مائده مطهری زاده پیشینیان ما در گذشته برای ادامه حیات و افزایش کیفیت زندگی، عموما دست به کارهایی میزدند که امروزه از آن با عنوان آداب و رسوم یاد میشود. آداب و رسومی که گرچه امروز، از اهمیت و تاثیرگذاری آن در زندگی روزمره کاسته شده اما هنوز زیبایی و صلابت خود را حفظ کرده […]
مائده مطهری زاده
پیشینیان ما در گذشته برای ادامه حیات و افزایش کیفیت زندگی، عموما دست به کارهایی میزدند که امروزه از آن با عنوان آداب و رسوم یاد میشود. آداب و رسومی که گرچه امروز، از اهمیت و تاثیرگذاری آن در زندگی روزمره کاسته شده اما هنوز زیبایی و صلابت خود را حفظ کرده است.
یکی از آن آداب و سنن معروف و مشهور که همچنان در میان مازنیها جایگاه ویژهای دارد و همه ساله در منطقه آب اسک آمل برگزار میشود، آیین سنتی ورف چال است.
ورف چال واژه مازندرانی و به معنای چاهی است که اهالی روستای اسک واقع در محور ارتباطی هراز آمل هر ساله در یکی از روزهای نیمه اول اردیبهشت حفر کرده و داخل آن را پر از برف میکنند.
البته این آیین، امسال صبح روز جمعه ۳۱ فروردین با حضور اهالی روستای اسک و شماری از مسافران و گردشگران در این منطقه آغاز شد و تا عصر ادامه داشت که به گفته متولیان برگزار کننده، استقبال زیادی از این آیین شده است.
علاوه بر مردم روستاهای لاریجان، هموطنان زیادی نیز از استانهای همجوار و از سراسر کشور برای تماشای این آیین سنتی دوراندیشانه به این منطقه سفر کردند تا در جابجایی برف مشارکت داشته باشند.
استقبال جوانان منطقه و نیز شهرستان آمل در محل برگزاری این آیین که پا به پای بازماندگان این آیین کهن حضور دارند به زیبایی آن افزوده است. جالب است بدانید که این آیین ریشهای تاریخی و مذهبی در ایران دارد و پیشینهی آن به دوره آل بویه در طبرستان باز میگردد. در حال حاضر این آیین در منطقه اسک وش شهرستان لاریجان برگزار میشود و مردم این منطقه بسیار به آن احترام میگذارند. ساکنان این منطقه از جمله اهالی روستای آب اسک، نیاک و … گرد هم میآیند و در روزی معین از فصل بهار، بقایای برفهای زمستانی را از کوهستان برداشته و در جایی مشخص در دامنه کوه دماوند انبار میکنند مراسم برف چال تعاون و همیاری روستاییان این منطقه را نشان میدهد و به کینهها و کدورتهایی که بین خودشان است پایان میدهند. این مراسم موجب تامین آب مورد نیاز دامداری در تابستان میشود و از این رو به رونق دامداری در منطقه نیز کمک میکند. اگر در مورد تاریخچهی مراسم برف چال در مازندران بخواهیم صحبت کنیم اینطور بیان میشود که: اهالی این منطقه بر این باورند که فردی به نام سید حسن ولی از طریق نیاکان خود به امام حسن عسگری مرتبط است و پیشینه اعتقادی و پشتوانه مذهبی سنت برف چال به کرامات وی بازمیگردد. مردم منطقه روستای اسک در گذشته شغل اصلیشان دامداری بوده و به دنبال مکانی برای کندن گودال و ذخیره برف بودند تا مشکل نبود چشمههای آب را برای خودشان برطرف کنند. با توجه به این که منطقهی اسک کوهستانی است مردم آن برای کندن گودال با مشکل روبرو بودند تا این روزی فردی رهگذر از این منطقه رد میشود و مشکل را از آنها میپرسد. وی با توجه به شناختی که از این منطقه داشته نیاز با نوک عصای خودش مکانی را نشان میدهد که آنجا را برای کندن گودال نیز انتخاب کنند. در ازای این کار هرساله به هنگام ریختن برف در این گودال، با قربانی کردن گوسفند به شرکت کنندگان در مراسم غذا، طبخ و توزیع میشده و اهالی روستای نیاک به نان و پنیر و عسل به هنگام صبحانه مهمان میشدهاند. از آن روز، مردم این اتفاق را به عنوان کرامت و معجزهای از طرف رهگذر که سید حسن ولی نام داشته نیز میپذیرند. نکته ای که در مورد این منطقه وجود دارد این است که مردم بسیار به این مراسم اعتقاد دارد و هر ساله نذرهای زیادی را در مراسم برف چال در مازندران انجام میدهند. یکی از مسائلی که در مورد مراسم برف چال در مازندران وجود دارد آن است که آنها بر این باورند که حضور زنان در این مراسم سبب حرمت شکنی میشود و تا روز برف چال در سال آینده اتفاقات ناگواری گریبان زنان حاضر در این مراسم را خواهد گرفت از همین رو در این مراسم هیچ زنی شرکت نمیکند! این موضوع احتمالا باعث میشود که در این لحظه احساسات ناخوشایندی به سمتتان آمده باشد اما باید بدانید که زنان این روستا در پسِ عدمِ حضور دست روی دست نگذاشتند و تصمیم گرفتند که در آن روز خاص، ریاست روستا را بدست بگیرند و اقتدار زنانه را در مقابل مردان روستا نشان دهند.
