• منتشر شده در پنج شنبه, 08 آذر 1397 10:44
خبرشمال، از عدم بکارگیری سیاست‌های درست برای مصرف بهینه و پاک آب‌های زیرزمینی گزارش می‌دهد

زندگی فاضلابی سفره‌های آب زیرزمینی!

 
 
 
 

مائده مطهری‌زاده /


آب‌های زیرزمینی در ایران و مازندران در طول سالهای اخیر آنقدر آلوده و کثیف شده‌اند که زین پس، بهتر است به جای نام بردن از آب‌های زیرزمینی بگوییم فاضلاب‌های زیرزمینی!

*تعریف آب‌های زیرزمینی و چگونگی تشکیل آن
به طور کلی، منابع آب قابل برداشت جهان و لایه‌های زیرسطحی زمین به ترتیب به دو قسمت آب‌های زیرزمینی و آب‌های سطحی و غیراشباع و اشباع تقسیم‌بندی می‌شوند. قسمت اشباع که در آن ناحیه خُلَل و فُرَج حاوی آب است را آب‌های زیر زمینی می‌نامند.
آب‌های زیرزمینی اساسا، از بارش‌های سطحی و نفوذ آن‌ها در زمین ایجاد می‌شوند و راه‌های مختلفی هم جهت برداشت آب‌های زیرزمینی وجود دارد که عبارت‌اند از روش‌های طبیعی و مصنوعی.
خوب است بدانید که «بیش از 90% آب آشامیدنی کل جهان از آب‌های زیرزمینی تأمین می‌شود» و بالاترین لایه‌ خاک در سطح زمین نیز منطقه‌ غیراشباع است، جایی كه مقدار آب در آن در طی زمان تغییر می‌كند، اما خاك را خیس نمی‌كند؛ زیر این لایه، منطقه‌ اشباع وجود دارد كه تمام خلل و فرج، ترك‌ها، فاصله‌ بین سنگ‌ها و ذرات خاك پر از آب است و كلمه‌ «آب زیرزمینی» هم به همین منطقه اطلاق می‌شود. 
سفره آب به لایه یا منطقه قابل‌نفوذی در زیر سطح زمین گفته می‌شود که آب در آن می‌تواند جریان یابد. سفره آب همچنین باید قابلیت آب دهی خوبی داشته باشد.
آب‌های زیرزمینی در واقع مخازن آب‌های طبیعی محسوب می‌شوند که نیازی به سرمایه‌گذاری ندارند و «خودپالایش» هستند؛ تبخیر در آن‌ها صورت نمی‌گیرد، آسیب‌پذیری کمتری دارند و منابع مطمئن‌تری نسبت به آب‌های سطحی هستند و امکان استفاده از این آب‌ها در سال‌های خشک‌سالی وجود دارد.

*خواص فیزیکی آب‌های زیرزمینی
آب‎های زیرزمینی، کاملا بی‌‎رنگ، بی‌بو، زلال است. طعم این آب‌ها نیز بسته به ترکیب مواد مختلف محلول در آن بوده و درجه حرارت آب‌های زیرزمینی هم به نسبت عمق سفره، وجود کانون آتشفشانی و موقعیت جغرافیایی محل با یکدیگر فرق می‌کند.
*آب‎های زیرزمینی چگونه آلوده ‌شدند؟
به گفته محققان، چیزی قریب به 117 میلیون سال از عمر این آب‎ها بر روی کره زمین می‌گذرد اما متاسفانه در طول دهه‌ها زندگی غیرخردمندانه و مخرب انسان‌ها، زندگی آب‌های زیرزمینی به خطر افتاده و بدیهی‌ست، مرگ آب‌های زیرزمینی، نابودی انسان‌ها را در پی خواهد داشت.
ما در طی این سالها اجازه داده‌ایم که بنزین و سایر مایعات مضر از مخازن زیرزمینی به درون سفره‌های آب‌های زیرزمینی نفوذ کند؛ آلاینده‌ها، از محل‌های دفن زباله یا سیستم‌های فاضلاب که بطور غلطی ساخته شده‌اند، به داخل آن تراوش کنند؛ از طریق زهاب حاصله از مزارع کشاورزی کود داده شده و مناطق صنعتی، آلوده شوند؛ صاحبان خانه‌ها با ریختن مواد شیمیایی به داخل فاضلاب یا روی زمین، چهره آن را سیاه کنند و عجیب است که هنوز هم با کمال خونسردی و متانت، از آب‌‎های زیرزمینی سخن می‌گوییم، حال آنکه این آب‎‌ها اکنون فاضلابی بیش نیستند!

