تا ۱۴۰۰ سطح آب دریای خزر با کاهش حدود ۵۰ سانتیمتری مواجه بوده که این رخداد به عقب نشینی دریا از ۱۰ متر تا ۱۰۰ متر در سواحل مختلف منجر شده است.
مطالعات و اندازه گیری دقیق زمینی که در ایستگاههای شاخص ساحلی دریای خزر انجام گرفته این مساله سبب افزایش قابل توجه محدوده ساحلی در طول بیش از ۸۵۰ کیلومتر سواحل شمالی کشور شد و کارشناسان معتقدند : با تشدید روند کاهشی آب، شاهد پسروی بیشتر دریا و خروج بخش عمدهای از بستر دریا در آیندهای نه چندان دور باشیم.
اکنون در حالی پسرویهای پی در پی آب دریای خزر زمینهای برای گسترش پهنه خشکی تالاب میانکاله را فراهم کرد که دولت چهاردهم برای نجات این زیستگاه ارزشمند دغدغه دارد و خواستار ردیف اعتباری ملی است اما برخی صاحبنظران این اقدام را برای این تالاب موثر و جمعی دیگر نیز بر این باورند هزینه برای احیای این تالاب هدر رفت سرمایه ملی محسوب میشود.
احیای تالاب میانکاله و جلوگیری از گسترش پهنه خشکی این تالاب به یک دغدغه ملی برای دولت چهاردهم تبدیل شده است.
کارشناسان و چهرههای علمی ۲ دیدگاه متفاوتی در خصوص این تالاب ارائه میکنند و برخی از آنان بر این باورند سرمایه گذاری برای چنین طرحهایی هدر رفت اعتبار ملی محسوب میشود چراکه پسروی آب دریای خزر یک فرایند طبیعی محسوب میشود و سرمایه گذاریهای کلان نمیتواند مانع این پسرویها شود.
از طرفی برخی دیگر از صاحبنظران میگویند که نباید اجازه داد تا ارتباط میانکاله با خزر قطع شود و به هر شکل ممکن جریان آب دریای خزر باید در این تالاب برقرار باشد تا شاید در آینده تحولات طبیعی به نفع این تالاب رقم بخورد و آب دریای خزر دوباره پیشروی کند. طرفداران احیای میانکاله بر این باورند که با کارِ کارشناسی و ارائه طرحهای کوتاه و بلند مدت باید برای این تالاب سرمایه گذاری شود تا پسرویهای پی در پی خزر آسیبهای بیشتری به اقتصاد مردم منطقه وارد نکند. همچنین جمعی از محققان محیط زیست معتقدند که حراست از اراضی خشک شده میانکاله باید در اولویت قرار گیرد، چون این احتمال وجود دارد که در آینده نوسانات طبیعی به نفع تالاب باشد و سطح آب دریای خزر دوباره پیشروی کند، هر چند در شرایط فعلی پسروی آب خزر تداوم خواهد داشت.
آنان برای نجات میانکاله پیشنهادهایی را مطرح میکنند که لایروبی و اتصال دوباره آب خزر به خلیج گرگان و میانکاله، انتقال آب نیروگاه نکا که از دریای خزر گرفته میشود به این تالاب، پمپاژ آب دریای خزر به میانکاله و خلیج گرگان از جمله این موارد است اما جمعی دیگر با انجام کارهای تحقیقاتی میگویند که هیچ کدام از موارد مطرح شده نمیتواند مناطق خشک شده میانکاله را احیا کند، بلکه این طرحها موقتی است و هزینههای بسیار سنگینی برای کشور به جای میگذارد و دستاورد مهمی نخواهد داشت.
اما کارشناسانی سازگاری با محیط را مهمترین راهکار برای میانکاله پیشنهاد میکنند و بر این باورند که همانند زمان خشکسالی از تولید محصولات پر مصرف آب باید پرهیز کنیم و برای پسروی میانکاله هم باید با آن سازگار باشیم و در شرایط فعلی از زمینهای خشک شده این تالاب حفاظت کنیم و اجازه تعرض و ساخت و ساز در این زمینها داده نشود تا شرایط طبیعی دوباره به نفع محیط زیست برگردد.
معاون دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیط زیست اواخر هفته گذشته در مراسم معارفه مدیر کل جدید حفاظت محیط زیست مازندران خواستار ردیف اعتباری ملی برای احیای تالاب میانکاله شد.
لاهیجانزاده در این مراسم گفته بود لایروبی تالاب میانکاله که در استان گلستان انجام شد تا حدودی خشک شدن تالاب را به ویژه منطقه غربی که در مازندران قرار دارد به تعویق انداخت. اما طرحهای احیای تالاب باید ادامه یابد و نیاز است تا ردیف اعتباری ملی برای احیای تالاب میانکاله استفاده شود.
