صنایع دستی نمـاد عینی «رونق تولید»

 
 
 

مهران عمادی ازوجی/
مدرس و محقق دانشگاه/

 

مقدمه
بررسی و مطالعه در مورد صنایع دستی، با توجه به جنبه های گوناگون و حائز اهمیت آن، از زوایای مختلف امکان پذیر است. اما در چارچوب یک نگرش جامع به منظور تدوین سند برنامه توسعه صنعت دستی ناگریز به مسایلی همچون ساختارهای نیروی انسانی و اشتغال، نظام و ساماندهی فرایند تولید از جنبه های تجهیز منابع مالی و نیروی انسانی، تهیه نهاده های تولید ، ساختار اقتصادی تولید در مواردی نظیر هدف تولید ، میزان انواع تولید ، هزینه ها،  ارزش افزوده و بازارهای فروش، مدیریت سازماندهی و تشکیلات پرداخته می شود.

در این مقاله، با توجه به شعارسال «رونق تولید » و چارچوب مطالعاتی مورد نظر«مسائل اجتماعی واقتصادی وفرهنگی مربوط به صنایع دستی» مانند تولید ورونق آن، اشتغال خانگی، تولید کارگاهی، آموزش صنایع دستی به آینده گان، درآمد سرپرستان خانواده، مورد توجه قرار می گیرد. مقاله حاضر با هدف نگرشی کاربردی به مسائل صنایع دستی، به موارد ذیل می پردازد: 
الف) کلیات صنایع دستی
1- اهمیت موضوع صنایع دستی 2- ارائه تعریفی جامع و روشن از "صنایع دستی" و مفاهیم مربوط به آن  3- بررسی پیشینه تاریخی صنایع دستی باتاکید برصنایع دستی مرسوم در استان مازندران 4- انواع صنایع دستی درمازندران برحسب نوع ومحل تولید 5- تقسیم بندی صنایع دستی وانواع آن
ب) پنج سوال کلیدی دربرنامه ریزی توسعه صنایع دستی مازندران
1- ارزیابی وضعیت موجود 2- بررسی گذشته صنایع دستی 3- خلق آینده فوق العاده درصنایع دستی 4- تعیین گام های بعدی توسعه صنایع دستی مازندران 5- تهیه چک لیست اقدامات والزامات توسعه صنایع دستی مازندران
دربخش کاربردی این مقاله، سعی خواهد شد با مطالعه در مورد گرایشهای مصرفی متقاضیان صنایع دستی، الگوی تولید محصولات هنری ورونق آن ، انگیزه و گرایشهای هنرمندان وعوامل مرتبط با آن، تحولات مربوط به توسعه صنایع دستی و راهکارهای مناسب برای ایجاد تحول و نوآوری با تاکید برجنبه بازاریابی مطرح گردد.
الف) کلیات صنایع دستی
1-اهمیت موضوع صنایع دستی
به منظور درک اهمیت صنایع دستی در ارکان حیات اجتماعی و اقتصادی یک جامعه تنها کافی است تا نظری اجمالی به ویژگیهای این فعالیت افکند . از جمله مهمترین ویژگیهایی که نشانگر اهمیت صنایع دستی هستند می توان به موارد ذیل اشاره کرد : 
1- صنایع دستی نقشه مهمی برای نیروی انسانی در امر تولید درنظر می گیرند، چراکه در فرایند تولید این مصنوعات ، دست انسان دارای نقش اساسی است . از آنجا که در فعالیتهای مربوط به صنایع دستی نیازی به کارشناس خارجی نیست و مواد اولیه مورد استفاده معمولا" از مواد ساده و در دسترس تشکیل می گردد که به آسانی و با بهای نسبتا" ارزان قابل تامین است.
2- صنایع دستی در مناطق روستائی یکی از عوامل مکمل اقتصاد کشاورزی است و به دلیل دارا بودن پتانسیل ایجاد فرصت های شغلی و کسب درآمد، ضمن پر کردن ایام فراغت و بیکاری روستائیان ، مانع از مهاجرتهای گسترده فصلی دائمی آنها می گردد. در روند تولید صنایع دستی ، عامل انسانی پیوسته نقش تعیین کننده ای دارد . این نقش هم به شکل نیروی فکری و ذوقی، و هم به صورت نیروی بدنی در ساخت و شکل گیری فرآورده های گوناگون این رشته نمایان می شود.
