آخرین اخبار :
  • منتشر شده در جمعه, 16 خرداد 1393 05:47

" گرگان " از عهد افسانه ای تا قاجار

گفتگو با دکترمعطوفی

 

گرگان، نهمین سرزمین اهورامزدا، در طول تاریخ نام ایالتی بزرگ بود که تقریبا با جغرافیای استان فعلی منطبق می شد.

مرکز این ایالت، شهر جرجان بود که بعدها بر اثر حوادث طبیعی و جنگ نابود و شهر استراباد پایتخت آن شد. در مصاحبه ای کوتاه با دکتر اسداله معطوفی محقق حوزه تاریخ و فرهنگ گرگان زمین، به بررسی سیر تاریخی سرزمین گرگان می پردازیم.

»آقای دکتر معطوفی، لطفا توضیح کوتاهی در مورد پیشینه منطقه گرگان بدهید.

خطه گرگان از جمله مناطق بسیار کهن و قدیمی ایران ماست. این خطه را در منایع و متون موثق تاریخی با واژگانی ثبت و ضبط کرده اند که معادل ایالت و استانی است که در طی مصاحبه برای شما و خوانندگان گرامی استدلال خواهم نمود. تختگاه یا مرکز این ایالت شهر جرجان است که بعد از حدود قرن 8-9 هـ ق استراباد جایگزین آن شد.

»آیا منابع قبل از این دوره تاریخی، به عصرکهن تر هم اشاره ای داشته اند؟

بله. این عصر را میتولوژیک یا عهد افسانه ای پیش از تاریخ می خوانند که در این عصر از گرگان نیز یاد شده. ولی مشخص نشده شهر گرگان مورد نظر بوده یا ایالت گرگان. اما در عصر مادها حدود 2500 سال قبل با نام های هیرکان، هیرکانیه، هیرکانیا در منابع یونانی و رومی از آن یاد شده . نام های ورکان، وهرکان، ورکانه، و ورکانا نیز در منابع پهلوی عهد ساسانی ثبت شده است.

»آیا غیر از این موارد، منابع و متون دیگری هم از خطه گرگان یاد کرده اند؟

بله. فراوان. مثلا در اوستا آمده «اهورمزدا 16 مملکت مقدس بیافرید که وهرکان (گرگان) نهمین آن بود». در متن «وندیداد»، نقره 12، باب اول از خننته KHannateH نام برده که مرکزش وهرکان بوده. کنزیاس مورخ رومی و گزنفون، هیرکانیه یا همان گرگان را ساتراپ ( ایالت – استان) دانسته اند که والی یا استاندار آن فردی به نام ارتسید بوده.

»بطور شاخص در زمان سلسله های تاریخی دوره ایران باستان منطقه گرگان چه شرایطی داشت؟

از نظر تقسیمات سیاسی وهرکانیا (گرگانیها) در عصر هخامنشیان (حدود 2500 سال قبل) در یک منطقه تاریخی به همراه پارت ها، « خراسان بزرگ » را تشکیل می دادند.

عده ای از مورخین مانند گزنفون و طبری هم از آن بعنوان « سرزمین گرگان » یاد کرده اند. عده ای هم این منطقه را در حد یک ساتراپ دانسته اند که گئوبریاس والی (استاندار ) آن بوده. اتفاقا در کتیبه سه زبانه بیستون کرمانشاه که بزرگترین سنگ نبشته جهان به حساب می آید، در بند 2 ستون 16 از شورش ورکانیها (گرگانیها) نام برده.

»پس از هخامنشیان خطه گرگان باز هم بصورت یک استان یا بقول شما ساتراپ باقی ماند؟

بله. چه در زمان سلوکیان و چه اشکانیان ( حدود 2500 سال پیش)، ناحیه وهرکان را بعنوان استانی بزرگ یادکرده اند. دیودورِ سیسیلی تعدادی از سلاطین اشکانی مخصوصا اردوان اول را در پیوند با گرگانیها معرفی کرده تا جائی که وی را «سلطانی وهرکانی» دانسته. اتفاقا وهرکانیها در عهد بلاش اول (اشک 22) شورش بزرگی هم برپا کردند. در عهد ساسانی (حدود 2500 سال قبل) نیز ورکان (گرگان) را ایالت معرفی کرده بودند که شهر «جرجان» یا گرگان مرکز آن بوده و در آنجا سکه های مسند درهم ضرب می شد. ولی در عهد انوشیروان که ایران را به 4 پاذگُس تقسیم کرده بودند، منطقه گرگان در محدوده «پاذگس خراسان» قرار می گرفت. موسی خورن جغرافی نویس ارمنی آن عصر، ورکان را یکی از 4 «کوست» ایران دانسته.

»آیا پس از دوران باستان و در عهد تاریخ اسلامی، شان و اعتبار گرگان چگونه بود ؟ از نظر تقسیمات سیاسی به قول امروزی ها وضع فرق کرد؟

نه. خوشبختانه اعتبار این ایالت همچنان باقی بود. اعراب مسلمان پس از آنکه در سال 98 هـ ق طبرستان و گرگان را فتح کردند، چون حرف "گ" را در الفبا نداشتند، گرگان را جرجان نامیدند.