در همین پیوند فوق دکتری مهندسی عمران- محیط زیست از آمریکا و عضو کارگروه احیای میانکاله بیان کرد: در شرایط فعلی باید با این ماجرا سازگاری داشته باشیم و اجازه دهیم روند طبیعی طی شود و تحت هیچ شرایطی زمینهای خشک شدهی میانکاله را تغییر کاربری ندهیم و به مصارف کشاورزی و یا ساخت و ساز نپردازیم. عزیر عابسی اضافه کرد: هر چند شواهد نشان میدهد که پسروی آب دریای خزر ادامه دار است اما این احتمال هم وجود دارد که بعد از چند سال دیگر روند طبیعی به نفع محیط زیست رقم بخورد و آب سطح دریا بار دیگر پیشروی کند.
وی اظهار کرد: پس آنچه که مهم است حفظ زمینهای میانکاله به حالت طبیعی خود است تا بعد از بالا آمدن آب خزر به حالت قبلی خود بازگردد.
این استاد دانشگاه افزود: تمامی پیشنهادهایی که برای احیای میانکاله مطرح میشود موقتی و بسیار هزینهبَر است. عضو کارگروه میانکاله همچنین بیان کرد: لایروبی و اتصال دوباره آب خزر به خلیج گرگان و میانکاله، انتقال آب نیروگاه نکا که از دریای خزر گرفته میشود به این تالاب و پمپاژ آب دریای خزر به میانکاله همه این طرحها موقتی و در برخی از موارد زیانبار هم خواهد بود. وی گفت: پمپاژ آب خزر و تبخیر آن سبب شوری بیشتر اراضی خشک شده میگردد که این امر زیانبار خواهد بود. عابسی اظهار کرد: بدون تردید پسروی آب خزر تاثیرات زیادی برروی کاهش وسعت میانکاله خواهد گذاشت و این رویه ادامهدار خواهد بود و میانکاله کوچکتر میشود. عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل اضافه کرد: کاهش آب میانکاله و تالابهای دیگر حاشیه خزر، شوری آب را به همراه خواهد داشت و با توجه به اینکه رودخانههای بالادست برای مصارف کشاورزی و آب شرب استفاده میشود، شوری این تالابها بیشتر خواهد شد.
وی گفت: سرنوشت خلیج گرگان و میانکاله برخلاف تالاب انزلی که از رودخانههای آب شیرین تغذیه میکند به آب دریای خزر ارتباط دارد و نوسانات این دریا بر روی میانکاله اثری مستقیم دارد هرچند بخشی از رودخانهها در منطقه قره سو تا بهشهر به این تالاب سرازیر میشوند اما حجم آن بسیار کم است.
این استاد صاحبنظر در حوزه محیط زیست کشور تصریح کرد: باید اجازه دهیم فرایندهای طبیعی کره زمین طی شود، بنابرین نباید با دخالتهای غیر کارشناسی عمق فاجعه را بیشتر کنیم.
تالاب میانکاله با داشتن پناهگاه حیات وحش به مساحت حدود ۲۲ هزار هکتار در حوزه مازندران و تنوع گیاهی از جمله درختان سازیل و انار وحشی که تغذیه برخی پرندگان را تشکیل میدهد توانست بیش از ۵۰۰ گونه جانوری را در خود جای دهد و به نوعی بهشت پرندگان استان نام بگیرد و با این تنوع زیستی به عنوان یکی از ذخیره گاههای زیست کره جهان از سوی سازمانهای جهانی حفاظت از محیط زیست قرار گرفت. تالاب میانکاله را باید بهشت پرندگان و پرنده نگری نام نهاد؛ سی و ششمین تالاب ثبت شده دنیا و نخستین تالاب ثبت شده در کنوانسیون تالابهای بین المللی رامسر و یکی از ۶۵۰ ذخیرهگاه زیست کره جهان با ۴۸ هزار هکتار وسعت در شرق استان مازندران و در همجواری با استان گلستان واقع شده است و سالانه ۱۳۰ گونه از پرندگان مهاجر را با جمعیت حدود ۱.۵ میلیون بال میزبانی میکند. این پناهگاه حیات وحش علاوه بر کریدور مهاجرت فصلی برای پرندگان، همه ساله به تنهایی بیش از نیم میلیون پرنده از انواع مرغابی، فلامینگو، پلیکان، پاخاکستری، قوی، انواع اردک، لک لک، درنای خاکستری، عقاب دریایی را در آبهای خود سکنی میدهد. این تالاب که رویشگاه و زیستگاه تعداد بیشماری از گونههای در معرض خطر میباشد، در سال ۱۳۵۵ به عنوان یکی از ذخیرهگاههای زیست سپهر به کمیته برنامه «انسان و کره» یونسکو معرفی و انتخاب شد. تالاب میانکاله به عنوان محل زاد و ولد و پرورش ماهیان گونههای مختلفی چون کپور، انواع کفال، کلمه، سفید، ماش و کاراس، مورد توجه است. پستانداران این منطقه نیز شامل مارال، یوزپلنگ، گربه جنگلی، شغال، گراز، روباه، خرگوش، جوجه تیغی، انواع خفاش و جوندگان کوچک است.
- نویسنده : مائده مطهری زاده
