مائده مطهری زاده
پارکهای جنگلی شمال ایران با طبیعت جذاب و امکانات نسبی رفاهی، تفرجگاههایی دلپذیر و مکان آرام برای گردشگران محسوب میشود و هرساله میلیونها مسافر از این عرصههای طبیعی و زیبا استفاده میکنند.
پارکهای جنگلی شمال با جاذبههای طبیعی و زیباییها و امکانات ایجاد شده در آن از جمله مکانهایی است که در ایام تعطیلات مورد توجه بسیاری از مسافران و گردشگران این خطه قرار میگیرد تا دمی را در طبیعت زیبای جنگلی بیاسایند.
بیشتر پارکهای جنگلی شمال از جمله پارکهای جنگلی مازندران، مجموعه متنوعی از گونههای گیاهی را در بردارند و به تابلو رنگارنگ و زندهای شبیه بوده که در پیش روی گردشگری شمال گشوده شده است.
هر ساله پارکهای جنگلی سی سنگان نوشهر و نور در استان مازندران و پارکهای دلند و قرق در گلستان با چشم اندازهای زیبا به دلیل واقع شدن این پارکها در مسیر جاده اصلی به مشهد مقدس اغلب موارد محل توقف و استراحت مسافرانی میشود که نیت زیارت هم دارند. کارشناسان میگویند: پارکها از نظر شکل گیری و عملکرد به دو گروه عمده تقسیم میشوند. گروه اول، پارکهای طبیعی و غیرشهری هستند. این گروه از پارکها با هدف حفظ طبیعت و حفظ تنوع زیستی (جانوران و گیاهان ) احداث میشوند و بهره وری تفرجی در حاشیه قرار دارد.
گروه دوم پارکهای شهری هستند. این گروه از پارکها برای پر کردن اوقات فراغت شهروندان در داخل و حاشیه شهرها در نظر گرفته و به صورت محلی و منطقهای احداث میشوند. هدف اصلی در این پارکها ایجاد مکانی مناسب برای گردش و تفرج شهرنشینان است. بدیهی است تعداد پارکها باید با فراوانی و پراکنش جمعیت متناسب باشد به نحوی که مردم به سادگی به آنها دسترسی داشته باشند.
واگذاری خدمات مدیریت پارکها و تفرجگاههای جنگلی شمال کشور به شهرداریها و بخشهای خصوصی از جمله طرحهایی است که عملیات اجرایی آن در قانون برنامه پنج ساله ششم توسعه اقتصادی کلید خورد و مهمترین اهداف و سیاستهایی که امروز سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری در واگذاری خدمات مدیریت پارکها بنا به گفته برخی از صاحب نظران دنبال کرد رعایت کامل روشهای علمی و کارشناسی در مدیریت بهره وری، توجه جدی به پارکهای جنگلی به عنوان بخشی از زنجیره حفظ، توسعه، احیا و بهره برداری جنگلها، حفظ و تداوم مالکیت دولت بر پارکها به عنوان یک اصل غیرقابل تغییر، بهرهگیری حداکثری از ظرفیتها و قابلیتهای بخش غیردولتی به صورت تدریجی و متناسب با ظرفیتها است.
در قانون برنامه پنج ساله پنجم توسعه اقتصادی در بند ج و ماده ۱۴۷ آن هم آمده که دولت به علت کمبود نیروی انسانی و پاسخگو نبودن اعتبارات ملزم و مکلف شد که خدمات مدیریت پارکهای جنگلی بخشهای خصوصی (حقیقی و حقوقی) نهادهای عمومی، وزارت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری و شهرداری واگذار کند. برابر آمار، ۱۵۶ پارک و تفرجگاه جنگلی با گستره حدود ۵۲ هزار هکتار در خطه شمال کشور وجود دارد که از این تعداد ۱۱۹ مورد پارک و بقیه تفرجگاه جنگلی است که خدمات مدیریت این فضاهای طبیعی در اختیار بخشهای خصوصی (حقیقی و حقوقی) و شهرداریها واگذار شده است. با نگاهی به ادوار گذشته، پارکداری به مفهوم عام در ایران باستان همپای سایر کشورها پیشرو از سابقه کهن برخوردار بوده و ساخت باغها برای گردش عمومی به سال ۴۵۰ میلادی برمیگردد اما در مجموع به صورت علمی مدیریت در پارکهای طبیعی در ایران از سال ۱۳۳۶ برای نخستین بار در پارک ملی استان گلستان آغاز شد و در همان سال اولین پارک جنگلی دست کاشت در خرگوش دره تهران و پارک جنگلی طبیعی در جاده هراز (میرزا کوچک خان آمل) ساخته شد و در ادامه هم بوستانهای جنگلی سی سنگان، قرق گرگان، سعیدی آشتیانی نور شکل پیدا کرد. برابر بند ۲ ماده ۷۹ قانون محاسبات عمومی کشور مدیریت خدمات حدود پنج هزار و ۷۵۷ هکتار از گستره پارک جنگلی ورگاویچ روز گذشته براساس قراردادی میان اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران – نوشهر با شهرداری چالوس منعقد شده است.