در برخی از ستون تاریخی و جغرافیائی اعراب از آن بعنوان "خوره" یا "کوره" جرجان یعنی همان ساتراپ یا استان نام بردند که تختگاهش هم جرجان نام داشت. طبری در ج 3و 11 تاریخ خود و ابن اثیر هم در جلد 4،5 و 8 تاریخ خود از همین واژه برای خطه گرگان بهره گرفته اند. یعنی هنوز استان بزرگی بوده.

ابن فندق در قرون اولیه هجری (حدود 1100 سال پیش) در زمانی ذکر وقایع شورش خوارج و صعولکان (فقرا) جرجان، از مرز «ولایت جرجان یا طبرستان» نام برده. در متون قرن 4و 5 هـ ق (حدود 900 سال قبل) از زمان سامانیان تا غزنویان همچنان از "ولایت" یا "ایالت" گرگان اسم برده اند.

»آیا ساخت برج قابوس هم در همین زمان آغاز شد؟

به نکته خوبی اشاره کردید.

در میان سلسله های حدود قرن 4 هـ ق، آل زیار بطور شاخص در ایالت گرگان و گاه تا مازندران حکمرانی می کردند. برج قابوس نیز یادگار همین دوران است.گرگان، در عهد سلجوقیان و خوارزمشاهیان ( حدود 800 سال قبل ) نیز همچنان در اوج عظمت و شکوفایی بود. اما متاسفانه یک واقعه بزرگ بعد از این دوران اتفاق افتاد.

» منظور شما از اتفاق بزرگ، جنگ های ویرانگر و خونریزی است؟

شدیدتر از جنگ و خون ریزی. حمله مغول (حدود 600 سال پیش) و سپس تیموریان، بتدریج شهر بزرگ جرجان را نابود کرد و استراباد جایگزین آن شد. بعلاوه کل ایالت گرگان و طبرستان بر اثر حمله مغول چنان ویران شد که " خروسی نماند که بخواند و بذری نماند که بپاشند".

توضیحات تکمیلی این اتفاق در کتاب بنده با نام "پیشینه شهر تاریخی جرجان" منتشر شده. این نکته را اضافه کنم که در حدود قرن 8-9 هـ ق (حدود 500 – 600 سال قبل) دیگر حتی بروی سکه ها هم نامی از جرجان نیست و فقط نام استراباد است که بر تارک ایالت تاریخی گرگان می درخشد. در این زمینه نیز در حال تدوین کتابی با نام «استراباد» هستم که به زودی منتشر خواهد شد.

» بعد از این اتفاق، شرایط این ایالت چگونه بود؟

ضربه سنگینی بود اما، ملت پویای این منطقه بار دیگر برخاستند. از صفویه (حدود 400 سال قبل) به بعد، یعنی عهد افشاریه، زندیه و قاجار، این بار این "ایالت استراباد" به مرکزیت شهر استراباد بود که بعنوان استانی بزرگ سر برآورد.

» از نظر سیر تاریخی به عهد قاجار می رسیم. در عهد قاجار سرنوشت این ایالت چگونه رقم خورد؟

فکر می کنم پایان سخن هم باشد (با خنده). قاجارها تقریبا متعلق به 200 تا 80 سال قبل بوده اند. ایالت استراباد در این عهد دارای فقط یک شهر استراباد یا همان گرگان کنونی بود. ولی 5 بلوک داشت. 1- استراباد رستاق (از اوزینه تا فاضل آباد کنونی) 2- سدن رستاق (از انجیراب تا کردکوی کنونی) 3- انزان (از کردکوی تا بندرگز و لیوان) 4- کتول (از فاضل آباد تا حدود فندرسک و خانببین) 5- بلوک شاهکوه و ساور (که شامل شاهکوه پایین و بالا و چمن ساور می باشد)

» آخرین سوال، جناب معطوفی، تفاوت بین گرگان، جرجان و استراباد در طول تاریخ چه بوده؟

سوال مهمی بود. در طول تاریخ با 4 واژه گرگان، جرجان، استراباد و ایالت گرگان یا جرجان مواجه بودیم. در ابتدا ایالت گرگان که همان استان گلستان کنونی یا ساتراپ هیرکان(ورکان) عهد باستان بود. دوم، شهر جرجان که در حال حاضر مخروبه های آن موجود است که تختگاه یا مرکز ایالت تاریخی گرگان بود.

این شهر همانطور که گفته شد در حدود قرن 8-9 ویران شد. سوم، شهر استراباد که بعد از ویرانی شهر جرجان پایتخت ایالت گرگان شد.

در آخر هم شهر گرگان فعلی که همان شهر استراباد سابق است. به این نکته مهم توجه شود که در سال 1316 خورشیدی بپاسداشت نام تاریخی گرگان، این اسم را بر روی شهر استراباد نهادند

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تغییر کد امنیتی