مائده مطهری زاده
مدیرعامل آب منطقهای مازندران در تازهترین اظهارات خود گفت: در رودخانههایی همانند هراز، چشمه کیله و چالوس که ذخیره گاه ندارند و بدون سد هستند باید به روان آب اتکا شود و وقتی ذخیره برفی نباشد هر چقدر بارندگی زیاد هم باشد در فصل بهار و کشاورزی نگرانی کمبود آب وجود دارد.
حیدر داودیان، با اشاره به افزایش بارندگی در سال آبی جدید نسبت به سال گذشته اظهار کرد: با توجه به بارندگی هایی که در سال آبی جدید از ابتدای مهرماه تاکنون اتفاق افتاده است بالغ بر۲۲۰ میلیمتر بوده که این عدد نسبت به سال گذشته افزایش ۵۰ درصدی را نشان میدهد و نسبت به میانگین دراز مدت ۹ درصد افزایش داشته است.
وی با بیان اینکه این اعداد نشان دهنده مناسب بودن میزان بارندگی امسال نسبت به سنوات گذشته است، افزود: در روان آب رودخانه نیز امسال ۴۴۰ میلیون متر مکعب آورد رودخانه های استان بوده است که نسبت به سال گذشته رشد را نشان میدهد اما نسبت به دراز مدت عدد منفی ۲۰ درصد کاهش ثبت شده است. وی تصریح کرد: این موضوع برمیگردد به اینکه خشکسالی هایی که در سنوات گذشته اتفاق افتاده زمین تشنه است و با وجود اینکه سفرههای زیرزمینی تقویت شده و وضعیت بارندگی هم مناسبتر است؛ اما روان آب شکل نمیگیرد زیرا نسبت به دراز مدت وضعیت مناسبی ندارد. مدیرعامل آب منطقهای مازندران با بیان اینکه وضعیت آبی ما نسبت به سال گذشته وضعیت مناسبی است، گفت: در حال حاضر حدود ۱۴۴ میلیون متر مکعب آب در سدها ذخیره داریم که این عدد در سال گذشته ۱۲۰ میلیون متر مکعب بوده و این نشان میدهد که بهرغم همه اینها وضعیت ذخیره آبها در استان خوب است. داودیان ادامه داد: در سد آیتالله صالحی مازندرانی یا سد البرز در حال حاضر ۸۸ میلیون متر مکعب ذخیره آبی وجود دارد که این عدد در سال گذشته ۷۳ میلیون متر بوده است و در سد شهید رجایی ۳۳ میلیون متر مکعب ذخیره داریم که سال گذشته ۲۷ میلیون بوده است همچنین در سد میجران حدود ۶.۵ میلیون ذخیره وجود دارد که سال گذشته ۴.۴ میلیون متر مکعب بوده است. وی خاطرنشان کرد: در مجموع ذخیره آبها در سد نسبت به سال گذشته بهتر بوده است اما در آببندانها کمی عقب هستیم آنهم به دلیل اینکه در سال گذشته به دلیل خشکسالی بیشتر از ظرفیت از آببندانها استفاده شد اما در حال حاضر وضعیت رو به رشدی داشته است و ۵۰ درصد از ظرفیت آببندانها آبگیری شده است و در صورتی که این روند ادامه یابد امیدواریم ذخیره آببندانها کامل شود. مدیرعامل آب منطقهای مازندران با بیان اینکه پیشبینی ما بر این است که وضعیت روان آب و بارندگی خوب باشد، افزود: اما متاسفانه وضعیت ذخیره برفی ما خوب نیست و وقتی این ذخیره خوب نباشد در فصل بهار روان آب کمی خواهیم داشت. داودیان گفت: در رودخانههایی که ذخیرهگاه ندارند و بدون سد هستند مثل هراز، چشمه کیله و چالوس باید به روان آب اتکا شود و وقتی ذخیره برفی نباشد هر چقدر بارندگی زیاد هم باشد در فصل بهار و کشاورزی نگرانی کمبود آب وجود دارد. وی با تاکید براینکه برای کاهش نگرانی کمبود آب باید روی زیرساختها کار شود و به سد سازی توجه شود، یادآور شد: در غرب مازندران مطالعات پروژه سد آزارود به اتمام رسیده و به دنبال دریافت مجوزهای لازم هستیم همچنین سد دوهزار و سه هزار و سد چمستان در دست مطالعه است.