در این پیوند، شهردار چالوس گفت: با گذشت بیش از ۸۰ سال از شهر شدن چالوس برای نخستین بار است که چنین قراردادی با مصوبه شورای شهر بسته شده و این اقدام بسیار مهم میتواند به کانون توجه گردشگران و سرمایهگذاران تبدیل شود چرا که امروزه با توجه به توسعه شهرها و مشکلات زندگی شهر نشینی، بیشتر شهروندان، مسافران و گردشگران نیازمند بهرهمندی از طبیعت با هدف آرامش روحی، روانی و جسمی هستند.
مسعود یعقوبی افزود: واگذاری مدیریت خدمات این پارک که میتوان از آن به عنوان بزرگترین پارک جنگلی خاورمیانه (غرب آسیا) نام برد در برگیرنده نقاط جنگلی «ورگاویج»، «خانیکان»، «پلهم کوتی» است. این مسوول اظهار کرد: برابر قانون واگذاری خدمات این پارک براساس کتابچه طرح ۱۵ ساله بوده و شرح خدماتی که برای شهرداری تعریف و در نظر گرفته شده شامل ساخت کلبهها، آلاچیق، شهربازی، محوطه ورزش جوانان و کودکان (اسکیت، تنیس، والیبال و…) است به گونهای که فراهم سازی همه این امکانات همخو و همگن با طبیعت بوده و آسیبی به این پارک نباید وارد شود. شهردار چالوس تصریح کرد: نکته مهمتر آنکه امروز مهمترین راهبرد اعضای شورای شهر و شهرداری یافتن منابع جدید درآمدی و صرف آن برای توسعه زیرساختها و هر آنچه که بستر ساز آرامش و رفاه شهروندان و مسافران است و بنابراین عهدهدار شدن مسوولیت خدمات این پارک هم همسو با تحقق این راهبرد است. یعقوبی افزود: موضوع دیگر این است از زمان شکل گیری این دوره از شورای شهر نوع نگاهها بیشتر آن بوده که شهروندان به سمت و سوی طبیعت ببریم چرا که بستر گشت و گذار شهروندان باید بر پایه طبیعت و حفظ زیستبومهای متصل به سکونتگاهها باشد و این از برنامههای شورا و شهرداری در این شهر بوده است. وی مجموعه تفریحی، گردشگری و ساحلی نمک آبرود، همسایگی نزدیک با دریا، جنگلهای هیرکانی، دسترسی آسان به آثار تاریخی، مذهبی و سایر مزیتها را به عنوان نقاط قوت شهر گردشگرپذیر چالوس معرفی کرد و گفت: به واسطه چنین مزیتهایی به طور طبیعی با فراهم سازی این پارک و در اختیار گرفتن آن مدت ۱۵ سال میتواند افزون بر جذب گردشگران بلکه بستر سرمایهگذاری را هم در این شهر مهیا کرد. چالوس جزو شهرهای کهن خطه غربی مازندران بوده که به علت همسایگی با ساحل خزر، برخورداری از طراوت و سرسبزیها از آن به عنوان عقیق همیشه رخ بهشت یاد میشود و از شمال به دریای خزر، جنوب استانهای البرز و تهران، غرب گیلان و شرق هم استانهای گلستان و خراسان رضوی محدود است. این شهرستان مرکز ثقل سه استان مهم کشور و شامل شهرهای چالوس، مرزن آباد، هچیرود، بخشهای مرکزی و مرزن آباد است و به علت پویایی در حوزههای گردشگری، کشاورزی، مسکن و صنعت از دیرباز تاکنون پیشرفتهای قابل توجهی داشته به عبارتی این خطه غربی استان یکی از منابع بسیار مهم جهانگردی است که این منطقه را به یکی