3- فعالیتها صنایع دستی به دلیل برخورداری از ویژگیهای تکنیکی ساده و بهره گیری از ابزارها و وسایل تکنولوژیکی آسان، به گونه ای است که امکان پرداختن به آنها در جوامع شهری، روستایی و عشایری ،و به صورت کارگاهی ،خانگی و یا حتی دوره گردی و سیار وجود دارد .
4- صنایع دستی به دلیل برخورداری از بار فرهنگی و دارا بودن جنبه های هنری ، و نیز با در نظر گرفتن اینکه در این گونه فعالیتها ، مهارتها و تخصصها در خلال گذار نسلها از پی یکدیگر منتقل می شوند ،می تواند عامل ترویج عناصر فرهنگی در نقاط مختلف کشور و حتی فراسوی مرزها و منعکس کننده سنتها باشد . در راستای تاکید برهمین جنبه است که مردم شناسان و قوم شناسان صنایع دستی را بازتابی از تاریخ و تمدن هر قوم و ملت تلقی می کنند.
5- تولیدات دستی اغلب بازگو کننده خصوصیات تاریخی ، اجتماعی ، و فرهنگی هر کشور بوده و عامل مهمی در شناساندن فرهنگ و تمدن ملل مختلف محسوب می شوند .  به همین جهت مدتی است که با عرضه و نمایش نمونه های صنایع دستی در نمایشگاههای بین المللی و بازارهای مبادلاتی ، افزودن بربازاریابی و فروش این فرآورده ها، از صنایع دستی به عنوان یکی از جاذبه های جهانگردی و رونق صنعت گردشگری نیز استفاده می شود.
2- تعریف صنایع دستی 
صنعت به مفهوم عام به کارسیستماتیک یا منظمی اطلاق میشود که به منظور تغییر شکل مواد اولیه در جهت خلق ارزش اقتصادی انجام می گیرد. به بیان دیگر، صنعت فراگردی است که طی آن مواد با جابجایی یا تغییر شکل ، ارزش افزوده اقتصادی پیدا می کنند. به طور کلی صنایع به چهار دسته سنگین ، سبک، کوچک و دستی تقسیم می شود که هریک دارای خصوصیات منحصر بفرد خود هستند.
در تعریفی ازمفهوم«صنایع دستی» چنین آمده است: "صنایع دستی به بخشی از هنر و صنعت گفته می شود که با بهره گیری از مواد اولیه بومی و انجام کار اساسی به کمک دست افزار دستی در مراحل مختلف تولید ، منجر به ساخت محصولاتی شود که هر واحد از این محصولات به شکلی ، ذوق هنری و خلاقیت فکری سازنده آن را به نمایش بگذارد ، به طوری که این ویژگی وجه تمایز اصلی این نوع محصولات از محصولات مشابه ماشین ساخت و کارخانه 
می باشد» (یاوری ، 1371: 14) براساس تعریفی دیگراز« صنایع دستی »: «به آن رشته از صنایع اطلاق می شود که تماما" یا قسمتی از مراحل ساخت فرآورده های آن با دست انجام گرفته ودرچارچوب فرهنگ و بینش های فلسفه و ذوق هنری انسانها هر منطقه با توجه به میراث های قومی آنان ساخته و پرداخته  می شود». ( سازمان صنایع دستی ایران ، 1362: 12)
3- پیشینه صنایع دستی در مازندران
یافته های تاریخی نشانگر آن است که قدمت و دیرینه صنایع دستی در منطقه مازندران سابقه ای برابر با تاریخ ایران زمین دارد . نخستین نشانه های مربوط به صنایع دستی در منطقه مازندران را می توان به حدود شش هزار سال قبل از میلاد مربوط دانست . وسایلی که در غار کمربند در نزدیکی بهشهر بدست آمده و متعلق به حدود 6000 سال قبل از میلاد است نشان می دهدکه ریستن نخ از پشم گوسفند و موی بز بطور ابتدایی در آنزمان متداول بوده ، ولی دلیل در دست نیست که مردم آن سرزمین از نخ های رشته شده پارچه تهیه کرده باشند (نیازمند،1343: 1795). هرچند بر اساس برخی شواهد دیگر 11 قرن قبل از میلاد صنعت سفالگری در این منطقه رواج داشته است(همان:1849).
