مدیرکل دفتر بیابان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور ضمن اعلام مطلب فوق در گلستان گفت: گسترش بیابانزایی در ۳۲ میلیون هکتار از اراضی کشور زنگ خطر فرسایش سرزمین را برای مناطق مرکزی و شرقی ایران به صدا درآورده است.
غلامرضا هادربادی، با اشاره به وضعیت اقلیمی ایران گفت: ایران بهدلیل قرارگیری در کمربند خشک و بیابانی جهان، دوری از اقیانوسها و محدودیت نفوذ جریانهای باران ساز به مناطق مرکزی، جنوبی و شرقی، با پدیده بیابانزایی مواجه است.
وی با بیان اینکه پدیده بیابانزایی در ۱۱۰ کشور جهان وجود دارد، افزود: سالانه حدود یک درصد از اراضی مولد و حاصلخیز دنیا دچار تخریب سرزمین میشود. نکته قابل توجه این است که ۱۹۶ کشور عضو کنوانسیون مقابله با بیابانزایی سازمان ملل هستند، حتی کشورهایی که از نظر بارندگی و پوشش گیاهی وضعیت مناسبی دارند، خطر این پدیده را جدی گرفتهاند.
هادربادی خاطرنشان کرد: در کشور ما ۳۲ میلیون هکتار اراضی بیابانی شناسایی شده که ۱۴ میلیون هکتار از آنها کانونهای بحران فرسایش بادی بهشمار میروند. بخش زیادی از این مناطق در استانهای مرکزی، جنوبی و شرقی قرار دارد.
به گفته وی، برای کنترل بیابانزایی در کشور اقداماتی چون احیای بیش از یکمیلیون هکتار اراضی بیابانی، مدیریت روانآبها و اجرای بذرکاری در مناطق بحرانی انجام شده است. مدیرکل دفتر بیابان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور افزود: استان گلستان نیز از این اقدامات بینصیب نبوده و حدود ۱۵ هزار هکتار از اراضی بیابانی آن احیا شده است. استانهایی چون خوزستان، کرمان و سیستانوبلوچستان هم در اولویت عملیات بیابانزدایی قرار دارند.
وی با اشاره به برنامه هفتم توسعه کشور گفت: طبق این برنامه، باید ۲۰ درصد از کانونهای بحران فرسایش بادی کنترل شود. البته همه این اراضی در محدوده ملی قرار ندارند؛ حدود ۲.۷ میلیون هکتار از این کانونها در اراضی کشاورزی و دیم واقع شدهاند، بنابراین همکاری کشاورزان و نهادهای محلی ضروری است.
هادربادی افزود: حدود ۸۸۰ هزار هکتار از کانونهای بحران نیز در محدوده تالابهای کشور قرار دارد که حفاظت از آنها نیازمند همکاری چندجانبه دستگاههاست. همچنین جادههای خاکی، بستر خشک رودخانهها و باطلههای معادن از دیگر منابع گرد و غبار هستند که باید مدیریت شوند.
وی با تأکید بر اینکه مهار فرسایش بادی و کنترل گرد و غبار نیازمند عزم ملی و همکاری فرابخشی است، گفت: سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری خود را موظف به اجرای برنامههای کنترلی میداند، اما بدون همافزایی سایر دستگاهها، تحقق اهداف امکانپذیر نخواهد بود. هادربادی همچنین به منشأ خارجی بخشی از ریزگردهای شمال شرق کشور اشاره کرد و گفت: صحرای قرهقوم در ترکمنستان که ۷۰ درصد از خاک آن کشور را دربرمیگیرد، یکی از منابع اصلی گرد و غبار استانهای شمالی ایران بهویژه گلستان است. وی افزود: در نشستهای اخیر کمیسیونهای اقتصادی و اجتماعی آسیا و اقیانوسیه (اسکپ) و غرب آسیا (اسکوا) در کشورهای قطر، امارات و لبنان، نمایندگان ایران از جمله وزارت امور خارجه، سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان منابع طبیعی رایزنیهای مؤثری برای جلب همکاری ترکمنستان انجام دادهاند. مقرر شده این کشور در نشستهای آتی حضور فعال داشته باشد. مدیرکل دفتر بیابان گفت: با تشکیل کارگروه کنترل گرد و غبار در استان گلستان و تداوم همکاریهای بینالمللی، امیدواریم بتوانیم آثار ریزگردها را در شمال شرق کشور به حداقل برسانیم و روند بیابانزایی را مهار کنیم.
شمال در ۱۵ سال آینده به بیابان تبدیل میشود
دو سال پیش، رئیس سازمان مدیریت بحران کشور از بیابانی شدن سه استان شمالی در ۱۵ سال آینده خبر داد و گفت: به دلیل اینکه ظرف ۱۵ سال آینده رطوبتی که در حال حاضر در سه استان شمالی وجود دارد به صحرا و بیابان تبدیل میشود، گفت: بنابراین باید برای اقتصاد استان راه دیگری پیدا کرد.