از مراکز و افق سرمایهگذاری تبدیل کرده است. دسترسی آسان به پارکها، آبهای گرم معدنی، تله کابین، تالابها و بازارهای سنتی، هتل بزرگ پارسیان خزر، اقامتگاههای بوم گردی، محدود نبودن به شبکههای ارتباطی، عبور رودخانه زیبا در حاشیه رودخانه کندوان و سایر مزیتها این منطقه را به جایگاهی رسانده است که میتوان گفت کمتر جایی را میتوان یافت که این همه نقاط رنگارنگ، شگفتیها و جاذبههای گردشگری و طبیعی را باهم و در کنار هم داشته باشد. در برنامه چهارم توسعه، هشت هزار و ۴۰۷ هکتار به مساحت پارکهای جنگلی شمال افزوده شد و بر اساس افق چشم انداز ایران ۱۴۰۴ قرار است مساحت پارکهای جنگلی شمال از ۳۵ هزار هکتار فعلی به ۸۰ هزار هکتار خواهد رسید.
هم اکنون ۷۷ پارک و تفرجگاه جنگلی با وسعت بیش از ۳۵ هزار هکتار در شمال کشور وجود دارد که از این تعداد ۳۲ پارک در استان گیلان، ۳۴ پارک در استان مازندران و ۱۱ پارک در استان گلستان قرار دارد.
شماری از کارشناسان و صاحب نظران، نبود سازمان قوی و متمرکز برای تصمیم گیریها، نبود هماهنگی و همگرایی میان دستگاههای اجرایی متولی، نبود تشکیلات لازم برای طبیعت گردی، اعمال دیدگاه صرف حفاظتی و کم توجهی به بعد اقتصادی، کمبود اعتبار، اجرایی نشدن طرح آمایش سرزمینی، غیرحرفهای بودن برخی از مجریان، حاکم نبودن تفکر منسجم در نظام برنامه ریزی در مقوله توریسم و اکوتوریسم، نبود جایگاه نظارتی در چارت تشکیلات واحدهای اجرایی را از جمله چالشهای پیش روی اجرای این طرح برشمردند. این کارشناسان، مشارکت نکردن جوامع محلی و سرمایه گذاری در تصمیمگیریهای مربوط به طرح ریزی و برنامه ریزی پارکهای جنگلی، عدم آموزش مردم و ضعف رسانهها در تبلیغ مربوط به اهمیت گردشگری در طبیعت و چگونگی رعایت مسائل زیست محیطی توسط گردشگران، عدم پایبندی مجریان به تعهدات در اجرای درست طرح، تغییر مدیریت شهری، تصور نادرست شهرداریها به بهانه افزایش سرانه فضای سبز پس از در اختیار گرفتن پارکهای جنگلی را از دیگر چالشهای در این بخش اعلام کردند. آنان تاکید دارند: اعتبارات مدیریت پارکها باید از منابع استانی به ملی انتقال یابد و افزون بر آن برای تعدادی از طرحها و تجدید نظر آن ردیف بودجه اعتباری اختصاص داده شود تا بتوان در حوزه حفاظت و نگهداری از این بوستانها و تفرجگاههای جنگلی در زمان واگذاری یا فسخ قرار داد با مجریان از این اعتبارات استفاده کرد. بنا به تاکید این کارشناسان، ارزیابی و نظارتهای دورهای به ویژه در بخش شاخصهای زیست محیطی (پایش فعالیتهای تفرجی) ضرورت تفکیک و بروزرسانی دورهای راهنما و دستورالعمل تهیه طرح پارکهای جنگلی(طبیعی، دست کاشت، پارک طبیعت) و تفرجگاههای جنگلی از دیگر نکات مهمی است که باید از گذشته در زمان واگذاری خدمات مدیریت پارکها و تفرجگاههای جنگلی مدنظر مسوولان دست اندرکار قرار می گرفت.