از جمله صنایع دستی دیگری که سابقه طولانی در منطقه دارد می توان به قالیبافی اشاره کرد. جغرافی نویسان در آثار خود آورده اند که ایالت مازندران واقع در ساحل دریای خزر در سده سوم هجری یکی از مراکز مهم قالیبافی بوده و در سده چهارم هجری شهر بخارا رقیب آن گردیده است (فریه و دیگران،1374 :118 ).این رسته اصفهانی که در اواخر قرن سوم  می زیسته در کتاب الاعلاق النفیسه(177:1356 ) عنوان می کند که در شهر آمل تختگاه طبرستان فرشهای طبری بافته می شده است. به نظر می رسد که صنعت نساجی یا بافندگی در منطقه مازندران از قدمت و رواج زیادی برخوردار بوده است . به نوشته اصطخری در قرن چهارم هجری در منطقه طبرستان (مازندران) تولید ابریشم به حدی زیاد بوده است که به تعبیر وی "به همه آفاق"برده می شود . همچنین جامه های ابریشمی و صوف نیز در این منطقه تولید می شده است (اصطخری،1347"3-172). ابوعبدالله محمد ابن احمد در توصیفی که از اوضاع اقتصادی و اجتماعی مازندران در قرن چهارم هجری ذکرکرده است از آمل و ساری به عنوان دو مرکز مهم تولید لباس نام میبرد به نوشته وی:  "آمل تختگاه طبرستان و مرکز آن است . شهری است نام آور و مشهور  لباسی بسیار زیبا وفاخر در آنجا تولید می شود. ساری شهری است آبادان ، پارچه ها و لباس های فاخر و گرانبها در آنجا تولید می شود که در بازارهای آن عرضه می گردد
"(محمد ابن احمد ،1906 :359 ).ذکریا محمود قزوینی مورخ قرن پنجم هجری با اشاره به پرورش کرم ابریشم در ناحیه مازندران که به تعبیر وی درآمد سرشاری نصیب مردم می کرده است ، عنوان نموده است : در آن سرزمین (مازندران) ، از چوب
 شمشاد، ظرفها و ابزارها و سینی ها و بشقاب ها می سازد که به ری حمل  می شود و صنعتگران رازی آنها را بار دیگر خراطی کرده و لطافت آن را به کمال می رساند و آنگاه از ری به دیگر بلاد صادر می شود. در آنجا قباها و دستارهای بزرگ طبری می بافند ...  همچنین جامه های ابریشمی و پالتوهای پشمی دوخته می شود
"(قزوینی،بی تا:404) .علاوه بر رواج و رونق صنعت ابریشم بافی و حریر بافی در مازندران که در شکوفایی اقتصادی این منطقه نیز تاثیر داشته است از بین صنایع چوبی که از گذشته های دور در منطقه مازندران رواج داشته و از جنبه هنری قابل توجهی بر خوردار بوده است  می توان به منبت کاری اشاره 
نمود . این صنعت ظریف به واسطه وجود جنگلهای عظیم و چوب محکم و سخت در کناره  های در یای خزر ،در ناحیه مازندران رواج و توسعه بسیار داشته است. منبت کاران در قرن های نهم و دهم هجری آثار  ارزشمندی خلق کرده اند اما زمینه هنری این آثار از تنوع زیادی بر خوردار نبود و به طور عمده در چارچوب رفتارهای دینی انجام می پذیرفت به همین دلیل این صنعت جز در خدمت قرآن و مسجد و منبر و زریه و صندوق مراقد متبرکه به کار نمی رفت .