عمده يخچالها به دليل تغييرات اقليمي در طول قرن حاضر ذوب شدهاند
مازندران به علت كاهش نزولات آسماني و افزايش دماي هوا در اين سالها با معضل جدي كمبود آب مواجه است. برای نمونه در بازه زماني اول مهر ۱۳۹۹ لغايت ۳۱ فروردين ۱۴۰۰ بر اساس شاخص بارش و تبخير استاندارد طي سال آبي ۹۹ – ۱۴۰۰ حدود ۲۲درصد مساحت استان با خشكسالي خفيف، حدود ۱۸درصد با خشكسالي متوسط، حدود ۱۱درصد با خشكسالي شديد و حدود ۹درصد با خشكسالي بسيار شديد روبهرو بوده است. همچنين در اين مدت حدود ۳۱درصد از مساحت مازندران با شرايط نرمال مواجه بود، حدود ۷درصد ترسالي خفيف داشت و حدود ۲درصد هم ترسالي متوسط را تجربه كرده است. اين خشكساليها روي زيستگاه پرندگان و موجودات آبزي اثرهاي مخربي دارد. ايجاد سدها روي رودخانهها نه تنها مشكل كم آبي منطقه را حل نكرد، بلكه موجب خشك كردن آب بندانهاي منتهي به رودخانهها و تخريب جنگلها يا روستاهاي قديمي شده است. سيلاب ۹ شهريور ۱۳۹۷ در گزنك به دليل آب شدن يخهاي دره يخار در ضلع شمال شرقي كوه دماوند اتفاق افتاد. يخچال يخار در شمال شرق قله دماوند، در منطقه بايجان، با شيب تند و داراي قنديلهاي يخي آويزان است. كه طول برخي از آنها به بيش از ۵۰ متر ميرسد. اين يخچال با مساحت تقريبي ۲ كيلومتر مربع حدودا از ارتفاع ۴۵۰۰ متر از سطح دريا شروع و تا ارتفاع ۵۶۰۰ متر ختم ميشود. قسمت بالايي آن به بام برفي يا بام يخي مشهور است. رودخانه هراز كه سرچشمه اصلياش قله پالون گردن در البرز مركزي، در غرب بلده نور است, اما شعبههايي نيز از يخچالهاي شمالي و شمال شرقي كوه دماوند سيراب ميشود. مردم ساكن در دامنههاي كوهستاني بخشي از آب مورد نياز خود را از رودخانههايي تامين ميكنند كه سرچشمه آنها يخچالها و يخارهاي در حال ذوب شدن كوهها هستند.
عمده اين يخچالها به دليل تغييرات اقليمي در طول قرن حاضر ذوب شدهاند و به تدريج بخش قابلتوجهي از اين منابع آبي نيز از بين رفته و ميرود. اثر ذوب برف بر سيلاب احتمالي، عمدتا در بهار و تابستان، باعث نگراني بسياري از مردم ساكن در داخل و مجاورت درههاي حاشيه ارتفاعات يخچالي در سراسر جهان ميشود. علاوه بر سيل، ذوب سريع برف ميتواند باعث زمينلغزش شود. در مناطق كوهستاني ذوب برف جزو اصلي رواناب است. در تركيب با شرايط آب و هوايي مانند بارندگي شديد در محل ذوب برف، ممكن است سيلاب به راه بيفتد. در سوييس از پيشبيني ذوب برف به عنوان ابزاري براي هشدار سيلاب محتمل و پيشبيني رواناب ذوب برف استفاده ميشود. كاهش يخچالهاي طبيعي يكي از مستقيمترين پيامدهاي گرم شدن كره زمين و يكي از شاخصهاي كليدي تغييرات آب و هوا است. اگرچه نويسندگان علت ذوب يخچال طبيعي را مطالعه نكردهاند، اما نشان دادهاند مناطقي كه يخچالها كوچك شدهاند تغييراتي را در بارش و دماي درازمدت تجربه كردهاند كه با تغييرات آب و هوا سازگار است. دکتر نعمتالله کریمی، مدیر گروه منابع آب مؤسسه تحقیقات آب کشور در مورد فروریختن توده عظیم یخ در دماوند طی سالهای اخیر میگوید: این نخستین بار نیست که این اتفاق افتاده و ما مشابه این حادثه را در منطقه کلاردشت داشتهایم و سیلهایی را که از یخچالها منشأ گرفتهاند، شاهد بودهایم. وی با بیان اینکه برای بررسی علت اتفاقی که در دماوند افتاده است نیازمند مطالعه میدانی و تحقیقات هستیم ادامه داد: آب شدن یخچالها دلایل مختلفی دارد. معمولاً یخچالها ساختاری کاسه مانند دارند. وقتی یخهای داخل این کاسه شروع به ذوب شدن بر اثر عواملی مانند باران شدید یا گرمای شدید هوا میکند، ناگهان حجم زیادی از یخ، آب میشود. دیگر این ساختار کاسه مانند توان تحمل این حجم بالای آب را ندارد و اتفاقی شبیه شکست سد رخ میدهد. در اثر این شکست، حجم خیلی زیادی از آب رها شده و تبدیل به سیلاب میشود. این سیل که به سیلاب واریزهای معروف است، بهعلت شیب بسیار زیاد در محل جاری شدن، بسیار خطرناک است. این سیلابها معمولاً در مناطق دور از جوامع روستایی و شهری رخ میدهد، اما چنانچه در این مناطق رخ بدهد، بهجهت قدرت تخریب بالا، خسارت جانی و مالی بسیار زیادی بههمراه خواهد داشت.