زن شاهی در مازندران
از همین رو زنان این روستا یک روز مانده به مراسم برف چال در مازندران به شور مینشینند و یک نفر را به عنوان حاکم آن سال انتخاب میکنند تا بر مسند حکومت تکیه بزند. حاکم تعیین شده، “حاآمی” خوانده میشود و روز قبل از اجرای مراسم از مقام خود اطلاع پیدا میکند. ویژگیهای زنی که انتخاب میشود عبارت است از: تسلط در رهبری، قدرت در مدیریت، کم رو و خجالتی نبودن، با سر و زبان بودن، کاردانی، وقار و سیاستمداری، قدرت بیان و استدلال قوی، با کمالات و هنر،اقتدار و لیاقت، نیکوکاری و دینداری و زیبایی. از جمله وظایف زنی که قرار است حاکم این روستا در مازندران بشود به ترتیب زیر میباشد: راهبری گروه، گزینش بازیگران نقشهای آیینی، تعیین تکالیف و وظایف بازیگران هر نقش در شرایط متفاوت، تعیین زمان و ترتیب ایفای نقش سایر بازیگران. مراسم از این قرار است که فرمانروا در آن روز در خانه میماند و زنان روستا با رقص و پایکوبی و ظاهری آراسته به منزل وی میروند و آنقدر به نواختن ادامه میدهند که او پا از خانه بیرون بگذارد و سپس او را به محل برگزاری مراسم میبرند. در گذشته تخت مدوری برای حاکم وجود داشته که در وسط تختگاه قرار داشته است. در طی این مراسم حکومت نیمروزی آب اسک به دست زنان میافتد و آنها بلافاصله پس از خروج مردان، روسری از سر بر میدارند، لباسهای شاد میپوشند و خود را میآرایند و به راستی بر آب اسک حکومت میکنند. این مراسم پس از خروج مردان روستا آغاز میشود و در طول مدت زمان اجرای آن هیچ مردی حق ندارد در مراسم زن شاهی روستا شرکت کنند چه بومی و چه غیربومی! به استثنای مردان بیمار و ناتوان که به شرط عدم حضور در مقابل تراس و پنجره میتوانند در خانه بمانند. البته حضور این مردان نیز شامل جریمهای می شود که خانواده او میپردازند؛ جریمهای که بیشتر خوراک است. تنها کافی است که مردی در این مراسم دیده شود تا به دستور حاکم همه زنان روستا برای دستگیری او اقدام شود. زنان مجازند هرگونه مجازاتی را برای مرد خاطی در نظر بگیرند؛ بعضی اوقات به کتک زدن قانع میشوند و گاهی هم فرد باید به امر حاکم به رقص درآید و یا حتی او را سوار بر الاغ بدون پالان کرده و هو میکنند. شاید فکر کنید شوخی است اما روزی یک دست فروش از همه جا بی خبر وارد این روستا میشود و زنان تمامی اجناس وی را توقیف میکنند و پس از یک کتک حسابی او را به درون یک طویله انداختند تا زمانی که مردان روستا بیایند و وی را آزاد کنند. زمانی که رسم زن شاهی به پایان می رسد حاکم با تمام زنان حاضر در مراسم روبوسی میکند و آنان را تشویق به زنده نگه داشتن این سنت مینماید. پس از مراسم زنان به خانه بزرگ فامیل میروند و ناهار را در کنار هم میل میکنند. ساعاتی بعد تقریبا نزدیک به عصر مردان به روستا باز میگردند و هیچگونه استقبالی از آنها نمی شود. مراسم برف چال به این ترتیب که از مردان روستا از ۷ سال تا ۷۰ سال باید ساعت ۸:۳۰ تا ۹ صبح نسبت به ترک روستا اقدام کنند. آنها باید به لایروبی گودال برف چال و همچنین تمیز کردن جاده ناصری نیز بپردازند. در گذشته مردان روستا به همراه حیوانات باری به سمت اجرای این مراسم میرفتند. گودالهایی که برای چال کردن برفها مردان این روستا میکنند دارای قطری بین ۷ متر تا عمق ۱۰ متر میباشد و در برخی از موارد قطر آنها بین ۱۰ متر تا عمق ۱۲ متر میباشد. دیوار سنگ چین شده پیرامون گودال را فرا گرفته که قطر آن به ۱ متر میرسد. دیوارههای گودال نیز سنگ چین شدهاند. همه مردان این روستا شرکت در این مراسم را وظیفه خودشان میدانند و اعتقاد دارند که در این مراسم برداشتن برف و ریختن آن در گودال تا بعد روستا را از اتفاقات بد مصون میدارند. با رسیدن به برف چال همه، از کوچک تا بزرگ، از جوان تا پیر برف برمیدارند و در چاله میریزند. البته این کار آن قدرها هم راحت نیست. آنها باید با بیل و دیلم یخها را خرد کنند، به دوش بکشند و به گودال بیندازند. پس از اینکه گودالها پر شد مردم این روستا نماز جماعت برپا میکنند. بعد از نماز غذاهای نذری که همراه خودشان آورده بودند را به رسم هر سال میخورند و پس از صرف غذا حدود ساعتهای ۱ به سمت روستا رهسپار میشود. بیشتر مردم مسیر را با اتومبیل طی میکنند و عده کمی نیز به بازگشت از مسیر قدیمی تن میدهند.