4-انواع صنایع دستی استان مازندران
 بر حسب نوع و محل تولید 
استان مازندران با توجه به موقعیت ویژه آب و هوایی و اشتغال بخش عمده ای از جمعیت فعال آن به شغل دامداری و زراعت و نیز در دسترس بودن الیاف ، نخ و پشم و وجود جنگلها انبوه سابقه درخشانی در رشته های مختلف صنایع دستی دارد. هنرمندان صنایع دستی در سراسر  استان از غرب تا شرق به فعالیت های مختلف در زمینه های گوناگون هنری اشتغال دارند که برآورد های انجام شده حاکی از آن است که 90 درصد از آنان را دست بافان تشکیل می دهند که اغلب در مناطق هراز جریب بهشهر ، سوادکوه ، منطقه دو هراز و سه هزار تنکابن ، شهرهای قائمشهر ، بابل ، آمل و نور به سر می برند ، افزودن براین ، در غرب استان نیز صنعتگرانی به نمد مالی ، سفالگری ، کنده کاری روی چوب ، بامبو بافی می پردازند و در مرکز استان نیز صنایعی مانند منبت کاری ،  سوزن دوزی و صدف رواج دارد و بخشی از این تولیدات حتی از طریق بخش خصوصی به خارج از کشور صادر می گردد . شهرستان بهشهر در شرق استان مازندران از جمله مناطقی است که تولیدات دست بافت در آن رواج دارد . از جمله دست بافتها مشهور این منطقه "متکازین " است. همچنین در این شهرستان بافت قالی و گلیم نیز رواج دارد و برخی از صنعتگران در منازل خود به بافت این محصولات اشتغال دارند. افزون بر موارد ذکر شده ، صنایعی مانند نمد ، معرق ، منبت کاری ، سوزن دوزی و سفالگری به صورت محدود و پراکنده  در این شهرستان رواج دارند .در شهرستان ساری صنایعی مانند صدفکاری ، سوزن دوزی ، معرق و منبت کاری ، قلم زنی ، قالیبافی و گلیم بافی به طور پراکنده و در مناطق مختلف آن رواج دارد . 
6- تقسیم بندی صنایع دستی
صنایع دستی رابر اساس یک تقسیم بندی در سه گروه
 جای داد:
1- صنایع دستی هنری  2- صنایع دستی هنری - مصرفی 3- صنایع دستی مصرفی
از جنبه ای دیگر صنایع دستی را میتوان به 2 گروه عمده یعنی صنایع دستی شهری و صنایع دستی روستائی نیز تقسیم بندی نمود.
ب) پنج سووال کلیدی دربرنامه ریزی توسعه صنایع دستی مازندران
1-ارزیابی موقعیت فعلی صنایع دستی مازندران
ازخود بپرسید اکنون صنایع دستی درکجا قراردارد؟ همه موقعیت های مهم صنایع دستی را بررسی کنید:وضعیت پیشرفت صنایع دستی، موقعیت حرفه ای هنرمندان، ارتباط صنایع دستی بازندگی مردم.... .و نقطه قوت و ضعف آن رامشخص کنید.
نقطه شروع تدوین برنامه توسعه، تحلیل دقیق شرایط فعلی است.با علم به اینکه قابلیت انعطاف پذیری وانتقاد پذیری درسطوح عالی ومیانی نظام اداری استان وجود دارد یعنی سوال کنیم ازعالی ترین مقام دولت درمازندران ومدیران ذیربط ازوضعیت موجود صنایع دستی:
-آیا مکاتبات، مکالمات، مراجعات، جلسات، ماموریت ها وهمه تلاشهای صورت گرفته پاسخگویی نیازمندیهای هنرمندان مازندران بود؟
-آیافروشگاههای صنایع دستی درمرکزوشهرستانهای استان ، فروشنده محصولات صنایع دستی مازندران هستندیاچین وهندوکشورهای خارجی؟
-آیا مد یران خسته وبازنشسته سازمان  ذیربط توان هدایت این هنرملی وبومی دراستان را دارند که به صورت گردشی ازسال 1384 بیش از16 سال سکانداراین سازمان هستند ؟
-آیا کارگاه تولیدی هنرمندان صنایع دستی دراستان شرایط مناسب ولازم را دارند؟
- آیا درشهرک های صنعتی استان کارگاه تولیدی صنایع دستی موجودهست؟
- آیا سهم اعتبارات صنایع دستی استان نسبت به جایکاه ونقش آن دراشتغالزایی مناسب هست؟