یخچالها بیمارند
مدیر گروه منابع آب مؤسسه تحقیقات آب با بیان اینکه از قبل در مورد احتمال چنین رخدادهایی هشدار دادهایم گفت: هنگامیکه مشابه این اتفاق در دره سه هزار منطقه کلاردشت افتاد، ما هشدار دادیم که با توجه به تغییرات اقلیمی و کم شدن میزان بارش برف در سالهای آینده باید منتظر سیلهای مشابه باشیم.
کریمی با بیان اینکه ذوب شدید و ناگهانی یخچالها یک علامت است گفت: این اتفاق یعنی یخچالهای ما بیمارند، حجم عظیمی ذخایر یخ خود را از دست دادهاند و به انتهای خودشان نزدیک میشوند. برآوردهای ما نشان میدهد با ادامه وضعیت فعلی در چهل تا پنجاه سال آینده دیگر یخچالی نخواهیم داشت.
پایان عمر یخچالها در ۵۰ سال آینده
وی توضیح داد: بررسیهای ما نشان میدهد که در دره یخچالی علمکوه که بزرگترین یخچالهای ایران را در خود جای داده است، هر سال بهطور متوسط یک متر از ضخامت یخچالها کم میشود. ضخامت یخچال در این مناطق ۵۰ متر است یعنی ۵۰ متر یخ آنجا ذخیره شده است. بهطور میانگین اگر سالی یک متر از ضخامت آن کم میشود، با ادامه روند فعلی تا چهل، پنجاه سال آینده ما حتی یک یخچال نداریم.
به گفته وی جابجایی فصلها بیشترین تأثیر را روی یخچالها میگذارد. چراکه معمولاً یخچالها، کارکردشان به این صورت است که در زمستان، برف در آنجا ذخیره و تبدیل به یخ میشود که اصطلاحاً به آن «تغذیه یخچال» میگویند. اتفاقی که افتاده این است که بارندگی در فصل زمستان کم شده و بارشها به سمت بهار رفته است. در فصل بهار نیز چون هوا گرم است، بارش بهصورت باران است و چون یخچالها تغذیه نمیشوند کمکم ذوب خواهند شد.
انسان و تغییرات اقلیم، قاتل یخچال
مدیر گروه منابع آب مؤسسه تحقیقات آب در پاسخ به این سؤال که برای نجات یخچالها چه میتوان کرد گفت: در حال حاضر برخی کشورها در فاز تحقیقاتی از دستگاههایی برای تولید برف و افزایش ذخایر یخچالها استفاده میکنند، اما این کار عملاً هم به آب زیادی نیاز دارد، هم پرهزینه است و هم فعلاً در مرحله مطالعاتی است.
وی با بیان اینکه عامل انسانی نیز بهنوعی به نابودی یخچالها دامن زده است ادامه میدهد: تا کمی قبل از این، کسی اسم علمکوه را نشنیده و کمتر کوهنوردی به آن صعود کرده بود. اما حالا بسیاری از گروههای کوهنوردی، حتی غیرحرفهایها هم هستند که به آنجا میروند. زمانی قرار بر این شد تا این مناطق محافظتشده بهحساب آیند و ممنوعیتهایی برای تردد در آن ایجاد کنند. چون تردد بیش از حد در این مناطق بهشدت به محیط زیست بکر آن صدمه میزند. با این وجود، بخش عمده وضعیت کنونی یخچالها، مربوط به تغییرات آب و هوایی است و کاری هم نمیتوان کرد. بزرگترین یخچالهایی که در کشورهایی مثل آلاسکا، آمریکا و یا حتی کشورهایی مثل قرقیزستان هستند نیز وضعیتی مشابه دارند. تنها کاری که میشود انجام داد این است که اجازه ندهیم بیشتر از این تخریب شود.
نابودی یخچالهای طبیعی علاوه بر اثرات کوتاهمدتی مانند سیلهای مخرب، اثرات بلندمدت نیز برجا خواهد گذشت که کریمی در مورد آن میگوید: در اطراف محیطهای یخچالی، برخی گونههای جانوری و گیاهی وجود دارد که مخصوص این مناطق است و مشابه آن را در هیچ محیط دیگری نمیتوان یافت. اگر این یخچال نابود شود تمام این گونهها از بین میروند. نکته دیگر این است که یخچالها در اطراف خود اقلیمهای کوچکی تشکیل میدهند که با نابودی یخچالها این اقلیمها نیز دوام نمیآورد. از سوی دیگر، بسیاری از رودخانههای ما که از کوههایی مانند تخت سلیمان، دماوند، زردکوه و سبلان سرچشمه میگیرد، مستقیماً از خود یخچال تغذیه میشوند که با اتمام ذخیره یخچالها این رودخانهها خشک خواهند شد.