*کشورهایی که نام‌شان در صدر جدول مصرف بی‌رویه آب‌های زیرزمینی می‌درخشد!
نشریه بین‌المللی نیچر، (Nature)، در یکی از مقالات اخیر خود به طور مبسوط به موضوع مصرف بی‌رویه و آلودگی بی حد و حصر آب‌های زیرزمینی پرداخت که در آن، نام کشورهایی همچون ایالات متحده، چین، مکزیک، هند و البته کشور عزیزمان ایران می‌درخشد!
اُفت شدید سفره‌های آب زیرزمینی در دشت‌های مختلف این کشورها و استفاده از آن برای به عمل آوردن محصولات کشاورزی، ‌بحثی است که از نگاه کارشناسان باید مورد توجه جدی قرار گیرد. محصولاتی که از سوی این کشورها به کشورهای دیگر صادر می‌شود، ‌مفهومی به عنوان آب مجازی را به میان می‌آورد؛ مفهومی که در محصولات مستتر است و ارزشی دوچندان به محصول تولیدشده می‌دهد. محصولاتی چون گندم، ‌برنج، ‌ذرت، ‌پنبه و ‌نیشکر از جمله محصولاتی است که در این چند کشوری که مصرف‌کننده‌های اصلی آب زیرزمینی جهان‌ اند، ‌بیشترین تولید و صادرات و واردات را دارند. 
شاید اگر کشورها به تناسب ظرفیت آبی مناطق‌شان و اقلیم خود دست به کشت محصولات می‌زدند، ‌امروز با بحران از دست رفتن آب‌های زیرزمینی مواجه نبودیم.

*روند صعودی استفاده از آبهای زیرزمینی در ایران برخلاف  سایر کشورها!
دکتر محمدمسعود تجریشی، معاون محیط‌زیست انسانی سازمان حفاظت محیط زیست ایران، در خصوص میزان مصرف آب‌های زیرزمینی در ایران می‌گوید:« متاسفانه مصرف آب زیرزمینی ما، یک روند رو به رشدی دارد، ما الان تقریبا ٨ درصد آب‌های زیرزمینی که در دنیا دارد مصرف می‌شود را در کشور مصرف می‌کنیم. اگر این روند به همین شکل پیش برود، چیزی از آنچه طی این سال‌ها شکل گرفته ‌بود، باقی نمی‌ماند. کشورهای دیگر دنیا به این سمت می‌روند که این مسأله را کنترل کنند؛ در غرب امریکا، کالیفرنیا که قانونی در سقف برداشت آب زیرزمینی نداشته، دارند سقف می‌گذارند. پیش‌بینی شده تا سال ٢٠٢٥ حدود ٢٠ درصد آب زیرزمینی دنیا را ما مصرف می‌کنیم. کشورهای دیگر دارند می‌روند به سمت مصرف کمتر، ما برای اینکه محصولات کشاورزی بیشتری تولید کنیم و کشاورزی‌مان را گسترش دهیم، داریم می‌رویم به سمت مصرف بیشتر آب زیرزمینی.»
مدیر دفتر برنامه‌ریزی و تلفیق ستاد احیای دریاچه ارومیه، با اشاره به موضوع مخاطرات اُفت آب‌های زیرزمینی برای اکوسیستم نیز معتقد است:« اگر ما از آب‌های شیرین‌مان استفاده کنیم، تراز آب شیرین پایین می‌رود و آب شور جایگزینش می‌شود، همچنین آب شیرین باقیمانده هم غیرقابل استفاده شده و شور می‌شود. نکته دوم اینکه این محیط متخلخل فضای سفره مثل اسفنج می‌ماند، فضای خالی از آب تحت تاثیر فشاری که ستون خاک وارد می‌کند، قرار می‌گیرد و این باعث فشرده شدنش می‌شود و آب جدید نمی‌تواند جایگزین آب قبلی شود. به این وسیله آب‌های تجدیدپذیر زیرزمینی‌مان را غیرقابل تجدیدپذیر می‌کنیم و باعث می‌شویم که یک‌بار مصرف شوند و دیگر نمی‌توانیم از آن استفاده کنیم این یعنی حقوق نسل‌های آینده را با خودخواهی خودمان زیر پا گذاشته‌ایم.»