- آیا بازارچه های صنایع دستی مرکزاستان وشهرستانها توسط شهرداری ها وشورای اسلامی دیده شد؟
- آیا مراکزآموزشی صنایع دستی درمرکزاستان وشهرستانها فعال وپاسخگوی نیازمندیهای جوانان وعلاقمندان می باشد؟
- آیا مشاورتخصصی وعلمی صنایع دستی درکادرحوزه مشاورین استاندارمازندران دیده شد؟
- آیا هدایای مهمانان داخلی وخارجی توسط مسئولین ازصنایع دستی مازندران تامین می شود یامحصولات غیرهنری وتزئینی خارجی؟
- آیا درمدارس استان ازصنایع دستی مطلبی وکلاسی یاکارگاهی تشکیل می شود؟
- آیا فارغ التحصیلان صنایع دستی ازدانشگاه مازندران درصنایع دستی استان مشغول به کارمی شوند؟
- آیا می دانید صادرات صنایع مازندران درنقطه صفر قراردارد ولی استان مازندران بزرگترین وارد کننده صنایع دستی کشورهست؟
- آیا درتجارت الکترونیکی صنایع دستی استان سهمی دارد؟
- آیا یازده نماینده مردم مازندران درمجلس تلاشی رادرتوسعه صنایع دستی استان مثل جذب اعتبارات ملی برای شهرک صنایع دستی، حضورهنرمندان درسطوح ملی وبین المللی، مجوزاستخدام فارغ التحصیلان صنایع دستی دراین سازمان، سرعت بخشیدن به بیمه هنرمندان ، افزایش تسهیلات بانکی به هنرمندان با کمترین تشریفات وتضمین های بانکی، ابلاغ به دولت درپیشگیری ازورود محصولات صنایع دستی خارجی به داخل، کمک به هنرمندان دربخش های مختلف زندگی شخصی وشغلی..... انجام دادند؟
- آیا دانشگاهها واساتید ودانشجویان درتوسعه صنایع دستی نقش آفرینی خود را به صورت ارائه مطالعات علمی، مقاله های پژوهشی ، کتاب های تالیفی وترجمه ای، همایش های استانی ومنطقه ای وملی.....ایفانمودند؟
- آیا رسانه های جمعی استان درترویج فرهنگ صنایع دستی وکاربرد آن درزندگی وآموزش آن به جوانان نقش آفرینی داشتند؟
2-بررسی گذشته صنایع دستی
به سابقه صنایع دستی درمازندران نگاه کنیدوازخودبپرسید:چگونه به جایگاه فعلی صنایع دستی رسیده اید؟ چه گام های حیاتی را ازابتدای شروع کارصنایع دستی دراستان برداشتید؟چه کارهای درست یا اشتباهی درصنایع دستی انجام گرفت؟چه رویدادهایی صنایع دستی را به جایگاه فعلی رسانده است واین جایگاه رابهتریا بدترکرده است؟
مرورگذشته نه چندان دور ازوضعیت صنایع دستی مازندران نشان می دهدکه:
- بیش ازده هزارنفر ازمردم مازندران درصنایع دستی مشغول به کاربودند ودرآمد زندگی آنان به صورت مستقیم وغیرمستقیم ازصنایع دستی تامین می شد. 
- دربخش صادرات صنایع دستی « فرش دستباف کلاردشت » برجسته ترین محصول صنایع دستی کشوربود .
- بخش خصوصی درتوسعه صنایع دستی وبازاریابی نقش بسزایی داشت وهنوزهم فروشگاه صنایع دستی توسط بازنشسته های صنایع دستی درفروش محصولات استان موثرهست. 
- کاربرد صنایع دستی درزندگی مردم مخصوصا روستاها دربالاترین سطح قرارداشت 
- اشتغال زنان خانه داردربخش صنایع دستی ازگام های موفق درگذشته بود.
- پیشکسوتان صنایع دستی همیشه مورد توجه ، حمایت وتقدیرقرارداشتند.
- برگزاری نمایشگاه های صنایع دستی درسطح شهرستان ها، استانی،منطقه ای وکشوری باحضورهنرمندان اقصی نقاط کشورمورد توجه وحمایت قرارمی گرفت.
3-خلق آینده فوق العاده درصنایع دستی می خواهید درآینده صنایع دستی چه جایگاهی داشته باشد؟می خواهید یک،سه ، پنج یا ده سال دیگر کجا باشید؟تعیین آینده ایده آل بر مبنای جایگاه امروز وروش دستیابی به آن بسیارمهم است:
- صنایع دستی  دربخش اشتغال جوانان وآیندگان استان نقش اول را داشته باشد.