شاید کمتر کسی وجود بیابان را در مازندران باور کند اما حقیقت آن است که اکنون بخشهایی از گلوگاه، بهشهر، آمل، تلمادره ساری و خطیرکوه به دلیل قرارداشتن در حاشیه کویر جزو مناطق بیابانی محسوب میشود و کاهش بارندگی طی سالهای اخیر بر شدت آن افزوده است. کارشناسان آبخیزداری و آبخوانداری اداره کل منابع طبیعی مازندران میگویند: جدای از اینکه بارندگی در این مناطق زیر ۲۰۰ میلیمتر در سال و آن هم در فصل غیر رویش است، آبهای روان را نیز نمیتوانیم در این بخش حفظ کنیم؛ بنابراین با این روند امکان تبدیل بخشهایی از این مناطق به کویر دور از ذهن نیست؛ لذا باید اقدامات عاجل برای حفظ این بخشها صورت گیرد تا نگذاریم به سمت قهقرایی پیش رود. بررسیها از مناطق پنجگانه در خطر گسترش بیابان زایی مازندران نشان میدهد که علاوه بر برداشت غیر اصولی از معادن استان، تجاوز به عرصهها با پوشش درخت و بوتههای گیاهی و تجاوز به حریم رودخانهها شدت گرفته است. فعالیتهای بیرویه معادن شن و ماسه در ۲ منطقه خطیر کوه در سوادکوه و دره هراز در محور آمل به تهران سبب ایجاد شن چاله و کانون ریزگرد در استان شده است و امروز آلودگی زیست محیطی آب و مراتع ناشی از فعالیت این معادن بیداد میکند.
همچنین فعالیتهای کشاورزی زراعی و باغی با انجام غیر اصولی خاک ورزی در اراضی شیب دار مناطق بالادست، قطع درختان و همچنین ورود بی رویه دام به مراتع سبب شد تا در این مناطق پنجگانه مازندران شاهد ظهور پدیده بیابان زایی باشیم. خطر گسترش پدیده بیابان در مازندران سبب شد تا اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان منطقه ساری سال گذشته بدنبال گرفتن مجوز برای راه اندازی یک واحد بیابان در این اداره کل باشد، موضوعی که معاون فنی و آبخیزداری وقتِ حوزه اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران – ساری آن را تایید کرد. اسماعیل مختارپور با اشاره به تغییرات رژیم بارشهای مازندران که سبب ایجاد حفره و درههای عمیق ناشی در مناطق بالا دست شده است، گفت: متاسفانه تغییرات اقلیمی در کمتر از یک دهه کاملا ملموس است، این که مازندران با تنش آبی و سیلاب غیر فصلی و با پدیده بیابان مواجه شود، نمونه های بارز آن است.
وی یکی از راهها برای مقابله با پدیده بیابان زایی را اجرای طرح «ترسیب کربن» دانست و توضیح داد: این طرح در منطقه بهشهر در سطح ۲۰ هزار هکتار در حال اجرا است.
معاون فنی و آبخیزداری حوزه اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران – ساری تصریح کرد: در حال حاضر طرح «ترسیب کربن» را در منطقه بهشهر در دست اجرا داریم که یک پروژه نسبتا موفقی است تا بتوانیم شرایط مان را در این منطقه بهبود ببخشیم و اگر این روند موفقت آمیز باشد درصدد هستیم تا به سایر بخشهای بیابانی استان، تعمیم دهیم. به جذب دی اکسید کربن اضافی جو توسط اندام هوایی و زیرزمینی گیاهان مرتعی به منظور کاهش اثرات سوء پدیده گرمایش زمین، ترسیب کربن گفته میشود؛ این پروژه بین المللی مبتنی بر توسعه پایدار روستایی، بهبود معیشت مردم محلی و نیز مدیریت مشارکتی منابع طبیعی است. مختارپور با بیان اینکه نتایج اجرای طرح ترسیب کربن در بهشهر نشان داده است که اگر اکوسیستم جنگلی از دخالتهای انسانی در امان باشد، نقش بسزایی در اندوخته بلند مدت کربن دارد، گفت: از طرفی شرایط کشاورزی زراعی و باغی در منطقه نیز سبب شد تا خاک جنگل و مراتع دچار آسیب جدی شود. وی ادامه داد: به طور یقین با انجام مدیریت تلفیقی نظیر زراعت چوب و چراگاه، جلوگیری از ورود بیش از حد دام و انجام حصار کشی علاوه بر ارتقا شاخص کیفیت خاک و تنوع گونههای بومی، جنگل و مرتع به حالت اول خود برگشت خواهد کرد.
بارانهایی که نباریده و زمینی که تشنه کام است
روزها و شبهای پاییزی امسال تا به اینجا بدون باران سپری شد و این در حالی ست که زمین، در ۶ ماهه دوم سال، روی باران و برف حساب ویژهای باز کرده و اگر قرار باشد، پاییز و زمستان هم زمین در سرما و برف و باران نفسی تازه نکند، معلوم نیست بهار و تابستان آینده چه جهنمی را باید تحمل کرد!
بیابانزایی با توجه به تشدید تغییرات اقلیمی امری اجتناب ناپذیر است اما قطعا میتوان با مدیریت صحیح منابع و مصارف و جلوگیری از سوء برداشت از منابع طبیعی و آبی و …، روندِ بیابان زایی را کند کرد و به تاخیر انداخت؛ موضوعی که متاسفانه در ایران و به ویژه در شمال چندان جدی گرفته نشده است.
- نویسنده : مائده مطهری زاده