*آبهای زیرزمینی مازندران، سرطان زاست
کار در مازندران اما آنچنان بالا گرفته است، که به گفته پرویز کردوانی، پدر علم کویرشناسی ایران، آبهای زیرزمینی مازندران، اکنون خاصیت سرطان‌زایی یافته است!
این استاد دانشگاه با بیان اینکه 90 درصد آب آشامیدنی مازندران از منابع زیرزمینی تامین می‌شود، می‌افزاید:« در حال حاضر، آب برخی شهرستان‌های استان مازندران سرطان‌زا شده چون از آب زیرزمینی استفاده می‌کنند که نیترات زیادی دارد، زیرا برای برنج پرمحصول کود شیمیایی به وفور مصرف می‌شود که این خود باعث نفوذ کردن 10 درصد کود شیمیایی به درون زمین و البته نیتراته شدن آن می‌شود.
*سرازير شدن شيرابه‌ها به گوهررود
عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس نیز در این باره به ایسنا گفت: آلودگی آب‌های زیرزمینی به مواد سمی و فوق سمی خصوصا در استان مازندران به جهت بالابودن سطح آب و استفاده بسیاری از منازل و ویلاداران از آب‌های چاه از چشم همه پوشیده مانده و به این مورد از نظر اصولی نگاه و توجه خاص نمی‌شود. 
سامره فلاحتکار اظهار کرد: مازندران سالهاست با معضلات زیاد زباله دست و پنجه نرم می‌کند و هربار پس از ساعت‌ها جلسه و صرف وقت و هزینه به دلیل تغییرات مدیریتی، تمامی برنامه‌ریزی‌ها بر باد فنا می‌رود و با جایگزین شدن سیستم مدیریتی جدید ممکن است آن طرح کنار گذاشته شود، این روند همچنان با تمامی هزینه‌هایی که در طول سالهای متمادی انجام می‌شود، ادامه دارد و دردی از زباله را حل نکرده است. 
وی با اشاره به مشکلات حضور توریست و سطح فرهنگ مردم در حفظ اکوسیستم تصریح کرد: با پیشرفت علم می‌توان با مطالعه سامانه اطلاعاتی جغرافیایی، مکان‌های مناسب را برای محل دفن زباله مشخص کرد که متاسفانه ارتباط بین دستگاه‌های اجرایی و دانشگاه‌ها در کشور و به نوعی حادتر در مازندران بسیار ضعیف است؛ همکاری بیشتر با دانشگاه باعث می‌شود تا با روش کاملا اصولی مکان‌های مناسب جهت دفن زباله با کمترین آلودگی برای ساکنین منطقه و آب‌های زیرزمینی مشخص شود.

*دفن غیراصولی، یکی از متداول‌ترین دفن‌ها در کشور
عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس در ادامه دفن غیراصولی را یکی از متداول‌ترین دفن‌ها در کشور دانست و افزود: مکان‌یابی نامناسب و دپو کردن زباله‌ها یکی از چالش‌های پسماند در کشور است. در دفن غیراصولی شاهد تجمع بسیاری از حیوانات هستیم که باعث انتقال آلودگی بین انسان و حیوانات می‌شود. همچنین جمع‌آوری نشدن شیرابه‌ها و نفوذ آن به لایه‌های زیرین خاک و آب‌های زیرزمینی موجب واردشدن مواد سمی و فوق سمی به آب و خاک می‌شود.
فلاحتکار با اشاره به پدیده گرمایش جهانی و تغییر اقلیم، مدیریت نشدن انتشار گاز متان از محل دفن زباله را یکی دیگر از معضلات عنوان کرد و گفت: یکی از منابع اصلی انتشار گاز متان، محل‌های دفن زباله است که با طراحی مناسب و سیستم جمع‌آوری گاز متان می‌توان در مصارف خانگی و صنعتی مورد استفاده قرار گرفته شود.

*حجم عظیم زباله در مازندران نوعی تهدید است
وی در ادامه تصریح کرد: حجم عظیم زباله در مازندران، نوعی تهدید است که می‌توان با احداث کارخانه کمپوست به یک فرصت تبدیل شود، در درجه اول فرهنگ‌سازی در تفکیک از مبدأ باید مدنظر قرار گرفته 
شود. این استاد دانشگاه با اشاره به اینکه در استان‌های شمالی به دلیل شرایط مناسب آب و هوایی بخشی از زباله‌های «تر» را که قابلیت تجزیه شدن را دارد می‌توان از طریق ورمی کمپوست به کمپوست تبدیل کرد، افزود: در مازندران به جهت شرایط آب و هوایی مناسب می‌توان پسماندها را به ورمی کمپوست تبدیل کرده تا با توجه به رونق کشاورزی در استان مورد استفاده قرار گیرد و یا در بسته‌بندی‌های شکیل به استان‌های دیگر برای مصارفی مانند گل‌های آپارتمانی ارسال شود.

*سخن پایانی
بدیهی‌ست اگر هرچه زودتر دستی نجُنبانیم و تصمیم کارآمدی برای بهبود وضعیت مصرف و سلامت آب‌های زیرزمینی نگیریم، همین تتمّه آب‌هایی که به فاضلاب تبدیل نشده‌اند هم به زودی آغشته شده و آنگاه فاتحه آب‌های زیرزمینی را باید از همین روی زمین بخوانیم!

 

 
 

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تغییر کد امنیتی