- فروشگاههای صنایع دستی درمازندران نقش بازاریابی وفروش محصولات صنایع دستی استان را درالویت اول خودقراردهد
-اشتغال کلیه خانواده ها با تولیدوتوسعه صنایع دستی
-ایجادفرهنگ کاربرد صنایع دستی درزندگی مردم
-افزایش درآمدزنان وسرپرست خانوارها با ورود به برنامه توسعه صنایع دستی
4-تعیین گام های بعدی توسعه صنایع دستی مازندران
چگونه می خواهید به آینده ای که متصورهستید برسید؟چگونه می خواهید باافراد ومنابعی که دراختیاردارید، ازجایگاه فعلی به جایگاه مطلوب برسید؟یکی از روش های مطلوب برای پاسخ به این سووال « حرکت سیستمی صنایع دستی» است:
- تدوین برنامه توسعه صنایع دستی به صورت کوتاه مدت(یکساله) میان مدت(یک الی سه ساله)بلندمدت(سه الی پنج ساله)
-ترسیم نقشه اقدامات والزامات برای توسعه صنایع دستی درمازندران
-ایجادبسترحرکت توسعه صنایع دستی به صورت سیستمی ازمقام عالی استان تا مسئولین روستاهها مثل بخشدار،دهیار،شورای اسلامی بخش ها
-شناسایی منابع موجوددرمازندران درتوسعه صنایع دستی وتلاش درجهت به دست آوردن منایع موردنیاز
-ایجاد وتوسعه مراکزآموزشی برای توسعه صنایع دستی درکلیه شهرستانها
-بکارگیری نیروی انسانی توانمندوعلاقمنددرهدایت جریان برنامه توسعه صنایع دستی
-بهینه سازی ساختارسازمانی روان وآسان برای توسعه وانجام فعالیت های هنرمندان درصنایع دستی
5-تهیه چک لیست اقدامات والزامات توسعه صنایع دستی مازندران
به چه مواردی نیازدارید؟چه مهارت ها،منایع یا امکانات بیشتری برای دستیابی به اهداف توسعه صنایع دستی درآینده نیازدارید؟
نیرومندترین ابزاربرای پاسخ به این سووالات استفاده ازچک لیست وفهرستی ازهمه کارها وگام های لازم برای رسیدن به جایگاه مطلوب است.
اقدامات والزامات برنامه توسعه صنایع دستی درمازندران:
1- اقتصادی کردن هنریعنی « صنایع دستی هدیه دهیم».
2-- بخش صنايع دستي استان نيازمند «همكاري و هم افزايي همه جانبه دستگاه ها و مديران استان »است كه همه در استان بايد براي معرفي، رونق و توسعه اين بخش فعاليت كنند كه در صورت تحقق اين مهم،هنرمندان صنايع دستي استان نيز آمادگي دارند حضور كمي و كيفي بيشتري در اين عرصه داشته باشند.
3-«بازاريابي صحيح صنايع دستي» مي تواند زمينه ساز ايجاد و حفظ اشتغال و درآمد پايدار شود.
4-«راه اندازي شهرك صنايع دستي در استان» يك اقدام ضروري براي حمايت از هنرمندان و فعالان اين بخش است كه اميدواريم هرچه سريعتر اين شهرك با هدف تجميع و توسعه هنرهاي سنتي و صنايع دستي مازندران راه اندازي شود.
5-«سهولت در راه اندازي كارگاه هاي صنايع دستي» عدم نياز به سرمايه گذاري كلان، نياز نداشتن به مواد خارجي و سهولت در توليد سبب شده كه صنايع دستي به عنوان يكي از مصاديق اقتصاد مقاومتي مورد توجه قرار گيرد.
6-«آموزش و صدور مجوز براي توليد بيشتر و رونق بخش صنايع دستي »در استان مد نظر قرار گیرد.
7- رونق صنايع دستي نياز به «فرهنگ سازي و استفاده از اين هنرها درزندگي روزانه مردم »ما دارد و اين درحالي است كه اگر بازارهاي فروش توليدات و محصولات صنايع دستي جان نگيرد اين بخش همواره با ركود و بي رونقي همراه است كه براي موفقيت در عرصه فروش نيز نيازمند تبليغات و بازاريابي صحيح براي فروش توليدات هنرمندانمان هستيم.
8-«برپايي نمايشگاه هاي فصلي و دائمي و شركت در نمايشگاه هاي داخلي و بين المللي »يكي از راه هاي بازاريابي و رونق فروش صنايع دستي است كه اين مهم به عنوان يك اولويت در دستور كار بخش صنايع دستي استان است.
9- تمرکزبرراه اندازی« كارگاه هاي صنايع دستي وکارگاه های کوچک » زمينه سازاشتغالزايي بيشتري را فراهم مي کند بستر مناسب تري براي فروش فراهم خواهد شد.  فعاليت هاي توليدي در حوزه صنايع دستي يكي از آسان ترين راه ها براي ايجاد اشتغال در بين همه صنايع است زيرا با كمترين ميزان سرمايه مي توان در اين حوزه ايجاد اشتغال كرد.
10- «حمايت هاي دولتي شامل پرداخت تسهيلات به صورت سرمايه در گردش و سرمايه ثابت با بهره مناسب »جهت حمايت از توليد، تجهيز كارگاه هاي توليدي، ايجاد بازارچه دائمي صنايع دستي براي فروش محصولات صنايع دستي، تامين مواد اوليه مرغوب، بازاريابي محصولات صنايع دستي در داخل و خارج از كشور است.
11-«حمايت هاي بخش خصوصي» در اين بخش نيز شامل راه اندازي كارگاه هاي توليدي، شركت در نمايشگاه هاي داخلي و خارجي، پيگيري دريافت تسهيلات و هزينه در حوزه صنايع دستي، سرمايه گذاري در زمينه توليد محصولات شاخص استان است.
12-«عرضه محصولات صنايع دستي  در اماكن گردشگري »فرصتي مناسب براي فعالان اين بخش است به طوري كه گردشگران ضمن بازديد از اماكن گردشگري با صنايع دستي استان نيز آشنا مي شوند.
13-«صنایع دستی عامل موثردر رونق اشتغال و درآمدزايي استان » يكي از بخش هاي مهم  است كه تاثير مهم در رفع معضل بيكاري و توسعه اقتصادي مازندران دارد.
کلام آخر
استان مازندران  با وجود ظرفیت‌های بسیار بالا در حوزه صنایع‌دستی نقش بسزایی درتوسعه صنایع‌دستی در کشور را دارد، در حالی که شمار رشته‌های صنایع‌دستی مازندران و تنوع آن از جایگاهی به‌مراتب بهتر از بسیاری از استان های  تولیدکننده صنایع‌دستی برخوردار است که شاید یکی از دلایل آن را بتوان ماهیت زندگی کشاورزی وصنعت گردشگری دانست.همچنین  کالاي صنايع دستي مازندران از تنوع وجذابیت بالایی برخورداراست، بنابراین، بين علاقه ¬مندان صنایع دستی چه درداخل استان وکشوروخارج ازکشور از جمله درکشورهای حاشیه دریای خزرو کشورهاي حاشيه خليج فارس و کساني که دنبال ريشه ¬هاي هنر هستند، جايگاه ويژه ¬اي دارد. براي همين است که باید گفت صنايع دستي سفيراستان و کشور ماست. پس باید اين جذابيت صنايع دستي تقويت شود و جايگاه آن روز به روز بيشتر و ويژه ¬تر ديده شود.از آنجایی که به باور کارشناسان، صنایع‌دستی نمادعینی « رونق تولید »است. یکی از صنایعی است که با کمترین میزان سرمایه‌گذاری و کمترین ایجاد آلودگی، می تواند سهم بزرگی در اشتغال و رشد اقتصادی خواهد داشت و با توجه به اینکه اقتصاد جوامع محلی و مناطق کمتر برخوردار را به تکاپو می‌اندازد، یکی از راهکارهای جلوگیری از مهاجرت به کلان‌شهرها و گسترش حاشیه‌نشینی توجه و تقویت این صنعت است. لذا توجه به این صنعت در سطوح کلان سیاست‌گذاری استان ، می‌تواند راهگشای مشکلات اساسی استان از جمله بیکاری، آلودگی‌های زیست محیطی و کاهش جمعیت روستاها باشد و در عمل باعث ایجاد رشد اقتصادی شود و در سطح فرامرزها هم می ¬تواند سفیر فرهنگی کشور و به دنبال آن ارزآوری کلان در کشور را به همراه آورد.به امید روزی که با توسعه صنایع دستی  بخشی ازاشتغال ودرآمدزندگی مردم درمازندران رفع گردد.